યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.96

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
મનો હિ ભાવનામાત્રં ભાવના સ્પન્દધર્મિણી ।
ક્રિયા તદ્ભાવિતારૂપં ફલં સર્વોઽનુધાવતિ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
વિસ્તરેણ મમ બ્રહ્મન્ જડસ્યાપ્યજડાકૃતેઃ ।
રૂપમારૂઢસંકલ્પં મનસો વક્તુમર્હસિ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અનન્તસ્યાત્મતત્ત્વસ્ય સર્વશક્તેર્મહાત્મનઃ ।
સંકલ્પશક્તિ રચિતં યદ્રૂપં તન્મનો વિદુઃ

ભાવઃ સદસતોર્મધ્યે નૃણાં ચલતિ યશ્ચલઃ ।
કલનોન્મુખતાં યાતસ્તદ્રૂપં મનસો વિદુઃ

નાહં વેદાવભાસાત્મા કુર્વાણોઽસ્મીતિ નિશ્ચયઃ ।
તસ્માદેકાન્તકલનસ્તદ્રૂપં મનસો વિદુઃ

કલ્પનાત્મિકયા કર્મશક્ત્યા વિરહિતં મનઃ ।
ન સંભવતિ લોકેઽસ્મિન્ગુણહીનો ગુણી યથા

યથા વહ્ન્યૌષ્ણ્યયોઃ સત્તા ન સંભવતિ ભિન્નયોઃ ।
તથૈવ કર્મમનસોસ્તથાત્મમનસોરપિ

સ્વેનૈવ ચિત્તરૂપેણ કર્મણા ફલધર્મિણા ।
સંકલ્પૈકશરીરેણ નાનાવિસ્તરશાલિના

ઇદં તતમનેકાત્મ માયામયમકારણમ્ ।
વિશ્વં વિગતવિન્યાસં વાસનાકલ્પનાકુલમ્

યા યેન વાસના યત્ર સતેવારોપિતા યથા ।
સા તેન ફલસૂસ્તત્ર તદેવ પ્રાપ્યતે તથા

કર્મ બીજં મનઃસ્પન્દઃ કથ્યતેઽથાનુભૂયતે ।
ક્રિયાસ્તુ વિવિધાસ્તસ્ય શાખાશ્ચિત્રફલાસ્તરોઃ

મનો યદનુસંધત્તે તત્કર્મેન્દ્રિયવૃત્તયઃ ।
સર્વાઃ સંપાદયન્ત્યેતાસ્તસ્માત્કર્મ મનઃ સ્મૃતમ્

મનો બુદ્ધિરહંકારશ્ચિત્તં કર્માથ કલ્પના ।
સંસૃતિર્વાસના વિદ્યા પ્રયત્નઃ સ્મૃતિરેવ ચ

ઇન્દ્રિયં પ્રકૃતિર્માયા ક્રિયા ચેતીતરા અપિ ।
ચિત્રાઃ શબ્દોક્તયો બ્રહ્મન્સંસારભ્રમહેતવઃ

કાકતાલીયયોગેન ત્યક્તસ્ફારદૃગાકૃતેઃ ।
ચિતેશ્ચેત્યાનુપાતિન્યાઃ કૃતાઃ પર્યાયવૃત્તયઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
પરાયાઃ સંવિદો બ્રહ્મન્નેતાઃ પર્યાયવૃત્તયઃ ।
કલ્પ્યમાનવિચિત્રાર્થાઃ કથં રૂઢિમુપાગતાઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ગતેવ સકલઙ્કત્વં કદાચિત્કલ્પનાત્મકમ્ ।
ઉન્મેષરૂપિણી નાના તદૈવ હિ મનઃસ્થિતા

ભાવનામનુસંધાનં યદા નિશ્ચિત્ય સંસ્થિતા ।
તદૈષા પ્રોચ્યતે બુદ્ધિરિયત્તાગ્રહણક્ષમા

યદા મિથ્યાભિમાનેન સત્તાં કલ્પયતિ સ્વયમ્ ।
અહંકારાભિમાનેન પ્રોચ્યતે ભવબન્ધની

ઇદં ત્યક્ત્વેદમાયાતિ બાલવત્પેલવા યદા ।
વિચારં સંપરિત્યજ્ય તદા સા ચિત્તમુચ્યતે

યદા સ્પન્દૈકધર્મત્વાત્કર્તુર્યા શૂન્યશંસિની ।
આધાવતિ સ્પન્દફલં તદા કર્મેત્યુદાહૃતા

કાકતાલીયયોગેન ત્યક્ત્વૈકઘનનિશ્ચયમ્ ।
યદેહિતં કલ્પયતિ ભાવં તેનેહ કલ્પના

પૂર્વદૃષ્ટમદૃષ્ટં વા પ્રાગ્દૃષ્ટમિતિ નિશ્ચયૈઃ ।
યદૈવેહાં વિધત્તેઽન્તસ્તદા સ્મૃતિરુદાહૃતા

યદા પદાર્થશક્તીનાં સંભુક્તાનામિવામ્બરે ।
વસત્યસ્તમિતાન્યેહા વાસનેતિ તદોચ્યતે

અસ્ત્યાત્મતત્ત્વં વિમલં દ્વિતીયા દૃષ્ટિરઙ્કિતા ।
જાતા હ્યવિદ્યમાનૈવ તદા વિદ્યેતિ કથ્યતે

સ્ફુરત્યાત્મવિનાશાય વિસ્મારયતિ તત્પદમ્ ।
મિથ્યાવિકલ્પજાલેન તન્મલં પરિકલ્પ્યતે

શ્રુત્વા સ્પૃષ્ટ્વા ચ દૃષ્ટ્વા ચ ભુક્ત્વા ઘ્રાત્વા વિમૃશ્ય ચ ।
ઇન્દ્રમાનન્દયત્યેષા તેનેન્દ્રિયમિતિ સ્મૃતમ્

સર્વસ્ય દૃશ્યજાલસ્ય પરમાત્મન્યલક્ષિતે ।
પ્રકૃતત્વેન ભાવાનાં લોકે પ્રકૃતિરુચ્યતે

સદસત્તાં નયત્યાશુ સત્તાં વા સત્ત્વમઞ્જસા ।
સત્તાસત્તાવિકલ્પોઽયં તેન માયેતિ કથ્યતે

દર્શનશ્રવણસ્પર્શરસનઘ્રાણકર્મભિઃ ।
ક્રિયેતિ કથ્યતે લોકે કાર્યકારણતાં ગતા

ચિતેશ્ચેત્યાનુપાતિન્યા ગતાયાઃ સકલઙ્કતામ્ ।
પ્રસ્ફુરદ્રૂપધર્મિણ્યા એતાઃ પર્યાયવૃત્તયઃ

ચિત્તતામુપયાતાયા ગતાયાઃ પ્રકૃતં પદમ્ ।
સ્વૈરેવ સંકલ્પશતૈર્ભૃશં રૂઢિમુપાગતાઃ

ચેતનીયકલઙ્કાઙ્કાજ્જાડ્યજાલાનુપાતિની ।
સંખ્યાવિભાગકલના સ્વવૈકલ્યાકુલેવ ચિત્

જીવ ઇત્યુચ્યતે લોકે મન ઇત્યપિ કથ્યતે ।
ચિત્તમિત્યુચ્યતે સૈવ બુદ્ધિરિત્યુચ્યતે તથા

નાનાસંકલ્પકલિલં પર્યાયનિચયં બુધાઃ ।
વદન્ત્યસ્યાઃ કલઙ્કિન્યાશ્ચ્યુતાયાઃ પરમાત્મનઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
મનઃ કિં સ્યાજ્જડં બ્રહ્મંસ્તથા વાપિ ચ ચેતનમ્ ।
ઇત્યેકો મમ તત્ત્વજ્ઞ નિશ્ચયોઽન્તર્ન જાયતે

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
મનો હિ ન જડં રામ નાપિ ચેતનતાં ગતમ્ ।
મ્લાનાઽજડા તદા દૃષ્ટિર્મન ઇત્યેવ કથ્યતે

મધ્યે સદસતો રૂપં પ્રતિભૂતં યદાવિલમ્ ।
જગતઃ કારણં નામ તદેતચ્ચિત્તમુચ્યતે

શાશ્વતેનૈકરૂપેણ નિશ્ચયેન વિના સ્થિતિઃ ।
યેન સા ચિત્તમિત્યુક્તા તસ્માજ્જાતમિદં જગત્

જડાજડદૃશોર્મધ્યે દોલારૂપં સ્વકલ્પનમ્ ।
યચ્ચિતો મ્લાનરૂપિણ્યાસ્તદેતન્મન ઉચ્યતે

ચિન્નિઃસ્પન્દો હિ મલિનઃ કલઙ્કવિકલાન્તરમ્ ।
મન ઇત્યુચ્યતે રામ ન જડં ન ચ ચિન્મયમ્

તસ્યેમાનિ વિચિત્રાણિ નામાનિ કલિતાન્યલમ્ ।
અહંકારમનોબુદ્ધિજીવાદ્યાનીતરાણ્યપિ

યથા ગચ્છતિ શૈલૂષો રૂપાણ્યલં તથૈવ હિ ।
મનો નામાન્યનેકાનિ ધત્તે કર્માન્તરં વ્રજત્

ચિત્રાધિકારવશતો વિચિત્રા વિકૃતાભિધાઃ ।
યથા યાતિ નરઃ કર્મવશાદ્યાતિ તથા મનઃ

યા એતાઃ કથિતાઃ સંજ્ઞા મયા રાઘવ ચેતસઃ ।
એતા એવાન્યથા પ્રોક્તા વાદિભિઃ કલ્પનાશતૈઃ

સ્વભાવાભિમતાં બુદ્ધિમારોપ્ય મનસા કૃતાઃ ।
મનોબુદ્ધીન્દ્રિયાદીનાં વિચિત્રા નામરીતયઃ

મનો હિ જડમન્યસ્ય ભિન્નમન્યસ્ય જીવતઃ ।
તથાહંકૃતિરન્યસ્ય બુદ્ધિરન્યસ્ય વાદિનઃ

અહંકારમનોબુદ્ધિદૃષ્ટયઃ સૃષ્ટિકલ્પનાઃ ।
એકરૂપતયા પ્રોક્તા યા મયા રઘુનન્દન ॥
નૈયાયિકૈરિતરથા તાદૃશૈઃ પરિકલ્પિતાઃ ।
અન્યથા કલ્પિતાઃ સાંખ્યૈશ્ચાર્વાકૈરપિ ચાન્યથા

જૈમિનીયૈશ્ચાર્હતૈશ્ચ બૌદ્ધૈર્વૈશેષિકૈસ્તથા ।
અન્યૈરપિ વિચિત્રૈસ્તૈઃ પાઞ્ચરાત્રાદિભિસ્તથા

સર્વૈરેવ ચ ગન્તવ્યં તૈઃ પદં પારમાર્થિકમ્ ।
વિચિત્રં દેશકાલોત્થૈઃ પુરમેકમિવાધ્વગૈઃ

અજ્ઞાનાત્પરમાર્થસ્ય વિપરીતાવબોધતઃ ।
કેવલં વિવદન્ત્યેતે વિકલ્પૈરારુરુક્ષવઃ

સ્વમાર્ગમભિશંસન્તિ વાદિનશ્ચિત્રયા દૃશા ।
વિચિત્રદેશકાલોત્થા માર્ગં સ્વં પથિકા ઇવ

તૈર્મિથ્યા રાઘવ પ્રોક્તાઃ કર્મમાનસચેતસામ્ ।
સ્વવિકલ્પાર્પિતૈરર્થૈઃ સ્વાઃ સ્વા વૈચિત્ર્યયુક્તયઃ

યથૈવ પુરુષઃ સ્નાનદાનાદાનાદિકાઃ ક્રિયાઃ ।
કુર્વંસ્તત્કર્તૃવૈચિત્ર્યમેતિ તદ્વદિદં મનઃ

વિચિત્રકાર્યવશતો નામભેદેન કર્તૃતા ।
મનઃ સંપ્રોચ્યતે જીવવાસનાકર્મનામભિઃ

ચિત્તમેવેદમખિલં સર્વેણૈવાનુભૂયતે ।
અચિત્તો હિ નરો લોકં પશ્યન્નપિ ન પશ્યતિ

શ્રુત્વા સ્પૃષ્ટ્વા ચ દૃષ્ટ્વા ચ ભુક્ત્વા ઘ્રાત્વા શુભાશુભમ્ ।
અન્તર્હર્ષં વિષાદં ચ સમનસ્કો હિ વિન્દતિ

આલોક ઇવ રૂપાણામર્થાનાં કારણં મનઃ ।
બધ્યતે બદ્ધચિત્તો હિ મુક્તચિત્તો હિ મુચ્યતે

તજ્જડાનાં પરં વિદ્ધિ જડં યેનોચ્યતે મનઃ ।
ન ચાવગચ્છતિ જડં મનો યસ્ય હિ ચેતનમ્

ન ચેતનં ન ચ જડં યદિદં પ્રોત્થિતં મનઃ ।
વિચિત્રસુખદુઃખેહં જગદભ્યુદિતં તદા

એકરૂપે હિ મનસિ સંસારઃ પ્રવિલીયતે ।
ઉપાવિલં કારણં તૈર્ભ્રાન્ત્યા જગદુપસ્થિતમ્

અજડં હિ મનો રામ સંસારસ્ય ન કારણમ્ ।
જડં ચોપલધર્માપિ સંસારસ્ય ન કારણમ્

ન ચેતનં ન ચ જડં તસ્માજ્જગતિ રાઘવ ।
મનઃ કારણમર્થાનાં રૂપાણામિવ ભાસનમ્

ચિત્તાદૃતેઽન્યદ્યદ્યસ્તિ તદચિત્તસ્ય કિં જગત્ ।
સર્વસ્ય ભૂતજાતસ્ય સમગ્રં પ્રવિલીયતે

નાનાકર્મવશાવેશાન્મનો નાનાભિધેયતામ્ ।
એકં વિચિત્રતામેતિ કાલો નાના યથર્તુમિઃ

યદિ નામામનસ્કારમહંકારેન્દ્રિયક્રિયાઃ ।
ક્ષોભયન્તિ શરીરં તત્સન્તુ જીવાદયઃ પરે

દર્શનેષુ તુ યે પ્રોક્તા ભેદા મનસિ તર્કતઃ ।
ક્વચિત્કચિદ્વાદકરૈરપવાદકરૈઃ કિલ

તે હિ રામ ન બુધ્યન્તે વિશિષ્યન્તે ન ચ ક્વચિત્ ।
સર્વા હિ શક્તયો દેવે વિદ્યન્તે સર્વગા યતઃ

યદૈવ ખલુ શુદ્ધાયા મનાગપિ હિ સંવિદઃ ।
જડેવ શક્તિરુદિતા તદા વૈચિત્ર્યમાગતમ્

ઊર્ણનાભાદ્યથા તન્તુર્જાયતે ચેતનાજ્જડઃ ।
નિત્યપ્રબુદ્ધાત્પુરુષાદ્બ્રહ્મણઃ પ્રકૃતિસ્તથા

અવિદ્યાવશતશ્ચિત્તભાવનાઃ સ્થિતિમાગતાઃ ।
ચિતિ પર્યાયશબ્દા હિ ભિન્નાસ્તે નેહ વાદિનામ્

જીવો મનશ્ચ નનુ બુદ્ધિરહંકૃતિશ્ચેત્યેવં પ્રથામુપગતેયમનિર્મલા ચિત્ ।
સૈષોચ્યતે જગતિ ચેતનચિત્તજીવસંજ્ઞાગણેન કિલ નાસ્તિ વિવાદ એષઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે ઉત્પત્તિપ્રકરણે મનઃસંજ્ઞાવિચારો નામ ષણ્ણવતિતમઃ સર્ગઃ