યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.99

એકોનશતતમઃ સર્ગઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
કાસૌ મહાટવી બ્રહ્મન્કદા દૃષ્ટા કથં મયા ।
કે ચ તે પુરુષાસ્તત્ર કિં તત્કર્તું કૃતોદ્યમાઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
રઘુનાથ મહાબાહો શ્રૃણુ વક્ષ્યામિ તેઽખિલમ્ ।
ન સા મહાટવી રામ દૂરે નૈવ ચ તે નરાઃ

યેયં સંસારપદવી ગમ્ભીરાઽપારકોટરા ।
તાં તાં શૂન્યાં વિકારાઢ્યાં વિદ્ધિ રામ મહાટવીમ્

વિચારાલોકલભ્યેયં યદૈકેનૈવ વસ્તુના ।
પૂર્ણા નાન્યેન સંયુક્તા કેવલેવ તદૈવ સા

તત્ર યે તે મહાકારાઃ પુરુષાઃ પ્રભ્રમન્તિ હિ ।
મનાંસિ તાનિ વિદ્ધિ ત્વં દુઃખે નિપતિતાન્યલમ્

દ્રષ્ટા યોઽયમહં તેષાં સવિવેકો મહામતે ।
વિવેકેન મયા તાનિ દૃષ્ટાન્યન્યેવ નાનઘ

મયા તાન્યેવ બોધ્યન્તે વિવેકેન મનાંસિ હિ ।
સતતં સુપ્રકાશેન કમલાનીવ ભાનુના

મત્પ્રબોધં સમાસાદ્ય મત્પ્રસાદાન્મહામતે ।
મનાંસિ કાનિ ચિત્તાનિ ગતાન્યુપશમાત્પરમ્

કાનિચિન્નાભિનન્દન્તિ માં વિવેકં વિમોહતઃ ।
મત્તિરસ્કારવશતઃ કૂપેષ્વેવ પતન્ત્યધઃ

યે તેઽન્ધકૂપા ગહના નરકાસ્તે રધૂદ્વહ ।
કદલીકાનનં યાનિ સંપ્રવિષ્ટાનિ તાનિ તુ

સ્વર્ગૈકરસિકાનિ ત્વં મનાંસિ જ્ઞાતુમર્હસિ ।
પ્રવિષ્ટાન્યન્ધકૂપાન્તર્નિર્ગતાનિ ન યાનિ તુ

મહાપાતકયુક્તાનિ તાનિ ચિત્તાનિ રાઘવ ।
કદલીકાનનસ્થાનિ નિર્ગતાનિ ન યાનિ તુ

પુણ્યસંભારયુક્તાનિ તાનિ ચિત્તાનિ રાઘવ ।
કરઞ્જવનયાતાનિ નિર્ગતાનિ ન યાનિ તુ

તાનિ માનુષ્યજાતાનિ ચિત્તાનિ રઘુનન્દન ।
કાનિચિત્સંપ્રબુદ્ધાનિ તત્ર મુક્તાનિ બન્ધનાત્

કાનિચિદ્બહુરૂપાણિ યોનેર્યોનિં વિશન્તિ હિ ।
મનાંસિ તાનિ તિષ્ઠન્તિ નિપતન્ત્યુત્પતન્તિ ચ

યત્તત્કરઞ્જગહનં તત્કલત્રરસં વિદુઃ ।
દુઃખકણ્ટકસંબાધં માનુષ્યં વિવિધૈષણમ્

કરઞ્જગહનં યાનિ પ્રવિષ્ટાનિ મનાંસિ તુ ।
માનુષ્યે તાનિ જાતાનિ તત્રૈવ રસિકાનિ ચ

કદલીકાનનં યત્તચ્છશાઙ્કકરશીતલમ્ ।
તન્મનોહ્લાદનકરં સ્વર્ગં વિદ્ધિ રઘૂદ્વહ

કાનિચિત્પુણ્યભૂતેન તપસા ધારણાત્મના ।
ધારયન્તિ શરીરાણિ સંસ્થિતાન્યુદિતાન્યપિ

યૈરહં પુંભિરબુધૈર્બુદ્ધિચિત્તતિરસ્કૃતઃ ।
તૈર્મનોભિરનાત્મજ્ઞૈઃ સ્વવિવેકસ્તિરસ્કૃતઃ

ત્વયા દૃષ્ટો વિનષ્ટોઽસ્મિ ત્વં મે શત્રુરિતિ દ્રુતમ્ ।
યદુક્તં તદ્ધિ ચિત્તેન ગલતા પરિદેવિતમ્

રુદિતં યન્મહાક્રન્દં પુંસા બહ્નાશુ રાઘવ ।
તદ્ભોગજાલં ત્યજતા મનસા રોદનં કૃતમ્

અર્ધપ્રાપ્તવિવેકસ્ય ન પ્રાપ્તસ્યામલં પદમ્ ।
ચેતસસ્ત્યજતો ભોગાન્પરિતાપો ભૃશં ભવેત્

રુદતાઙ્ગાનિ દૃષ્ટાનિ કારુણ્યેનાવબોધિના ।
કષ્ટમેતાનિ સંત્યજ્ય કિં પ્રયામીતિ ચેતસા

અર્ધપ્રાપ્તવિવેકસ્ય ન પ્રાપ્તસ્યામલં પદમ્ ।
ચેતસસ્ત્યજતોઽઙ્ગાનિ પરિતાપો હિ વર્ધતે

હસિતં તુ યદાનન્દિ પુંસા મદવબોધતઃ ।
પરિપ્રાપ્તવિવેકેન તત્તુષ્ટં રામ ચેતસા

પરિપ્રાપ્તવિવેકસ્ય ત્યક્તસંસારસંસ્થિતેઃ ।
ચેતસસ્ત્યજતો રૂપમાનન્દો હિ વિવર્ધતે

હસતાઙ્ગાનિ દૃષ્ટાનિ પુંસા યાન્યુપહાસતઃ ।
તાનિ દૃષ્ટાનિ મનસા વિપ્રલમ્ભપદાનિ હ

મિથ્યાવિકલ્પરચિતૈર્વિપ્રલબ્ધમહો ચિરમ્ ।
ઇત્યઙ્ગાન્યુપહાસેન દૃષ્ટાનિ સ્વાનિ ચેતસા

મનઃ પ્રાપ્તવિવેકં હિ વિશ્રાન્તં વિતતે પદે ।
પ્રાક્તનાદીનતાધારં હસન્પશ્યતિ દૂરતઃ

યદસૌ સમવષ્ટભ્ય મયા પૃષ્ટઃ પ્રયત્નતઃ ।
તદ્વિવેકો બલાચ્ચિત્તમાદત્ત ઇતિ દર્શિતમ્

યદઙ્ગાનિ વિશીર્ણાનિ ગતાન્યન્તર્ધિમગ્રતઃ ।
તચ્ચિત્તેન વિનાર્થાશા શામ્યતીતિ પ્રદર્શિતમ્

સહસ્રનેત્રહસ્તત્વં યત્પુંસઃ પરિવર્ણિતમ્ ।
તદનન્તાકૃતિત્વં હિ ચેતસઃ પરિદર્શિતમ્

યદાત્મનિ પ્રહારૌઘૈઃ પુમાન્પ્રહરતિ સ્વયમ્ ।
તત્તત્કુકલ્પનાઘાતૈઃ પ્રહરત્યાત્મનો મનઃ

પલાયતે યત્પુરુષઃ સ્વાત્મનઃ પ્રહરન્સ્વયમ્ ।
સ્વવાસનાપ્રહારેભ્યસ્તન્મનઃ પ્રપલાયતે

સ્વયં પ્રહરતિ સ્વાન્તં સ્વયમેવ સ્વયેચ્છયા ।
પલાયતે સ્વયં ચૈવ પશ્યાજ્ઞાનવિજૃમ્ભિતમ્

સ્વવાસનોપતપ્તાનિ સર્વાણ્યેવ મનાંસિ હિ ।
સ્વયમેવ પલાયન્તે ગન્તું યુક્તાનિ તત્પદમ્

યદિદં વિતતં દુઃખં તત્તનોતિ સ્વયં મનઃ ।
સ્વયમેવાતિખિન્નં તુ પુનસ્તસ્માત્પલાયતે

સંકલ્પવાસનાજાલૈઃ સ્વયમાયાતિ બન્ધનમ્ ।
મનો લાલામયૈર્જાલૈઃ કોશકારકૃમિર્યથા

યથાનર્થમવાપ્નોતિ તથા ક્રીડતિ ચઞ્ચલમ્ ।
ભાવિદુઃખમપશ્યન્સ્વં દુર્લીલાભિરિવાર્ભકઃ

અપશ્યન્કાષ્ઠરન્ધ્રસ્થવૃષણાક્રમણં યથા ।
કીલોત્પાટી કપિર્દુઃખમેતીદં હિ તથા મનઃ

ચિરપાલનયા ચૈવ ચિરભાવનયા તથા ।
અભ્યાસાત્તુચ્છતામેત્ય ન ભૂયઃ પરિશોચતિ

મનઃપ્રમાદાદ્વર્ધન્તે દુઃખાનિ ગિરિકૂટવત્ ।
તદ્વશાદેવ નશ્યન્તિ સૂર્યસ્યાગ્રે હિમં યથા

યાવજ્જીવમનિન્દ્યયા ચ રમતે શાસ્ત્રાર્થસંજાતયા
તુલ્યં વાસનયા મનો હિ મુનિવન્મૌનેન રાગાદિષુ ।
પશ્ચાત્પાવનપાવનં પદમજં તત્પ્રાપ્ય તચ્છીતલં
તત્સંસ્થેન ન શોચ્યતે પુનરલં પુંસા મહાપત્સ્વપિ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે મોક્ષોપાયે ઉત્પત્તિપ્રકરણે ચિત્તોપાખ્યાનં નામૈકોનશતતમઃ સર્ગઃ