યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.97

સપ્તનવતિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
બ્રહ્મન્મનસ એવેદમન્તશ્ચાડમ્બરં સૃતમ્ ।
યતસ્તદેવ કર્મેતિ વાક્યાર્થાદુપલભ્યતે

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
દૃઢભાવોપરક્તેન મનસૈવોરરીકૃતમ્ ।
મરુચણ્ડાતપેનેવ ભાસ્વરાવરણં પુનઃ

બ્રહ્માત્મનિ જગત્યસ્મિન્મન એકાકૃતિં ગતમ્ ।
ક્વચિન્નરતયા રૂઢં ક્વચિત્સુરતયોત્થિતમ્

ક્વચિદ્દૈત્યતયોલ્લાસિ ક્વચિદ્યક્ષતયોદિતમ્ ।
ક્વચિદ્ગન્ધર્વતાં પ્રાપ્તં ક્વચિત્કિન્નરરૂપિ ચ

નાનાચારનભોભાગપુરપત્તનરૂપયા ।
મન્યે વિતતયાકૃત્યા મન એવ વિજૃમ્ભતે

એવં સ્થિતે શરીરૌઘસ્તૃણકાષ્ઠલતોપમઃ ।
તદ્વિચારણયા કોઽર્થો વિચાર્યં મન એવ નઃ

તેનેદં સર્વમાભોગિ જગદિત્યાકુલં તતમ્ ।
મન્યે તદ્વ્યતિરેકેણ પરમાત્મૈવ શિષ્યતે

આત્મા સર્વપદાતીતઃ સર્વગઃ સર્વસંશ્રયઃ ।
તત્પ્રસાદેન સંસારે મનો ધાવતિ વલ્ગતિ

મનો મન્યે મનઃ કર્મ તચ્છરીરેષુ કારણમ્ ।
જાયતે મ્રિયતે તદ્ધિ નાત્મનીદૃગ્વિધા ગુણાઃ

મન એવ વિચારેણ મન્યે વિલયમેષ્યતિ ।
મનોવિલયમાત્રેણ તતઃ શ્રેયો ભવિષ્યતિ

મનોનામ્નિ પરિક્ષીણે કર્મણ્યાહિતસંભ્રમે ।
મુક્ત ઇત્યુચ્યતે જન્તુઃ પુનર્નામ ન જાયતે

શ્રીરામ ઉવાચ ।
ભગવન્ભવતા પ્રોક્તા જાતયસ્ત્રિવિધા નૃણામ્ ।
પ્રથમં કારણં તાસાં મનઃ સદસદાત્મકમ્

તત્કથં શુદ્ધચિન્નામ્નસ્તત્ત્વાદ્બુદ્ધિવિવર્જિતાત્ ।
ઉત્થિતં સ્ફારતાં યાતં જગચ્ચિત્રકરં મનઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
આકાશા હિ ત્રયો રામ વિદ્યન્તે વિતતાન્તરાઃ ।
ચિત્તાકાશશ્ચિદાકાશો ભૂતાકાશસ્તૃતીયકઃ

એતે હિ સર્વસામાન્યાઃ સર્વત્રૈવ વ્યવસ્થિતાઃ ।
શુદ્ધચિત્તત્વશક્ત્યા તુ લબ્ધસત્તાત્મતાં ગતાઃ

સબાહ્યાભ્યન્તરસ્થો યઃ સત્તાસત્તાવબોધકઃ ।
વ્યાપી સમસ્તભૂતાનાં ચિદાકાશઃ સ ઉચ્યતે

સર્વભૂતહિતઃ શ્રેષ્ઠો યઃ કાલકલનાત્મકઃ ।
યેનેદમાતતં સર્વં ચિત્તાકાશઃ સ ઉચ્યતે

દશદિઙ્મણ્ડલાભોગૈરવ્યુચ્છિન્નવપુર્હિ યઃ ।
ભૂતાત્માસૌ ય આકાશઃ પવનાબ્દાદિસંશ્રયઃ

આકાશચિત્તાકાશૌ દ્વૌ ચિદાકાશબલોદ્ભવૌ ।
ચિત્કારણં હિ સર્વસ્ય કાર્યૌઘસ્ય દિનં યથા

જડોઽસ્મિ ન જડોઽસ્મીતિ નિશ્ચયો મલિનશ્ચિતઃ ।
યસ્તદેવ મનો વિદ્ધિ તેનાકાશાદિ ભાવ્યતે

અપ્રબુદ્ધાત્મવિષયમાકાશત્રયકલ્પનમ્ ।
કલ્પ્યતે ઉપદેશાર્થં પ્રબુદ્ધવિષયં ન તુ

એકમેવ પરં બ્રહ્મ સર્વ સર્વાવપૂરકૂમ્ ।
પ્રબુદ્ધવિષયં નિત્યં કલાકલનવર્જિતમ્

દ્વૈતાદ્વૈતસમુદ્ભેદૈર્વાક્યસંદર્ભગર્ભિતૈઃ ।
ઉપદેશ્યત એવાજ્ઞો ન પ્રબુદ્ધઃ કથંચન

યાવદ્રામાપ્રબુદ્ધસ્ત્વમાકાશત્રયકલ્પના ।
તાવદેવાવબોધાર્થં મયા ત્વમુપદિશ્યસે

આકાશચિત્તાકાશાદ્યાશ્ચિદાકાશકલઙ્કિતાત્ ।
પ્રસૂતા દાવદહનાદ્યથા મરુમરીચયઃ

ચિનોતિ મલિનં રૂપં ચિત્તતાં સમુપાગતમ્ ।
ત્રિજગન્તીન્દ્રજાલાનિ રચયત્યાકુલાત્મકમ્

ચિત્તત્વમસ્ય મલિનસ્ય ચિદાત્મકસ્ય
તત્ત્વસ્ય દૃશ્યત ઇદં નનુ બોધહીનૈઃ ।
શુક્તૌ યથા રજતતા નતુ બોધવદ્ભિ-
ર્મૌર્ખ્યેણ બન્ધ ઇહ બોધબલેન મોક્ષઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે મો૦ ઉત્પત્તિપ્રકરણે ચિદાકાશમાહાત્મ્યં નામ સપ્તનવતિતમઃ સર્ગઃ