Yoga Vasistha · Chapter 3.96

śrīvasiṣṭha uvāca /
mano hi bhāvanāmātraṃ bhāvanā spandadharmiṇī /
kriyā tadbhāvitārūpaṃ phalaṃ sarvo'nudhāvati

śrīrāma uvāca /
vistareṇa mama brahman jaḍasyāpyajaḍākṛteḥ /
rūpamārūḍhasaṃkalpaṃ manaso vaktumarhasi

śrīvasiṣṭha uvāca /
anantasyātmatattvasya sarvaśaktermahātmanaḥ /
saṃkalpaśakti racitaṃ yadrūpaṃ tanmano viduḥ

bhāvaḥ sadasatormadhye nṛṇāṃ calati yaścalaḥ /
kalanonmukhatāṃ yātastadrūpaṃ manaso viduḥ

nāhaṃ vedāvabhāsātmā kurvāṇo'smīti niścayaḥ /
tasmādekāntakalanastadrūpaṃ manaso viduḥ

kalpanātmikayā karmaśaktyā virahitaṃ manaḥ /
na saṃbhavati loke'sminguṇahīno guṇī yathā

yathā vahnyauṣṇyayoḥ sattā na saṃbhavati bhinnayoḥ /
tathaiva karmamanasostathātmamanasorapi

svenaiva cittarūpeṇa karmaṇā phaladharmiṇā /
saṃkalpaikaśarīreṇa nānāvistaraśālinā

idaṃ tatamanekātma māyāmayamakāraṇam /
viśvaṃ vigatavinyāsaṃ vāsanākalpanākulam

yā yena vāsanā yatra satevāropitā yathā /
sā tena phalasūstatra tadeva prāpyate tathā

karma bījaṃ manaḥspandaḥ kathyate'thānubhūyate /
kriyāstu vividhāstasya śākhāścitraphalāstaroḥ

mano yadanusaṃdhatte tatkarmendriyavṛttayaḥ /
sarvāḥ saṃpādayantyetāstasmātkarma manaḥ smṛtam

mano buddhirahaṃkāraścittaṃ karmātha kalpanā /
saṃsṛtirvāsanā vidyā prayatnaḥ smṛtireva ca

indriyaṃ prakṛtirmāyā kriyā cetītarā api /
citrāḥ śabdoktayo brahmansaṃsārabhramahetavaḥ

kākatālīyayogena tyaktasphāradṛgākṛteḥ /
citeścetyānupātinyāḥ kṛtāḥ paryāyavṛttayaḥ

śrīrāma uvāca /
parāyāḥ saṃvido brahmannetāḥ paryāyavṛttayaḥ /
kalpyamānavicitrārthāḥ kathaṃ rūḍhimupāgatāḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
gateva sakalaṅkatvaṃ kadācitkalpanātmakam /
unmeṣarūpiṇī nānā tadaiva hi manaḥsthitā

bhāvanāmanusaṃdhānaṃ yadā niścitya saṃsthitā /
tadaiṣā procyate buddhiriyattāgrahaṇakṣamā

yadā mithyābhimānena sattāṃ kalpayati svayam /
ahaṃkārābhimānena procyate bhavabandhanī

idaṃ tyaktvedamāyāti bālavatpelavā yadā /
vicāraṃ saṃparityajya tadā sā cittamucyate

yadā spandaikadharmatvātkarturyā śūnyaśaṃsinī /
ādhāvati spandaphalaṃ tadā karmetyudāhṛtā

kākatālīyayogena tyaktvaikaghananiścayam /
yadehitaṃ kalpayati bhāvaṃ teneha kalpanā

pūrvadṛṣṭamadṛṣṭaṃ vā prāgdṛṣṭamiti niścayaiḥ /
yadaivehāṃ vidhatte'ntastadā smṛtirudāhṛtā

yadā padārthaśaktīnāṃ saṃbhuktānāmivāmbare /
vasatyastamitānyehā vāsaneti tadocyate

astyātmatattvaṃ vimalaṃ dvitīyā dṛṣṭiraṅkitā /
jātā hyavidyamānaiva tadā vidyeti kathyate

sphuratyātmavināśāya vismārayati tatpadam /
mithyāvikalpajālena tanmalaṃ parikalpyate

śrutvā spṛṣṭvā ca dṛṣṭvā ca bhuktvā ghrātvā vimṛśya ca /
indramānandayatyeṣā tenendriyamiti smṛtam

sarvasya dṛśyajālasya paramātmanyalakṣite /
prakṛtatvena bhāvānāṃ loke prakṛtirucyate

sadasattāṃ nayatyāśu sattāṃ vā sattvamañjasā /
sattāsattāvikalpo'yaṃ tena māyeti kathyate

darśanaśravaṇasparśarasanaghrāṇakarmabhiḥ /
kriyeti kathyate loke kāryakāraṇatāṃ gatā

citeścetyānupātinyā gatāyāḥ sakalaṅkatām /
prasphuradrūpadharmiṇyā etāḥ paryāyavṛttayaḥ

cittatāmupayātāyā gatāyāḥ prakṛtaṃ padam /
svaireva saṃkalpaśatairbhṛśaṃ rūḍhimupāgatāḥ

cetanīyakalaṅkāṅkājjāḍyajālānupātinī /
saṃkhyāvibhāgakalanā svavaikalyākuleva cit

jīva ityucyate loke mana ityapi kathyate /
cittamityucyate saiva buddhirityucyate tathā

nānāsaṃkalpakalilaṃ paryāyanicayaṃ budhāḥ /
vadantyasyāḥ kalaṅkinyāścyutāyāḥ paramātmanaḥ

śrīrāma uvāca /
manaḥ kiṃ syājjaḍaṃ brahmaṃstathā vāpi ca cetanam /
ityeko mama tattvajña niścayo'ntarna jāyate

śrīvasiṣṭha uvāca /
mano hi na jaḍaṃ rāma nāpi cetanatāṃ gatam /
mlānā'jaḍā tadā dṛṣṭirmana ityeva kathyate

madhye sadasato rūpaṃ pratibhūtaṃ yadāvilam /
jagataḥ kāraṇaṃ nāma tadetaccittamucyate

śāśvatenaikarūpeṇa niścayena vinā sthitiḥ /
yena sā cittamityuktā tasmājjātamidaṃ jagat

jaḍājaḍadṛśormadhye dolārūpaṃ svakalpanam /
yaccito mlānarūpiṇyāstadetanmana ucyate

cinniḥspando hi malinaḥ kalaṅkavikalāntaram /
mana ityucyate rāma na jaḍaṃ na ca cinmayam

tasyemāni vicitrāṇi nāmāni kalitānyalam /
ahaṃkāramanobuddhijīvādyānītarāṇyapi

yathā gacchati śailūṣo rūpāṇyalaṃ tathaiva hi /
mano nāmānyanekāni dhatte karmāntaraṃ vrajat

citrādhikāravaśato vicitrā vikṛtābhidhāḥ /
yathā yāti naraḥ karmavaśādyāti tathā manaḥ

yā etāḥ kathitāḥ saṃjñā mayā rāghava cetasaḥ /
etā evānyathā proktā vādibhiḥ kalpanāśataiḥ

svabhāvābhimatāṃ buddhimāropya manasā kṛtāḥ /
manobuddhīndriyādīnāṃ vicitrā nāmarītayaḥ

mano hi jaḍamanyasya bhinnamanyasya jīvataḥ /
tathāhaṃkṛtiranyasya buddhiranyasya vādinaḥ

ahaṃkāramanobuddhidṛṣṭayaḥ sṛṣṭikalpanāḥ /
ekarūpatayā proktā yā mayā raghunandana //
naiyāyikairitarathā tādṛśaiḥ parikalpitāḥ /
anyathā kalpitāḥ sāṃkhyaiścārvākairapi cānyathā

jaiminīyaiścārhataiśca bauddhairvaiśeṣikaistathā /
anyairapi vicitraistaiḥ pāñcarātrādibhistathā

sarvaireva ca gantavyaṃ taiḥ padaṃ pāramārthikam /
vicitraṃ deśakālotthaiḥ puramekamivādhvagaiḥ

ajñānātparamārthasya viparītāvabodhataḥ /
kevalaṃ vivadantyete vikalpairārurukṣavaḥ

svamārgamabhiśaṃsanti vādinaścitrayā dṛśā /
vicitradeśakālotthā mārgaṃ svaṃ pathikā iva

tairmithyā rāghava proktāḥ karmamānasacetasām /
svavikalpārpitairarthaiḥ svāḥ svā vaicitryayuktayaḥ

yathaiva puruṣaḥ snānadānādānādikāḥ kriyāḥ /
kurvaṃstatkartṛvaicitryameti tadvadidaṃ manaḥ

vicitrakāryavaśato nāmabhedena kartṛtā /
manaḥ saṃprocyate jīvavāsanākarmanāmabhiḥ

cittamevedamakhilaṃ sarveṇaivānubhūyate /
acitto hi naro lokaṃ paśyannapi na paśyati

śrutvā spṛṣṭvā ca dṛṣṭvā ca bhuktvā ghrātvā śubhāśubham /
antarharṣaṃ viṣādaṃ ca samanasko hi vindati

āloka iva rūpāṇāmarthānāṃ kāraṇaṃ manaḥ /
badhyate baddhacitto hi muktacitto hi mucyate

tajjaḍānāṃ paraṃ viddhi jaḍaṃ yenocyate manaḥ /
na cāvagacchati jaḍaṃ mano yasya hi cetanam

na cetanaṃ na ca jaḍaṃ yadidaṃ protthitaṃ manaḥ /
vicitrasukhaduḥkhehaṃ jagadabhyuditaṃ tadā

ekarūpe hi manasi saṃsāraḥ pravilīyate /
upāvilaṃ kāraṇaṃ tairbhrāntyā jagadupasthitam

ajaḍaṃ hi mano rāma saṃsārasya na kāraṇam /
jaḍaṃ copaladharmāpi saṃsārasya na kāraṇam

na cetanaṃ na ca jaḍaṃ tasmājjagati rāghava /
manaḥ kāraṇamarthānāṃ rūpāṇāmiva bhāsanam

cittādṛte'nyadyadyasti tadacittasya kiṃ jagat /
sarvasya bhūtajātasya samagraṃ pravilīyate

nānākarmavaśāveśānmano nānābhidheyatām /
ekaṃ vicitratāmeti kālo nānā yathartumiḥ

yadi nāmāmanaskāramahaṃkārendriyakriyāḥ /
kṣobhayanti śarīraṃ tatsantu jīvādayaḥ pare

darśaneṣu tu ye proktā bhedā manasi tarkataḥ /
kvacitkacidvādakarairapavādakaraiḥ kila

te hi rāma na budhyante viśiṣyante na ca kvacit /
sarvā hi śaktayo deve vidyante sarvagā yataḥ

yadaiva khalu śuddhāyā manāgapi hi saṃvidaḥ /
jaḍeva śaktiruditā tadā vaicitryamāgatam

ūrṇanābhādyathā tanturjāyate cetanājjaḍaḥ /
nityaprabuddhātpuruṣādbrahmaṇaḥ prakṛtistathā

avidyāvaśataścittabhāvanāḥ sthitimāgatāḥ /
citi paryāyaśabdā hi bhinnāste neha vādinām

jīvo manaśca nanu buddhirahaṃkṛtiścetyevaṃ prathāmupagateyamanirmalā cit /
saiṣocyate jagati cetanacittajīvasaṃjñāgaṇena kila nāsti vivāda eṣaḥ

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe manaḥsaṃjñāvicāro nāma ṣaṇṇavatitamaḥ sargaḥ