Yoga Vasistha · Chapter 3.122

śrīvasiṣṭha uvāca /
prathamaṃ jātamātreṇa puṃsā kiṃcidvikasitabuddhinaiva
satsaṃgamapareṇa bhavitavyam

anavaratapravāhapatito'yamavidyānadīnivahaḥ
śāstrasajjanasaṃparkādṛte na tarituṃ śakyate

tena vivekataḥ puruṣasya heyopādeyavicāra upa
jāyate

tadāsau śubhecchābhidhāṃ vivekabhuvamāpatito
bhavati

tato vivekavaśato vicāraṇāyām

samyagjñānenāsamyagvāsanāṃ tyajataḥ saṃsmārabhā-
vanāto manastanutāmeti

tena tanumānasāṃ nāma vivekabhūmimavatīrṇo bha-
vati

yadaiva yoginaḥ samyagjñānodayastadaiva sattvā-
pattiḥ

tadvaśādvāsanā tanutāṃ gatā yadā tadaivāsāvasaṃ-
sakta ityucyate karmaphalena na badhyata iti

atha tānavavaśādasatye bhāvanātānavamabhyasyati

yāvanna kurvannapi vyavaharannapyasatyeṣu saṃsārava-
stuṣu sthito'pi svātmanyeva kṣīṇamanastvādabhyā-
savaśādbāhyaṃ vastu kurvannapi na paśyati nālambanena
sevate nābhidhyāyati tanuvāsanatvācca kevalaṃ mūḍhaḥ
suptaprabuddha iva kartavyaṃ karoti

tanubhāvitamanaskastena yogabhūmikāṃ bhāvanāma-
dhirūḍhaḥ

ityantarlīnacittaḥ katicitsaṃvatsarānabhyasya sa-
rvathaiva kurvannapi bāhyapadārthānbhāvanāṃ tyajati turyātmā
bhavati tato jīvanmukta ityucyate

nābhinandati saṃprāptaṃ nāprāptamabhiśocati /
kevalaṃ vigatāśaṅkaṃ saṃprāptamanuvartate

tvayāpi rāghava jñātaṃ jñātavyamakhilāntaram /
nanu te sarvakāryebhyo vāsanā tanutāṃ gatā

śarīrātītavṛttistvaṃ śarīrastho'thavā bhava /
māgāḥ śokaṃ ca harṣaṃ tvaṃ tvamātmā vigatāmayaḥ

tvayyātmani site svacche sarvage sarvadodite /
kuto duḥkhasukhe rāma kuto maraṇajanmanī

abandhurapi kasmāttvaṃ bandhuduḥkhāni śocasi /
advitīye sthite hyasminbāndhavāḥ ka ivātmani

dṛśyate kevale dehe paramāṇucayaḥ param /
deśakālānyatāpatternātmodeti na līyate

avināśo'pi kasmāttvaṃ vinaśyāmīti śocasi /
amṛtyuvasatau svacche vināśaḥ ka ivātmani

ghaṭe kapālatāṃ yāte ghaṭākāśo na naśyati /
yathā tathā śarīre'sminnaṣṭe'pi na vinaśyati

mṛgatṛṣṇātaraṅgiṇyāṃ kṣīṇāyāmātapo yathā /
na naśyati tathā dehe naṣṭe nātmā vinaśyati

vāñchaivodeti te kasmādbhrāntirantarnirarthikā /
advitīyo dvitīyaṃ kiṃ yadvastvātmābhivāñchatu

śravyaṃ spṛśyaṃ tathā dṛśyaṃ rasyaṃ ghreyaṃ ca rāghava /
na kiṃcidasti jagati vyatiriktaṃ yadātmanaḥ

sarvaśaktāvimāstasminnātmanyevākhilāḥ sthitāḥ /
śaktayo vitate vyakte ākāśa iva śūnyatā

cittādrāghava rūḍheyaṃ trilokīlalanoditā /
trividhena krameṇeha janmanā janitabhramā

manaḥpraśamane siddhe vāsanākṣayanāmani /
karmakṣayābhidhānaiva māyeyaṃ pravinaśyati

saṃsārogrāraghaṭṭe'sminnārūḍhā yantravāhinī /
rajjustāṃ vāsanāmetāṃ chindhi rāghava yatnataḥ

aparijñāyamānaiṣā mahāmohapradāyinī /
parijñātā tvanantākhyā sukhadā brahmadāyinī

āgatā brahmaṇo bhuktvā saṃsāramiha līlayā /
punarbrahmaiva saṃsmṛtya brahmaṇyeva vilīyate

śivādrāghava nīrūpādaprameyānnirāmayāt /
sarvabhūtāni jātāni prakāśā iva tejasaḥ

rekhāvṛndaṃ yathā parṇe vīcijālaṃ yathā jale /
kaṭakādi yathā hemni tathoṣṇādi yathā'nale

tadetadbhāvanārūpe tathedaṃ bhuvanatrayam /
tasminneva sthitaṃ jātaṃ tasmādeva tadeva ca

sa eva sarvabhūtānāmātmā brahmeti kathyate /
tasmiñjāte jagajjñātaṃ sa jñātā bhuvanatraye

śāstrasaṃvyavahārārthaṃ tasyāsya vitatākṛteḥ /
cidbrahmātmeti nāmāni kalpitāni kṛtātmabhiḥ

viṣayendriyasaṃyoge harṣāmarṣavivarjitā /
saiṣā śuddhānubhūtirhi so'yamātmā cidavyayaḥ

ākāśātitarācchāccha idaṃ tasmiṃścidātmani /
svābhoga eva hi jagatpṛthagvatpratibimbati

buddhistadvyatirekeṇa lobhamohādayo hi tān /
pātyasadvyatirekeṇa te ca tasmiṃstadeva te/

adehasyaiva te rāma nirvikalpacidākṛteḥ /
lajjābhayaviṣādebhyaḥ kuto mohaḥ samutthitaḥ

adeho dehajairebhirlajjādibhirasanmayaiḥ /
kiṃ mūrkha iva durbuddhirvikalpairabhibhūyase

akhaṇḍacitirūpasya dehe khaṇḍanamāgate /
asamyagdarśino'pyasti na nāśaḥ kimu sanmateḥ

āpatedarkamārge'pi na niruddhagamāgamam /
cittaṃ nāma sa vijñeyaḥ puruṣo na śarīrakam

śarīre satyasati vā pumāneva jagattraye /
jño'pyajño'pi sthito rāma naṣṭedehe na naśyati

yānīmāni vicitrāṇi duḥkhāni paripaśyasi /
tāni dehasya sarvāṇi nāgrāhyasya cidātmanaḥ

manomārgādatītatvādyāsau śūnyamiva sthitā /
citkathaṃ nāma duḥkhairvā suravervā parigṛhyate

svāspadātmānamevāsau vinaṣṭāddehapañjarāt /
abhyastāṃ vāsanāṃ yātaḥ ṣaṭpadaḥ khamivāmbujāt

asaccedātmatattvaṃ tadasmiṃste dehapañjare /
naṣṭe kiṃ nāma naṣṭaṃ syādrāma kenānuśocasi

satyaṃ bhāvaya tena tvaṃ mā mohamanubhāvaya /
niricchasyātmano necchā kācidapyanaghākṛteḥ

sākṣibhūte same svacche nirvikalpe cidātmani /
niricchaṃ pratibimbanti jaganti mukure yathā

sākṣibhūte same svacche nirvikalpe cidātmani /
svayaṃ jaganti dṛśyante sanmaṇāviva raśmayaḥ // '

anicchamapi saṃbandho yathā darpaṇabimbayoḥ /
tathaivehātmajagatorbhedābhedau vyavasthitau

sūryasaṃnidhimātreṇa yathodeti jagatkriyā /
citsattāmātrakeṇedaṃ jaganniṣpadyate tathā

piṇḍagraho nivṛtto'syā evaṃ rāma jagatsthiteḥ /
ākāśameṣā saṃpannā bhavatāmapi cetasi

sattāmātreṇa dīpasya yathālokaḥ svabhāvataḥ /
cittattvasya svabhāvāttu tatheyaṃ jāgatī sthitiḥ

pūrvaṃ manaḥ samuditaṃ paramātmatattvāttenātataṃ jagadidaṃ svavikalpajālaiḥ /
śūnyena śūnyamapi tena yathāmbareṇa nīlatvamullasitacārutarāmidhānam

saṃkalpasaṃkṣayavaśādgalite tu citte saṃsāramohamihikā galitā bhavanti /
svacchaṃ vibhāti śaradīva khamāgatāyāṃ cinmātramekamajamādyamanantamantaḥ

karmātmakaṃ prathamameva mano'bhyudeti saṃkalpataḥ kamalajaprakṛtīstadetya /
nānābhidhaṃ jagadidaṃ hiṃ mudhā tanoti vetāladehakalanāmiva mugdhabālaḥ

asanmayaṃ sadiva puro vilakṣyate punarbhavatyatha parilīyate punaḥ /
svayaṃ manaściti citasaṃsphuradvapurmahārṇave jalavalayāvalī yathā

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye devadūtokte mokṣopāyeṣūtpattiprakaraṇe svarūpanirūpaṇaṃ nāma dvāviṃśatyuttaraśatatamaḥ sargaḥ