Yoga Vasistha · Chapter 3.100
śatatamaḥ sargaḥ
śrīvasiṣṭha uvāca /
cittametadupāyātaṃ brahmaṇaḥ paramātpadāt /
atanmayaṃ tanmayaṃ ca taraṅgaḥ sāgarādiva
prabuddhānāṃ mano rāma brahmaiveha hi netarat /
jalasāmānyabuddhīnāmabdhernānyastaraṅgakaḥ
mano rāmāprabuddhānāṃ saṃsārabhramakāraṇam /
apaśyato'mbusāmānyamanyatāmbutaraṅgayoḥ
aprabuddhadṛśāṃ pakṣe tatprabodhāya kevalam /
vācyavācakasaṃbandhakṛto bhedaḥ prakalpyate
sarvaśakti paraṃ brahma nityamāpūrṇamavyayam /
na tadasti na tasminyadvidyate vitatātmani
sarvaśaktirhi bhagavānyaiva tasmai hi rocate /
śaktiṃ tāmeva vitatāṃ prakāśayati sarvagaḥ
cicchaktirbrahmaṇo rāma śarīreṣvabhidṛśyate /
spandaśaktiśca vāteṣu jaḍaśaktistathopale
dravaśaktistathāmbhaḥsu tejaḥśaktistathā'nale /
śūnyaśaktistathākāśe bhāvaśaktirbhavasthitau
brahmaṇaḥ sarvaśaktirhi dṛśyate daśadiggatā /
nāśaśaktirvināśeṣu śokaśaktiśca śokiṣu
ānandaśaktirmudite vīryaśaktistathā bhaṭe /
sargeṣu sargaśaktiśca kalpānte sarvaśaktitā
phalapuṣpalatāpatraśākhāviṭapamūlavān /
vṛkṣabīje yathā vṛkṣastathedaṃ brahmaṇi sthitam
pratibhāsavaśādeva madhyasthaṃ cittajāḍyayoḥ /
jīvetarābhidhaṃ cittamantarbrahmaṇi dṛśyate
nānātarulatāgulmajālapallavaśālayaḥ /
nirvikalpakacinmātraṃ nānā'nirjñātakalpanā
brahmaivedamahaṃtattvaṃ jagatpaśyādya rāghava /
sa ātmā sarvago nāma nityoditamahāvapuḥ
yanmanāḍmananīṃ śaktiṃ dhatte tanmana ucyate /
picchabhrāntiryathā vyomni payasyāvartadhīryathā
pratibhāsakalāmātraṃ mano jīvastathātmani /
yadetanmanaso rūpamuditaṃ mananātmakam
brāhmī śaktirasau tasmādbrahmaiva tadariṃdama /
idaṃ tadahamityeva vibhāgaḥ pratibhāsajaḥ
manaso brahmaṇo'nyacca mohe paramakāraṇam /
yadyaccaitanmanasyeva kiṃcitsadasadātmakam
vyāśabditaṃ sarvaśaktestāṃ śaktiṃ brahmatāṃ viduḥ /
manaḥ sattātmakaṃ nāma yathaitanmanasi sthitam
yathartoḥ śaktayastadvajjīvehā brahmaṇi sthitāḥ /
vyāptasarvartukusumā kṣmādeśavidhibhedataḥ
yathā dadhāti puṣpāṇi tathā cittāni lokakṛt /
kvacitkvacitkadāciddhi tasmādāyānti śaktayaḥ //
deśakālādivaicitryātkṣmātalādiva śālayaḥ /
na jātaṃ pratibhāsena tenaivānyena paśyati
pratiyogivyavacchedasaṃkhyārūpādayaśca ye /
manaḥśabdaiḥ prakalpyante brahmajānbrahma viddhi tān
yathā yathāsya manasaḥ pratibhāsaḥ pravartate /
tathā tathaiva bhavati dṛṣṭānto'tra kilaindavāḥ
svayamakṣubdhavimale yathā spando mahāmbhasi /
saṃsārakāraṇaṃ jīvastathāyaṃ paramātmani
jñasya sarvaṃ citaṃ rāma brahmaivāvartate sadā /
kallolormitaraṅgaughairabdherjalamivātmani
dvitīyā nāsti sattaikā nāmarūpakriyātmikā /
pare nānātaraṅge'bdhau kalpaneva jaletarā
jāyate naśyati tathā yadidaṃ yāti tiṣṭhati /
tadidaṃ brahmaṇi brahma brahmaṇā ca vivartate
svātmanyevātapastīvro mṛgatṛṣṇikayā yathā /
vicitreṇa vicitro'pi prasphuratyātmanā tathā
karaṇaṃ karma kartā ca jananaṃ maraṇaṃ sthitiḥ /
sarvaṃ brahmaiva nahyasti tadvinā kalpanetarā
na lobho'sti na moho'sti na tṛṣṇāsti na rañjanā /
ka ātmanyātmanolobhastṛṣṇāmoho'thavākutaḥ
ātmaivedaṃ jagatsarvamātmaiva kalanākramaḥ /
hemāṅgadatayevāyamātmodeti manastayā
abuddhaṃ yatparaṃ dhāma taccittaṃ jīva ucyate /
aparijñāta evāśu bandhurāyātyabandhutām
cinmayenātmanā'jñena svasaṃkalpanayā svayam /
śūnyatā gaganeneva jīvatā prakaṭīkṛtā
ātmaivānātmavadiha jīvo jagati rājate /
dvīndutvamiva durdṛṣṭeḥ saccāsacca samutthitam
mohārthaśabdārthadṛśoretayoratyasaṃbhavāt /
satyatvādātmanaścaiva kvātmā baddhaḥ kva mucyate
nityāsaṃbhavabandhasya baddho'smīti kukalpanā /
yasya kālpanikastasya mokṣo mithyā na tattvataḥ
śrīrāma uvāca /
mano yaṃ niścayaṃ yāti tattadbhavati nānyathā /
tena kālpaniko nāsti bandhaḥ kathamiha prabho
śrīvasiṣṭha uvāca /
mithyā kālpanikīveyaṃ mūrkhāṇāṃ bandhakalpanā /
mithyaivābhyuditā teṣāmitarā mokṣakalpanā
evamajñānakādeva bandhamokṣadṛśo'smṛteḥ /
vastutastu na bandho'sti na mokṣo'stimahāmate
kalpanāyā avastutvaṃ saṃprabuddhamatiṃ prati /
rajjvaheriva he prājña tattvabuddhamatiṃ prati
bandhamokṣādisaṃmoho na prājñasyāsti kaścana /
saṃmohabandhamokṣādi hyajñasyaivāsti rāghava
ādau manastadanu bandhavimokṣadṛṣṭī
paścātprapañcaracanā bhuvanābhidhānā /
ityādikā sthitiriyaṃ hi gatā pratiṣṭhā-
mākhyāyikā subhaga bālajanoditeva
ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe cittacikitsāpūrvakaṃ cittotpattivarṇanaṃ nāma śatatamaḥ sargaḥ
Original text: yogavāsiṣṭhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0