Yoga Vasistha · Chapter 3.97

saptanavatitamaḥ sargaḥ

śrīrāma uvāca /
brahmanmanasa evedamantaścāḍambaraṃ sṛtam /
yatastadeva karmeti vākyārthādupalabhyate

śrīvasiṣṭha uvāca /
dṛḍhabhāvoparaktena manasaivorarīkṛtam /
marucaṇḍātapeneva bhāsvarāvaraṇaṃ punaḥ

brahmātmani jagatyasminmana ekākṛtiṃ gatam /
kvacinnaratayā rūḍhaṃ kvacitsuratayotthitam

kvaciddaityatayollāsi kvacidyakṣatayoditam /
kvacidgandharvatāṃ prāptaṃ kvacitkinnararūpi ca

nānācāranabhobhāgapurapattanarūpayā /
manye vitatayākṛtyā mana eva vijṛmbhate

evaṃ sthite śarīraughastṛṇakāṣṭhalatopamaḥ /
tadvicāraṇayā ko'rtho vicāryaṃ mana eva naḥ

tenedaṃ sarvamābhogi jagadityākulaṃ tatam /
manye tadvyatirekeṇa paramātmaiva śiṣyate

ātmā sarvapadātītaḥ sarvagaḥ sarvasaṃśrayaḥ /
tatprasādena saṃsāre mano dhāvati valgati

mano manye manaḥ karma taccharīreṣu kāraṇam /
jāyate mriyate taddhi nātmanīdṛgvidhā guṇāḥ

mana eva vicāreṇa manye vilayameṣyati /
manovilayamātreṇa tataḥ śreyo bhaviṣyati

manonāmni parikṣīṇe karmaṇyāhitasaṃbhrame /
mukta ityucyate jantuḥ punarnāma na jāyate

śrīrāma uvāca /
bhagavanbhavatā proktā jātayastrividhā nṛṇām /
prathamaṃ kāraṇaṃ tāsāṃ manaḥ sadasadātmakam

tatkathaṃ śuddhacinnāmnastattvādbuddhivivarjitāt /
utthitaṃ sphāratāṃ yātaṃ jagaccitrakaraṃ manaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
ākāśā hi trayo rāma vidyante vitatāntarāḥ /
cittākāśaścidākāśo bhūtākāśastṛtīyakaḥ

ete hi sarvasāmānyāḥ sarvatraiva vyavasthitāḥ /
śuddhacittatvaśaktyā tu labdhasattātmatāṃ gatāḥ

sabāhyābhyantarastho yaḥ sattāsattāvabodhakaḥ /
vyāpī samastabhūtānāṃ cidākāśaḥ sa ucyate

sarvabhūtahitaḥ śreṣṭho yaḥ kālakalanātmakaḥ /
yenedamātataṃ sarvaṃ cittākāśaḥ sa ucyate

daśadiṅmaṇḍalābhogairavyucchinnavapurhi yaḥ /
bhūtātmāsau ya ākāśaḥ pavanābdādisaṃśrayaḥ

ākāśacittākāśau dvau cidākāśabalodbhavau /
citkāraṇaṃ hi sarvasya kāryaughasya dinaṃ yathā

jaḍo'smi na jaḍo'smīti niścayo malinaścitaḥ /
yastadeva mano viddhi tenākāśādi bhāvyate

aprabuddhātmaviṣayamākāśatrayakalpanam /
kalpyate upadeśārthaṃ prabuddhaviṣayaṃ na tu

ekameva paraṃ brahma sarva sarvāvapūrakūm /
prabuddhaviṣayaṃ nityaṃ kalākalanavarjitam

dvaitādvaitasamudbhedairvākyasaṃdarbhagarbhitaiḥ /
upadeśyata evājño na prabuddhaḥ kathaṃcana

yāvadrāmāprabuddhastvamākāśatrayakalpanā /
tāvadevāvabodhārthaṃ mayā tvamupadiśyase

ākāśacittākāśādyāścidākāśakalaṅkitāt /
prasūtā dāvadahanādyathā marumarīcayaḥ

cinoti malinaṃ rūpaṃ cittatāṃ samupāgatam /
trijagantīndrajālāni racayatyākulātmakam

cittatvamasya malinasya cidātmakasya
tattvasya dṛśyata idaṃ nanu bodhahīnaiḥ /
śuktau yathā rajatatā natu bodhavadbhi-
rmaurkhyeṇa bandha iha bodhabalena mokṣaḥ

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mo० utpattiprakaraṇe cidākāśamāhātmyaṃ nāma saptanavatitamaḥ sargaḥ