Yoga Vasistha · Chapter 3.99

ekonaśatatamaḥ sargaḥ

śrīrāma uvāca /
kāsau mahāṭavī brahmankadā dṛṣṭā kathaṃ mayā /
ke ca te puruṣāstatra kiṃ tatkartuṃ kṛtodyamāḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
raghunātha mahābāho śrṛṇu vakṣyāmi te'khilam /
na sā mahāṭavī rāma dūre naiva ca te narāḥ

yeyaṃ saṃsārapadavī gambhīrā'pārakoṭarā /
tāṃ tāṃ śūnyāṃ vikārāḍhyāṃ viddhi rāma mahāṭavīm

vicārālokalabhyeyaṃ yadaikenaiva vastunā /
pūrṇā nānyena saṃyuktā kevaleva tadaiva sā

tatra ye te mahākārāḥ puruṣāḥ prabhramanti hi /
manāṃsi tāni viddhi tvaṃ duḥkhe nipatitānyalam

draṣṭā yo'yamahaṃ teṣāṃ saviveko mahāmate /
vivekena mayā tāni dṛṣṭānyanyeva nānagha

mayā tānyeva bodhyante vivekena manāṃsi hi /
satataṃ suprakāśena kamalānīva bhānunā

matprabodhaṃ samāsādya matprasādānmahāmate /
manāṃsi kāni cittāni gatānyupaśamātparam

kānicinnābhinandanti māṃ vivekaṃ vimohataḥ /
mattiraskāravaśataḥ kūpeṣveva patantyadhaḥ

ye te'ndhakūpā gahanā narakāste radhūdvaha /
kadalīkānanaṃ yāni saṃpraviṣṭāni tāni tu

svargaikarasikāni tvaṃ manāṃsi jñātumarhasi /
praviṣṭānyandhakūpāntarnirgatāni na yāni tu

mahāpātakayuktāni tāni cittāni rāghava /
kadalīkānanasthāni nirgatāni na yāni tu

puṇyasaṃbhārayuktāni tāni cittāni rāghava /
karañjavanayātāni nirgatāni na yāni tu

tāni mānuṣyajātāni cittāni raghunandana /
kānicitsaṃprabuddhāni tatra muktāni bandhanāt

kānicidbahurūpāṇi yoneryoniṃ viśanti hi /
manāṃsi tāni tiṣṭhanti nipatantyutpatanti ca

yattatkarañjagahanaṃ tatkalatrarasaṃ viduḥ /
duḥkhakaṇṭakasaṃbādhaṃ mānuṣyaṃ vividhaiṣaṇam

karañjagahanaṃ yāni praviṣṭāni manāṃsi tu /
mānuṣye tāni jātāni tatraiva rasikāni ca

kadalīkānanaṃ yattacchaśāṅkakaraśītalam /
tanmanohlādanakaraṃ svargaṃ viddhi raghūdvaha

kānicitpuṇyabhūtena tapasā dhāraṇātmanā /
dhārayanti śarīrāṇi saṃsthitānyuditānyapi

yairahaṃ puṃbhirabudhairbuddhicittatiraskṛtaḥ /
tairmanobhiranātmajñaiḥ svavivekastiraskṛtaḥ

tvayā dṛṣṭo vinaṣṭo'smi tvaṃ me śatruriti drutam /
yaduktaṃ taddhi cittena galatā paridevitam

ruditaṃ yanmahākrandaṃ puṃsā bahnāśu rāghava /
tadbhogajālaṃ tyajatā manasā rodanaṃ kṛtam

ardhaprāptavivekasya na prāptasyāmalaṃ padam /
cetasastyajato bhogānparitāpo bhṛśaṃ bhavet

rudatāṅgāni dṛṣṭāni kāruṇyenāvabodhinā /
kaṣṭametāni saṃtyajya kiṃ prayāmīti cetasā

ardhaprāptavivekasya na prāptasyāmalaṃ padam /
cetasastyajato'ṅgāni paritāpo hi vardhate

hasitaṃ tu yadānandi puṃsā madavabodhataḥ /
pariprāptavivekena tattuṣṭaṃ rāma cetasā

pariprāptavivekasya tyaktasaṃsārasaṃsthiteḥ /
cetasastyajato rūpamānando hi vivardhate

hasatāṅgāni dṛṣṭāni puṃsā yānyupahāsataḥ /
tāni dṛṣṭāni manasā vipralambhapadāni ha

mithyāvikalparacitairvipralabdhamaho ciram /
ityaṅgānyupahāsena dṛṣṭāni svāni cetasā

manaḥ prāptavivekaṃ hi viśrāntaṃ vitate pade /
prāktanādīnatādhāraṃ hasanpaśyati dūrataḥ

yadasau samavaṣṭabhya mayā pṛṣṭaḥ prayatnataḥ /
tadviveko balāccittamādatta iti darśitam

yadaṅgāni viśīrṇāni gatānyantardhimagrataḥ /
taccittena vinārthāśā śāmyatīti pradarśitam

sahasranetrahastatvaṃ yatpuṃsaḥ parivarṇitam /
tadanantākṛtitvaṃ hi cetasaḥ paridarśitam

yadātmani prahāraughaiḥ pumānpraharati svayam /
tattatkukalpanāghātaiḥ praharatyātmano manaḥ

palāyate yatpuruṣaḥ svātmanaḥ praharansvayam /
svavāsanāprahārebhyastanmanaḥ prapalāyate

svayaṃ praharati svāntaṃ svayameva svayecchayā /
palāyate svayaṃ caiva paśyājñānavijṛmbhitam

svavāsanopataptāni sarvāṇyeva manāṃsi hi /
svayameva palāyante gantuṃ yuktāni tatpadam

yadidaṃ vitataṃ duḥkhaṃ tattanoti svayaṃ manaḥ /
svayamevātikhinnaṃ tu punastasmātpalāyate

saṃkalpavāsanājālaiḥ svayamāyāti bandhanam /
mano lālāmayairjālaiḥ kośakārakṛmiryathā

yathānarthamavāpnoti tathā krīḍati cañcalam /
bhāviduḥkhamapaśyansvaṃ durlīlābhirivārbhakaḥ

apaśyankāṣṭharandhrasthavṛṣaṇākramaṇaṃ yathā /
kīlotpāṭī kapirduḥkhametīdaṃ hi tathā manaḥ

cirapālanayā caiva cirabhāvanayā tathā /
abhyāsāttucchatāmetya na bhūyaḥ pariśocati

manaḥpramādādvardhante duḥkhāni girikūṭavat /
tadvaśādeva naśyanti sūryasyāgre himaṃ yathā

yāvajjīvamanindyayā ca ramate śāstrārthasaṃjātayā
tulyaṃ vāsanayā mano hi munivanmaunena rāgādiṣu /
paścātpāvanapāvanaṃ padamajaṃ tatprāpya tacchītalaṃ
tatsaṃsthena na śocyate punaralaṃ puṃsā mahāpatsvapi

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mokṣopāye utpattiprakaraṇe cittopākhyānaṃ nāmaikonaśatatamaḥ sargaḥ