Yoga Vasistha · Chapter 3.91
ekanavatitamaḥ sargaḥ
bhānuruvāca /
tenaitadvacmi bhavaganyathākālaṃ mano mune /
anigrāhyamabhedyaṃ ca śāpairapi durāsadaiḥ
aindavānāmataḥ sṛṣṭikramāṇāṃ pravināśanam /
yujyate na ca tadbrahmanyuktametanmahātmanaḥ
kiṃ tadasti jagatyasminvividheṣu jagatsu ca /
tavāpi nātha nāthasya yaddainyāya mahātmanaḥ
mano hi jagatāṃ kartṛ mano hi puruṣaḥ smṛtaḥ /
yanmanoniścayakṛtaṃ taddravyauṣadhidaṇḍanaiḥ
hantuṃ na śakyate jantoḥ pratibimbaṃ maṇeriva /
tasmādete'tra tiṣṭhantu bhāsuraiḥ sargasaṃbhramaiḥ
tvaṃ sṛṣṭveha prajāstiṣṭha buddhyākāśo hyanantakaḥ /
cittākāśaścidākāśa ākāśaśca tṛtīyakaḥ
anantāstraya evaite cidākāśaprakāśitāḥ /
ekaṃ dvau trīnbahūnvāpi kuru sargāñjagatpate
svecchayātmani tiṣṭha tvaṃ kiṃ gṛhītaṃ tavaindavaiḥ /
brahmovāca /
athaindavajagajjāle bhānunaivamudāhṛte
mayā saṃcintya suciramidamuktaṃ mahāmune /
yuktamuktaṃ tvayā bhāno vitataṃ hi kilāmbaram
manaśca vitataṃ vāpi cidākāśaśca vistṛtaḥ /
tadyathābhimataṃ sargaṃ nityakarma karomyaham
kalpayāmi bahūnyāśu bhūtajālāni bhāskara /
tattvamevāśu bhagavanprathamo me manurbhava
kuru sargaṃ yathākāmaṃ mayā samabhicoditaḥ /
athaitatsa mahātejā mama vākyaṃ prabhākaraḥ
aṅgīkṛtya dvidhātmānaṃ cakāra tapatāṃvara /
ekena prāktanenāsminvapuṣā sūryatāṃ gataḥ
vyomādhvagatayā sarge tatāna divasāvalim /
manmanutvaṃ dvitīyena kṛtvā svavapuṣā kṣaṇāt
sasarja sakalāṃ sṛṣṭiṃ tāṃ tāmabhimatāṃ mama
etatte kathitaṃ sarvaṃ vasiṣṭhamanaso mune /
svarūpaṃ sarvakṛttvaṃ ca śaktatvaṃ ca mahātmanaḥ
pratibhāsamupāyāti yadyadasya hi cetasaḥ /
tattatprakaṭatāmeti sthairyaṃ saphalatāmapi
sāmānyabrāhmaṇā bhūtvā pratibhāsavaśātkila /
aindavā brahmatāṃ yātā manasaḥ paśya śaktatām
yathā caindavajīvāste citratvādbrahmatāṃ gatāḥ /
vayaṃ tathaiva cidbhāvāccittatvādbrahmatāṃ gatāḥ
cittaṃ hi pratibhāsātma yacca tatpratibhāsanam /
tadidaṃ bhāti dehādi svāntaṃ nānyāsti dehadṛk
cittamātmacamatkāraṃ tacca tatkurute svataḥ /
yathāvatsaṃbhavaṃ svātmanyevāntarmaricādivat
tadetaccittavadbhātamātivāhikanāmakam /
tadevodāharantyevaṃ dehanāmnā ghanabhramam
kathyate jīvanāmnaitaccittaṃ pratanuvāsanam /
śāntadehacamatkāraṃ jīvaṃ viddhi kramātparam
nāhaṃ na cānyadastīha citraṃ cittamidaṃ sthitam /
vasiṣṭhaindavasaṃvidvadasatsattāmivāgatam
yathaindava mano brahmā tathaivāyamahaṃ sthitaḥ /
tatkṛtaṃ cāhamevedaṃ saṃkalpātmaiva bhāsate
kaściccittavilāso'yaṃ brahmāhamiha saṃsthitaḥ /
svabhāva eva dehādi viddhi śūnyatarātmakhāt
śuddhacitparamārthaikarūpiṇītyeva bhāvanāt /
jīvo bhūyo mano bhūtvā vettītthaṃ dehatāṃ mudhā
sarvamaindavasaṃsāravadidaṃ bhāti cidvapuḥ /
saṃpannasaṃprabodhātmā svapno dīrghaḥ svaśaktijaḥ
dvicandravibhramākāraṃ tanmātrābhāsapūrvakam /
aindavāmbaravadrūḍhaṃ cittādevākhilaṃ bhavet
na sannāsadahaṃrūpaṃ sattāsatte tadeva ca /
upalambhena sadrūpamasatyaṃ tadvirodhataḥ
jaḍājaḍaṃ mano viddhi saṃkalpātma bṛhadvapuḥ /
ajaḍaṃ brahmarūpatvājjaḍaṃ dṛśyātmatāvaśāt
dṛśyānubhavasatyātma na sadbhāve vilāsi tat /
kaṭakatvaṃ yathā hemni tathā brahmaṇi saṃsthitam
sarvatvādbrahmaṇaḥ sarvaṃ jaḍaṃ cinmayabheva ca /
asmadādiśilāntātma na jaḍaṃ na ca cetanam
dārvādīnāmacittvena nopalambhasya saṃbhavaḥ /
upalambho hi sadṛśasaṃbandhādeva jāyate/
upalabdhe'jaḍaṃ viddhi tenedaṃ sarvameva hi /
upalambho hi sadṛśasaṃbandhātsyātsamātmanoḥ
jaḍacetanabhāvādiśabdārthaśrīrna vidyate /
anirdeśyapade patralatādīva mahāmarau
cito yaccetyakalanaṃ tanmanastvamudāhṛtam /
cidbhāgo'trājaḍo bhāgo jāḍyamatra hi cetyatā
cidbhāgo'trāvabodhāṃśo jaḍaṃ cetyaṃ hi dṛśyate /
iti jīvo jagadbhāntiṃ paśyangacchati lolatām
cittasya eva bhāvo'sau śuddha eva dvidhā kṛtaḥ /
ataḥ sarvaṃ jagatsaiva dvaitalabdhaṃ ca saiva tat
svamevānyatayā dṛṣṭvā citirdṛśyatayā vapuḥ /
nirbhāgāpyekabhāgābhaṃ bhramatīva bhramāturā
na bhrāntirasti bhramabhāṅgā naivetīha niścayaḥ /
paripūrṇārṇavaprakhyāvetītthaṃ saṃsthitā citiḥ
sarvaṃ syājjāḍyamapyasyāścitiścittvaṃ ca vetsi tat /
cidbhāgoṃśo'vabodhasya tvahaṃtājaḍatodayaḥ
ahaṃtādipare tattve manāgapi na vidyate /
ūrmyādīva pṛthaktoye saṃvitsāraṃ hi tadyataḥ
ahaṃpratyayasaṃdṛśyaṃ cetyaṃ viddhi samutthitam /
mṛgatṛṣṇāmbvivāntasthaṃ nūnaṃ vidyata eva no
ahaṃtāpadamantātmapadaṃ viddhi nirāmayam /
vidaṃ vidurahaṃtādi śaityameva yathā himam
citteva cetyate jāḍyaṃ svapne svamaraṇopamam /
sarvātmatvātsarvaśaktīḥ kurvatī naiti sāmyatām
manaḥ padārthāditayā sarvarūpaṃ vijṛmbhate /
nānātmācittadeho'yamākāśaviśadākṛtiḥ
dehādidehapratibhārūpātmyaṃ tyajatā satā /
vicāryaṃ pratibhāsātma cittaṃ cittena vai svayam
cittatāmre śodhite hi paramārthasuvarṇatām /
gate'kṛtrima ānandaḥ kiṃ dehopalakhaṇḍakaiḥ
yadvidyate śodhyate tadbodhaḥ ke ca khapādapāḥ /
dehādyavidyā satyā cedyukta etāṃ prati grahaḥ
asatyaviniviṣṭānāṃ dehavācitayā tviha /
ye nāmopadiśantyajñāḥ kiṃcitte puruṣaiḍakāḥ
yathaitadbhāvayetsvāntaṃ tathaiva bhavati kṣaṇāt /
dṛṣṭānto'traindavāhalyākṛtrimendrādiniścayāḥ
yadyadyathā sphurati supratibhātmacittaṃ
tattattathā bhavati dehatayoditātma /
deho'yamasti na na cāhamiti svarūpaṃ
vijñānamekamavagamya niricchamāssva
deho'yameṣa ca kilāyamiti svabhāvā-
ddeho'yametadakhilaṃ tata eti nāśam /
yakṣādikalpanavaśādbhayameti bālo
niryakṣadehagata eva kayāpi yuktyā
ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe jīvāvataraṇakramopadeśo nāmaikanavatitamaḥ sargaḥ
Original text: yogavāsiṣṭhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0