યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.92

દ્વિનવતિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ઇત્યુક્તવાન્સ ભગવાન્મયા કમલસંભવઃ ।
રઘૂદ્વહ પુનઃ પૃષ્ટો વાક્યમાક્ષિપ્ય ભૂતપઃ

ત્વયૈવ ભગવન્પ્રોક્તાઃ શાપમન્ત્રાદિશક્તયઃ ।
અમોઘા ઇતિ તા એવ કથં મોઘાઃ કૃતાઃ પુનઃ

શાપેન મન્ત્રવીર્યેણ મનોબુદ્ધીન્દ્રિયાણ્યપિ ।
સર્વાણ્યેવ વિમૂઢાનિ દૃષ્ટાનિ કિલ જન્તુષુ

યથૈતૌ પવનસ્પન્દૌ યથા સ્નેહતિલૌ યથા ।
અભિન્નૌ તદ્વદેવૈતૌ મનોદેહૌ સ એવ તત્

અથ નાસ્તીહ વા દેહઃ કેવલં ચેતસૈવ સઃ ।
મુધાનુભૂયતે સ્વપ્નમૃગતૃષ્ણાદ્વિચન્દ્રવત્

એકનાશે દ્વયોરેવ નાશોઽત્રાભ્યુપપદ્યતે ।
અવશ્યં ભવિતું મનોનાશે દેહપરિક્ષયઃ

મનઃ શાપાદિભિર્દોષૈઃ કથં નાક્રમ્યતે પ્રભો ।
કથમાક્રમ્યતે વાપિ બ્રૂહિ મે પરમેશ્વર

બ્રહ્મોવાચ ।
ન તદસ્તિજગત્કોશે શુભકર્માનુપાતિના ।
યત્પૌરુષેણ શુદ્ધેન ન સમાસાદ્યતે જનૈઃ

આબ્રહ્મ સ્થાવરાન્તં ચ સર્વદા સર્વજાતયઃ ।
સર્વ એવ જગત્યસ્મિન્દ્વિશરીરાઃ શરીરિણઃ

એકં મનઃશરીરં તુ ક્ષિપ્રકારિ સદા ચલમ્ ।
અકિંચિત્કરમન્યત્તુ શરીરં માંસનિર્મિતમ્

તત્ર માંસમયઃ કાયઃ સર્વસ્યૈવ ચ સંગતઃ ।
સર્વૈરાક્રમ્યતે શાપૈસ્તથા વિદ્યાદિસંચયૈઃ

મૂકપ્રાયો હ્યશક્તોઽસૌ દીનઃ ક્ષણવિનશ્વરઃ ।
પદ્મપત્રામ્બુચપલો દૈવાદિવિવશસ્થિતિઃ

મનોનામ દ્વિતીયોઽયં કાયઃ કાયવતામિહ ।
સ આયત્તોઽપિ નાયત્તો ભૂતાનાં ભુવનત્રયે

પૌરુષં સ્વમવષ્ટભ્ય ધૈર્યમાલમ્બ્ય શાશ્વતમ્ ।
યદિ તિષ્ઠત્યગમ્યોઽસૌ દુઃખાનાં તદનિન્દિતઃ

યથા યથાસૌ યતતે મનોદેહો હિ દેહિનામ્ ।
તથા તથાસૌ ભવતિ સ્વનિશ્ચયફલૈકભાક્

સફલો માંસદેહસ્ય ન કશ્ચિત્પૌરુષક્રમઃ ।
મનોદેહસ્ય સફલં સર્વમેવ સ્વચેષ્ટિતમ્

પવિત્રમનુસંધાનં ચેતઃ સ્મરતિ સર્વદા ।
નિષ્ફલાસ્તત્ર શાપાદ્યાઃ શિલાયામિવ સાયકાઃ

પતત્વમ્ભસિ વહ્નૌ વા કર્દમે વા શરીરકમ્ ।
મનો યદનુસંધત્તે તદેવાપ્નોતિ તત્ક્ષણાત્

પુરુષાતિશયઃ સર્વઃ સર્વભાવોપમર્દને ।
દદાત્યવિઘ્નેન ફલં મનો હિ મનસો મુને

પૌરુષેણ બલેનાન્તશ્ચિત્તં કૃત્વા પ્રિયામયમ્ ।
કૃત્રિમેન્દ્રેણ દુઃખાર્તિર્ન દૃષ્ટા સા મનાગપિ

પૌરુષેણ મનઃ કૃત્વા નીરાગં વિગતજ્વરમ્ ।
માણ્ડવ્યેન જિતાઃ ક્લેશાઃ શૂલપ્રાન્તેઽપિતિષ્ઠતા

અન્ધકૂપસ્થિતેનાપિ માનસૈર્યજ્ઞસંચયૈઃ ।
ઋષિણા દીર્ઘતપસા સંપ્રાપ્તં વૈબુધં પદમ્

ઇન્દુપુત્રૈર્નરૈરેવ પુરુષાધ્યવસાયતઃ ।
ધ્યાનેન બ્રહ્મતા પ્રાપ્તા સા મયાપિ ન ખણ્ડ્યતે

અન્યેઽપિ સાવધાના યે ધીરાઃ સુરમહર્ષયઃ ।
ચિત્તાત્સ્વમનુસંધાનં ન ત્યજન્તિ મનાગપિ

આધયો વ્યાધયશ્ચૈવ શાપાઃ પાપદૃશસ્તથા ।
ન ખણ્ડયન્તિ તચ્ચિત્તં પદ્મઘાતાઃ શિલામિવ

યે ચાપિ ખણ્ડિતાઃ કેચિચ્છાપાદ્યૈરાધિસાયકૈઃ ।
સ્વવિવેકાક્ષમં તેષાં મનો મન્યે વિપૌરુષમ્

ન કદાચન સંસારે સાવધાનમના મનાક્ ।
સ્વપ્નેઽપિ કશ્ચિદૃશ્યે વા દોષજાલૈઃ ખિલીકૃતઃ

મનસૈવ મનસ્તસ્માત્પૌરુષેણ પુમાનિહ ।
સ્વકમેવ સ્વકેનૈવ યોજયેત્પાવને પથિ

પ્રતિભાતં યદેવાસ્ય યથાભૂતં ભવત્યલમ્ ।
ક્ષણાદેવ મનઃ પીનં બાલવેતાલવન્મુને

પ્રતિભાસસ્યાનુપદં પ્રાક્તનીં સ્થિતિમુજ્ઝતિ ।
કુલાલકર્માનુપદં ઘટો મૃત્પિણ્ડતામિવ

પ્રતિભાસાર્થતામેતિ ક્ષણાદેવ મનો મુને ।
સ્પન્દમાત્રાત્મકં વારિ યથા તુઙ્ગતરઙ્ગતામ્

અનુસંધાનમાત્રેણ સૂર્યબિમ્બેઽપિ યામિનીમ્ ।
મનઃ પશ્યત્યશુદ્ધાક્ષશ્ચન્દ્રબિમ્બે દ્વિતામિવ

યત્પશ્યતિ તદેવાશુ ફલીભૂતમિદં મનઃ ।
સહ હર્ષવિષાદાભ્યાં ભુઙ્ક્તે તસ્માત્તદેવ તત્

પ્રતિભાનુપદં ચેતશ્ચન્દ્રેઽપ્યગ્નિશિખાશતમ્ ।
દૃષ્ટ્વા દાહમવાપ્નોતિ દગ્ધં ચ પરિતપ્યતે

પ્રતિભાનુપદં ચેતઃ ક્ષારેઽપિ હિ રસાયનમ્ ।
દૃષ્ટ્વા પીત્વા પરાં તૃપ્તિં યાતિ વલ્ગતિ નૃત્યતિ

પ્રતિભાનુપદં ચેતો વ્યોમન્યપિ મહાવનમ્ ।
દૃષ્ટ્વા લુનાતિ લૂત્વા ચ પુનરારોપયત્યલમ્

ઇત્થં યદેવ પરિકલ્પયતીન્દ્રજાલં
ક્ષિપ્રં તદેવ પરિપશ્યતિ તાત ચેતઃ ।
નાસજ્જગન્ન ચ સદિત્યવગમ્ય નૂનં
લૂનાં દૃશં વિવિધભેદવતીં જહીહિ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે ઉત્પત્તિપ્રકરણે મનોમાહાત્મ્યવર્ણનં નામ દ્વિનવતિતમઃ સર્ગઃ