યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 4.1

પ્રથમઃસર્ગઃ

અથોત્પત્તિપ્રકરણાદનન્તરમિદં શ્રૃણુ ।
સ્થિતિપ્રકરણં રામ જ્ઞાતં નિર્વાણકારિ યત્

એવં તાવદિદં વિદ્ધિ દૃશ્યં જગદિતિ સ્થિતમ્ ।
અહં ચેત્યાદ્યનાકારં ભ્રાન્તિમાત્રમસન્મયમ્

અકર્તૃકમરઙ્ગં ચ ગગને ચિત્રમુત્થિતમ્ ।
અદ્રષ્ટૃકં ચાનુભવમનિદ્રં સ્વપ્નદર્શનમ્

ભવિષ્યત્પુરનિર્માણં ચિત્તસંસ્થમિવોદિતમ્ ।
મર્કટાનલતાપાન્તમસદેવાર્થસાધકમ્

બ્રહ્મણ્યનન્યદન્યાભમમ્બ્વાવર્તવદાસ્થિતમ્ ।
સદ્રૂમપિ નિઃશૂન્યં તેજઃ સૌરમિવામ્બરે

રત્નાભાપુંજમિવ ખે દૃશ્યમાનમભિત્તિમત્ ।
ગન્ધર્વાણાં પુરમિવ દૃશ્યં નિત્યમભિત્તિમત્

મૃગતૃષ્ણામ્બ્વિવાસત્યં સત્યવત્પ્રત્યયપ્રદમ્ ।
સંકલ્પપુરવત્પ્રૌઢમનુભૂતમસન્મયમ્

કથાર્થપ્રતિભાનાત્મ ન ક્વચિત્સ્થિતમસ્થિતમ્ ।
નિઃસારમપ્યતીવાન્તઃસારં સ્વપ્નાચલોપમમ્

ભૂતાકાશમિવાકારભાસુરં શૂન્યમાત્રકમ્ ।
શરદભ્રમિવાગ્રસ્થમલમક્ષયમક્ષતમ્

વર્ણો વ્યોમમલસ્યેવ દૃશ્યમાનમવસ્તુકમ્ ।
સ્વપ્નાઙ્ગનારતાકારમર્થનિષ્ઠમનર્થકમ્

ચિત્રોદ્યાનમિવોત્ફુલ્લમરસં સરસાકૃતિ ।
પ્રકાશમપિ નિસ્તેજશ્ચિત્રાર્કાનલવત્સ્થિતમ્

અનુભૂતં મનોરાજ્યમિવાસત્યમવાસ્તવમ્ ।
ચિત્રપદ્માકર ઇવ સારસૌગન્ધ્યવર્જિતમ્

શૂન્યે પ્રકચિતં નાનાવર્ણમાકારિતાત્મકમ્ ।
અપિણ્ડગ્રહમાશૂન્યમિન્દ્રચાપમિવોત્થિતમ્

પરામર્શેન શુષ્યદ્ભિર્ભૂતપેલવપલ્લવૈઃ ।
કૃતં જડમસારાત્મ કદલીસ્તમ્ભભાસુરમ્

સ્ફુરિતેક્ષણદૃષ્ટાન્ધકારચક્રકવર્તનમ્ ।
અત્યન્તમભવદ્રૂપમપિ પ્રત્યક્ષવત્સ્થિતમ્

વાર્બુદ્બુદમિવાભોગિ શૂન્યમન્તઃસ્ફુરદ્વપુઃ ।
રસાત્મકં ચાપ્યરસમવિચ્છિન્નક્ષયોદયમ્

નીહાર ઇવ વિસ્તારિ ગૃહીતં સન્ન કિંચન ।
જડશૂન્યાસ્પદં શૂન્યં કેષાંચિત્પરમાણુવત્

કિંચિદ્ભૂતમયોઽસ્મીતિ સ્થિતં શૂન્યમભૂતકમ્ ।
ગૃહ્યમાણોઽપ્યસદ્રૂપો નિશાચર ઇવાસ્થિતમ્

શ્રીરામ ઉવાચ ।
મહાકલ્પક્ષયે દૃશ્યમાસ્તે બીજ ઇવાઙ્કુરઃ ।
પરે ભૂય ઉદેત્યેતત્તત એવેતિ કિં વદ

એવં બોધાઃ કિમજ્ઞાઃ સ્યુરુત જ્ઞા ઇતિ ચ સ્ફુટમ્ ।
યથાવદ્ભગવન્બ્રૂહિ સર્વસંશયશાન્તયે

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ઇદં બીજેઽઙ્કુર ઇવ દૃશ્યમાસ્તે મહાશયે ।
બ્રૂતે ય એવમજ્ઞત્વમેતત્તસ્યાસ્તિ શૈશવમ્

શ્રૃણ્વેતત્કિમસંબન્ધં કથમેતદવાસ્તવમ્ ।
વિપરીતો બોધ એષ વક્તુઃ શ્રોતુશ્ચ મોહકૃત્

બીજે કિલાઙ્કુર ઇવ જગદાસ્ત ઇતીહ યા ।
બુદ્ધિઃ સા સત્પ્રલાપાર્થં મૂઢા શ્રૃણુ કથં કિલ

બીજં ભવેત્સ્વયં દૃશ્યં ચિત્તાદીન્દ્રિયગોચરમ્ ।
યવધાનાદિધાન્યાનિ યુક્તઃ પત્રાઙ્કુરોદ્ભવઃ

મનઃષષ્ઠેન્દ્રિયાતીતં યત્સ્યાદતિતરામણુ ।
બીજં તદ્ભવિતું શક્તં સ્વયંભૂર્જગતાં કથમ્

આકાશાદપિ સૂક્ષ્મસ્ય પરસ્ય પરમાત્મનઃ ।
સર્વાખ્યાનુપલમ્ભસ્ય કીદૃશી બીજતા કથમ્

તત્સૂક્ષ્મમસદાભાસમસદેવ હ્યતાદૃશમ્ ।
કીદૃશી બીજતા તત્ર બીજાભાવે કુતોઽઙ્કુરઃ

ગગનાઙ્ગાદપિ સ્વચ્છે શૂન્યે તત્ર પરે પદે ।
કથં સન્તિ જગન્મેરુસમુદ્રગગનાદયઃ

ન કિંચિદ્યત્કથં કિંચિત્તત્રાસ્તે વસ્તુ વસ્તુનિ ।
અસ્તિ ચેત્તત્કથં તત્ર વિદ્યમાનં ન દૃશ્યતે

ન કિંચિદાત્મનઃ કિંચિત્કથમેતિ કુતોઽથવા ।
શૂન્યરૂપાદ્ધટાકાશાજ્જાતોઽદ્રિઃ ક્વ કુતઃ કદા

પ્રતિપક્ષે કથં કિંચિદાસ્તે ચ્છાયાતપે યથા ।
કથમાસ્તે તમો ભાનૌ કથમાસ્તે હિમોઽનલે

મેરુરાસ્તે કથમણૌ કુતઃ કિંચિદનાકૃતૌ ।
તદતદ્રૂપયોરૈક્યં ક્વ ચ્છાયાતપયોરિવ

સાકારવટધાનાદાવઙ્કુરાઃ સન્તિ યુક્તિમત્ ।
નાકારે તન્મહાકારં જગદસ્તીત્યયુક્તિકમ્

દેશાન્તરે યચ્ચ નરાન્તરે ચ
બુદ્ધ્યાદિસર્વેન્દ્રિયશક્તિ દૃશ્યમ્ ।
નાસ્ત્યેવ તત્તદ્વિધબુદ્ધિબોધે
ન કિંચિદિત્યેવ તદુચ્યતે ચ

કાર્યસ્ય તત્કારણતાં પ્રયાતં
વક્તીતિ યસ્તસ્ય વિમૂઢબોધઃ ।
કૈર્નામ તત્કાર્યમુદેતિ તસ્મા-
ત્સ્વૈઃ કારણાદ્યૈઃ સહકારિરૂપૈઃ

દુર્બુદ્ધિભિઃ કારણકાર્યભાવં
સંકલ્પિતં દૂરતરે વ્યુદસ્ય ।
તદેવ તત્સત્યમનાદિમધ્યં
જગત્તદેતત્સ્થિતમિત્યવેહિ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દેવદૂતોક્તે મોક્ષોપાયેષુ સ્થિતિપ્રકરણે જન્યજનિનિરાકરણં નામ પ્રથમઃ સર્ગઃ