Yoga Vasistha · Chapter 3.92

dvinavatitamaḥ sargaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
ityuktavānsa bhagavānmayā kamalasaṃbhavaḥ /
raghūdvaha punaḥ pṛṣṭo vākyamākṣipya bhūtapaḥ

tvayaiva bhagavanproktāḥ śāpamantrādiśaktayaḥ /
amoghā iti tā eva kathaṃ moghāḥ kṛtāḥ punaḥ

śāpena mantravīryeṇa manobuddhīndriyāṇyapi /
sarvāṇyeva vimūḍhāni dṛṣṭāni kila jantuṣu

yathaitau pavanaspandau yathā snehatilau yathā /
abhinnau tadvadevaitau manodehau sa eva tat

atha nāstīha vā dehaḥ kevalaṃ cetasaiva saḥ /
mudhānubhūyate svapnamṛgatṛṣṇādvicandravat

ekanāśe dvayoreva nāśo'trābhyupapadyate /
avaśyaṃ bhavituṃ manonāśe dehaparikṣayaḥ

manaḥ śāpādibhirdoṣaiḥ kathaṃ nākramyate prabho /
kathamākramyate vāpi brūhi me parameśvara

brahmovāca /
na tadastijagatkośe śubhakarmānupātinā /
yatpauruṣeṇa śuddhena na samāsādyate janaiḥ

ābrahma sthāvarāntaṃ ca sarvadā sarvajātayaḥ /
sarva eva jagatyasmindviśarīrāḥ śarīriṇaḥ

ekaṃ manaḥśarīraṃ tu kṣiprakāri sadā calam /
akiṃcitkaramanyattu śarīraṃ māṃsanirmitam

tatra māṃsamayaḥ kāyaḥ sarvasyaiva ca saṃgataḥ /
sarvairākramyate śāpaistathā vidyādisaṃcayaiḥ

mūkaprāyo hyaśakto'sau dīnaḥ kṣaṇavinaśvaraḥ /
padmapatrāmbucapalo daivādivivaśasthitiḥ

manonāma dvitīyo'yaṃ kāyaḥ kāyavatāmiha /
sa āyatto'pi nāyatto bhūtānāṃ bhuvanatraye

pauruṣaṃ svamavaṣṭabhya dhairyamālambya śāśvatam /
yadi tiṣṭhatyagamyo'sau duḥkhānāṃ tadaninditaḥ

yathā yathāsau yatate manodeho hi dehinām /
tathā tathāsau bhavati svaniścayaphalaikabhāk

saphalo māṃsadehasya na kaścitpauruṣakramaḥ /
manodehasya saphalaṃ sarvameva svaceṣṭitam

pavitramanusaṃdhānaṃ cetaḥ smarati sarvadā /
niṣphalāstatra śāpādyāḥ śilāyāmiva sāyakāḥ

patatvambhasi vahnau vā kardame vā śarīrakam /
mano yadanusaṃdhatte tadevāpnoti tatkṣaṇāt

puruṣātiśayaḥ sarvaḥ sarvabhāvopamardane /
dadātyavighnena phalaṃ mano hi manaso mune

pauruṣeṇa balenāntaścittaṃ kṛtvā priyāmayam /
kṛtrimendreṇa duḥkhārtirna dṛṣṭā sā manāgapi

pauruṣeṇa manaḥ kṛtvā nīrāgaṃ vigatajvaram /
māṇḍavyena jitāḥ kleśāḥ śūlaprānte'pitiṣṭhatā

andhakūpasthitenāpi mānasairyajñasaṃcayaiḥ /
ṛṣiṇā dīrghatapasā saṃprāptaṃ vaibudhaṃ padam

induputrairnaraireva puruṣādhyavasāyataḥ /
dhyānena brahmatā prāptā sā mayāpi na khaṇḍyate

anye'pi sāvadhānā ye dhīrāḥ suramaharṣayaḥ /
cittātsvamanusaṃdhānaṃ na tyajanti manāgapi

ādhayo vyādhayaścaiva śāpāḥ pāpadṛśastathā /
na khaṇḍayanti taccittaṃ padmaghātāḥ śilāmiva

ye cāpi khaṇḍitāḥ kecicchāpādyairādhisāyakaiḥ /
svavivekākṣamaṃ teṣāṃ mano manye vipauruṣam

na kadācana saṃsāre sāvadhānamanā manāk /
svapne'pi kaścidṛśye vā doṣajālaiḥ khilīkṛtaḥ

manasaiva manastasmātpauruṣeṇa pumāniha /
svakameva svakenaiva yojayetpāvane pathi

pratibhātaṃ yadevāsya yathābhūtaṃ bhavatyalam /
kṣaṇādeva manaḥ pīnaṃ bālavetālavanmune

pratibhāsasyānupadaṃ prāktanīṃ sthitimujjhati /
kulālakarmānupadaṃ ghaṭo mṛtpiṇḍatāmiva

pratibhāsārthatāmeti kṣaṇādeva mano mune /
spandamātrātmakaṃ vāri yathā tuṅgataraṅgatām

anusaṃdhānamātreṇa sūryabimbe'pi yāminīm /
manaḥ paśyatyaśuddhākṣaścandrabimbe dvitāmiva

yatpaśyati tadevāśu phalībhūtamidaṃ manaḥ /
saha harṣaviṣādābhyāṃ bhuṅkte tasmāttadeva tat

pratibhānupadaṃ cetaścandre'pyagniśikhāśatam /
dṛṣṭvā dāhamavāpnoti dagdhaṃ ca paritapyate

pratibhānupadaṃ cetaḥ kṣāre'pi hi rasāyanam /
dṛṣṭvā pītvā parāṃ tṛptiṃ yāti valgati nṛtyati

pratibhānupadaṃ ceto vyomanyapi mahāvanam /
dṛṣṭvā lunāti lūtvā ca punarāropayatyalam

itthaṃ yadeva parikalpayatīndrajālaṃ
kṣipraṃ tadeva paripaśyati tāta cetaḥ /
nāsajjaganna ca sadityavagamya nūnaṃ
lūnāṃ dṛśaṃ vividhabhedavatīṃ jahīhi

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe manomāhātmyavarṇanaṃ nāma dvinavatitamaḥ sargaḥ