યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.91

એકનવતિતમઃ સર્ગઃ

ભાનુરુવાચ ।
તેનૈતદ્વચ્મિ ભવગન્યથાકાલં મનો મુને ।
અનિગ્રાહ્યમભેદ્યં ચ શાપૈરપિ દુરાસદૈઃ

ઐન્દવાનામતઃ સૃષ્ટિક્રમાણાં પ્રવિનાશનમ્ ।
યુજ્યતે ન ચ તદ્બ્રહ્મન્યુક્તમેતન્મહાત્મનઃ

કિં તદસ્તિ જગત્યસ્મિન્વિવિધેષુ જગત્સુ ચ ।
તવાપિ નાથ નાથસ્ય યદ્દૈન્યાય મહાત્મનઃ

મનો હિ જગતાં કર્તૃ મનો હિ પુરુષઃ સ્મૃતઃ ।
યન્મનોનિશ્ચયકૃતં તદ્દ્રવ્યૌષધિદણ્ડનૈઃ

હન્તું ન શક્યતે જન્તોઃ પ્રતિબિમ્બં મણેરિવ ।
તસ્માદેતેઽત્ર તિષ્ઠન્તુ ભાસુરૈઃ સર્ગસંભ્રમૈઃ

ત્વં સૃષ્ટ્વેહ પ્રજાસ્તિષ્ઠ બુદ્ધ્યાકાશો હ્યનન્તકઃ ।
ચિત્તાકાશશ્ચિદાકાશ આકાશશ્ચ તૃતીયકઃ

અનન્તાસ્ત્રય એવૈતે ચિદાકાશપ્રકાશિતાઃ ।
એકં દ્વૌ ત્રીન્બહૂન્વાપિ કુરુ સર્ગાઞ્જગત્પતે

સ્વેચ્છયાત્મનિ તિષ્ઠ ત્વં કિં ગૃહીતં તવૈન્દવૈઃ ।
બ્રહ્મોવાચ ।
અથૈન્દવજગજ્જાલે ભાનુનૈવમુદાહૃતે

મયા સંચિન્ત્ય સુચિરમિદમુક્તં મહામુને ।
યુક્તમુક્તં ત્વયા ભાનો વિતતં હિ કિલામ્બરમ્

મનશ્ચ વિતતં વાપિ ચિદાકાશશ્ચ વિસ્તૃતઃ ।
તદ્યથાભિમતં સર્ગં નિત્યકર્મ કરોમ્યહમ્

કલ્પયામિ બહૂન્યાશુ ભૂતજાલાનિ ભાસ્કર ।
તત્ત્વમેવાશુ ભગવન્પ્રથમો મે મનુર્ભવ

કુરુ સર્ગં યથાકામં મયા સમભિચોદિતઃ ।
અથૈતત્સ મહાતેજા મમ વાક્યં પ્રભાકરઃ

અઙ્ગીકૃત્ય દ્વિધાત્માનં ચકાર તપતાંવર ।
એકેન પ્રાક્તનેનાસ્મિન્વપુષા સૂર્યતાં ગતઃ

વ્યોમાધ્વગતયા સર્ગે તતાન દિવસાવલિમ્ ।
મન્મનુત્વં દ્વિતીયેન કૃત્વા સ્વવપુષા ક્ષણાત્

સસર્જ સકલાં સૃષ્ટિં તાં તામભિમતાં મમ

એતત્તે કથિતં સર્વં વસિષ્ઠમનસો મુને ।
સ્વરૂપં સર્વકૃત્ત્વં ચ શક્તત્વં ચ મહાત્મનઃ

પ્રતિભાસમુપાયાતિ યદ્યદસ્ય હિ ચેતસઃ ।
તત્તત્પ્રકટતામેતિ સ્થૈર્યં સફલતામપિ

સામાન્યબ્રાહ્મણા ભૂત્વા પ્રતિભાસવશાત્કિલ ।
ઐન્દવા બ્રહ્મતાં યાતા મનસઃ પશ્ય શક્તતામ્

યથા ચૈન્દવજીવાસ્તે ચિત્રત્વાદ્બ્રહ્મતાં ગતાઃ ।
વયં તથૈવ ચિદ્ભાવાચ્ચિત્તત્વાદ્બ્રહ્મતાં ગતાઃ

ચિત્તં હિ પ્રતિભાસાત્મ યચ્ચ તત્પ્રતિભાસનમ્ ।
તદિદં ભાતિ દેહાદિ સ્વાન્તં નાન્યાસ્તિ દેહદૃક્

ચિત્તમાત્મચમત્કારં તચ્ચ તત્કુરુતે સ્વતઃ ।
યથાવત્સંભવં સ્વાત્મન્યેવાન્તર્મરિચાદિવત્

તદેતચ્ચિત્તવદ્ભાતમાતિવાહિકનામકમ્ ।
તદેવોદાહરન્ત્યેવં દેહનામ્ના ઘનભ્રમમ્

કથ્યતે જીવનામ્નૈતચ્ચિત્તં પ્રતનુવાસનમ્ ।
શાન્તદેહચમત્કારં જીવં વિદ્ધિ ક્રમાત્પરમ્

નાહં ન ચાન્યદસ્તીહ ચિત્રં ચિત્તમિદં સ્થિતમ્ ।
વસિષ્ઠૈન્દવસંવિદ્વદસત્સત્તામિવાગતમ્

યથૈન્દવ મનો બ્રહ્મા તથૈવાયમહં સ્થિતઃ ।
તત્કૃતં ચાહમેવેદં સંકલ્પાત્મૈવ ભાસતે

કશ્ચિચ્ચિત્તવિલાસોઽયં બ્રહ્માહમિહ સંસ્થિતઃ ।
સ્વભાવ એવ દેહાદિ વિદ્ધિ શૂન્યતરાત્મખાત્

શુદ્ધચિત્પરમાર્થૈકરૂપિણીત્યેવ ભાવનાત્ ।
જીવો ભૂયો મનો ભૂત્વા વેત્તીત્થં દેહતાં મુધા

સર્વમૈન્દવસંસારવદિદં ભાતિ ચિદ્વપુઃ ।
સંપન્નસંપ્રબોધાત્મા સ્વપ્નો દીર્ઘઃ સ્વશક્તિજઃ

દ્વિચન્દ્રવિભ્રમાકારં તન્માત્રાભાસપૂર્વકમ્ ।
ઐન્દવામ્બરવદ્રૂઢં ચિત્તાદેવાખિલં ભવેત્

ન સન્નાસદહંરૂપં સત્તાસત્તે તદેવ ચ ।
ઉપલમ્ભેન સદ્રૂપમસત્યં તદ્વિરોધતઃ

જડાજડં મનો વિદ્ધિ સંકલ્પાત્મ બૃહદ્વપુઃ ।
અજડં બ્રહ્મરૂપત્વાજ્જડં દૃશ્યાત્મતાવશાત્

દૃશ્યાનુભવસત્યાત્મ ન સદ્ભાવે વિલાસિ તત્ ।
કટકત્વં યથા હેમ્નિ તથા બ્રહ્મણિ સંસ્થિતમ્

સર્વત્વાદ્બ્રહ્મણઃ સર્વં જડં ચિન્મયભેવ ચ ।
અસ્મદાદિશિલાન્તાત્મ ન જડં ન ચ ચેતનમ્

દાર્વાદીનામચિત્ત્વેન નોપલમ્ભસ્ય સંભવઃ ।
ઉપલમ્ભો હિ સદૃશસંબન્ધાદેવ જાયતે।

ઉપલબ્ધેઽજડં વિદ્ધિ તેનેદં સર્વમેવ હિ ।
ઉપલમ્ભો હિ સદૃશસંબન્ધાત્સ્યાત્સમાત્મનોઃ

જડચેતનભાવાદિશબ્દાર્થશ્રીર્ન વિદ્યતે ।
અનિર્દેશ્યપદે પત્રલતાદીવ મહામરૌ

ચિતો યચ્ચેત્યકલનં તન્મનસ્ત્વમુદાહૃતમ્ ।
ચિદ્ભાગોઽત્રાજડો ભાગો જાડ્યમત્ર હિ ચેત્યતા

ચિદ્ભાગોઽત્રાવબોધાંશો જડં ચેત્યં હિ દૃશ્યતે ।
ઇતિ જીવો જગદ્ભાન્તિં પશ્યન્ગચ્છતિ લોલતામ્

ચિત્તસ્ય એવ ભાવોઽસૌ શુદ્ધ એવ દ્વિધા કૃતઃ ।
અતઃ સર્વં જગત્સૈવ દ્વૈતલબ્ધં ચ સૈવ તત્

સ્વમેવાન્યતયા દૃષ્ટ્વા ચિતિર્દૃશ્યતયા વપુઃ ।
નિર્ભાગાપ્યેકભાગાભં ભ્રમતીવ ભ્રમાતુરા

ન ભ્રાન્તિરસ્તિ ભ્રમભાઙ્ગા નૈવેતીહ નિશ્ચયઃ ।
પરિપૂર્ણાર્ણવપ્રખ્યાવેતીત્થં સંસ્થિતા ચિતિઃ

સર્વં સ્યાજ્જાડ્યમપ્યસ્યાશ્ચિતિશ્ચિત્ત્વં ચ વેત્સિ તત્ ।
ચિદ્ભાગોંશોઽવબોધસ્ય ત્વહંતાજડતોદયઃ

અહંતાદિપરે તત્ત્વે મનાગપિ ન વિદ્યતે ।
ઊર્મ્યાદીવ પૃથક્તોયે સંવિત્સારં હિ તદ્યતઃ

અહંપ્રત્યયસંદૃશ્યં ચેત્યં વિદ્ધિ સમુત્થિતમ્ ।
મૃગતૃષ્ણામ્બ્વિવાન્તસ્થં નૂનં વિદ્યત એવ નો

અહંતાપદમન્તાત્મપદં વિદ્ધિ નિરામયમ્ ।
વિદં વિદુરહંતાદિ શૈત્યમેવ યથા હિમમ્

ચિત્તેવ ચેત્યતે જાડ્યં સ્વપ્ને સ્વમરણોપમમ્ ।
સર્વાત્મત્વાત્સર્વશક્તીઃ કુર્વતી નૈતિ સામ્યતામ્

મનઃ પદાર્થાદિતયા સર્વરૂપં વિજૃમ્ભતે ।
નાનાત્માચિત્તદેહોઽયમાકાશવિશદાકૃતિઃ

દેહાદિદેહપ્રતિભારૂપાત્મ્યં ત્યજતા સતા ।
વિચાર્યં પ્રતિભાસાત્મ ચિત્તં ચિત્તેન વૈ સ્વયમ્

ચિત્તતામ્રે શોધિતે હિ પરમાર્થસુવર્ણતામ્ ।
ગતેઽકૃત્રિમ આનન્દઃ કિં દેહોપલખણ્ડકૈઃ

યદ્વિદ્યતે શોધ્યતે તદ્બોધઃ કે ચ ખપાદપાઃ ।
દેહાદ્યવિદ્યા સત્યા ચેદ્યુક્ત એતાં પ્રતિ ગ્રહઃ

અસત્યવિનિવિષ્ટાનાં દેહવાચિતયા ત્વિહ ।
યે નામોપદિશન્ત્યજ્ઞાઃ કિંચિત્તે પુરુષૈડકાઃ

યથૈતદ્ભાવયેત્સ્વાન્તં તથૈવ ભવતિ ક્ષણાત્ ।
દૃષ્ટાન્તોઽત્રૈન્દવાહલ્યાકૃત્રિમેન્દ્રાદિનિશ્ચયાઃ

યદ્યદ્યથા સ્ફુરતિ સુપ્રતિભાત્મચિત્તં
તત્તત્તથા ભવતિ દેહતયોદિતાત્મ ।
દેહોઽયમસ્તિ ન ન ચાહમિતિ સ્વરૂપં
વિજ્ઞાનમેકમવગમ્ય નિરિચ્છમાસ્સ્વ

દેહોઽયમેષ ચ કિલાયમિતિ સ્વભાવા-
દ્દેહોઽયમેતદખિલં તત એતિ નાશમ્ ।
યક્ષાદિકલ્પનવશાદ્ભયમેતિ બાલો
નિર્યક્ષદેહગત એવ કયાપિ યુક્ત્યા

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે ઉત્પત્તિપ્રકરણે જીવાવતરણક્રમોપદેશો નામૈકનવતિતમઃ સર્ગઃ