Language

ENहिગુ
Scripture Library

Yoga Vasistha · Chapter 3.9

3.9.9

navamaḥ sargaḥ

3.9.1

śrīvasiṣṭha uvāca /
taccittāstadgataprāṇā bodhayantaḥ parasparam /
kathayantaśca tannityaṃ tuṣyanti ca ramanti ca

3.9.2

teṣāṃ jñānaikaniṣṭhānāmātmajñānavicāriṇām /
sā jīvanmuktatodeti videhānmuktataiva yā

3.9.3

śrīrāma uvāca /
brahmanvidehamuktasya jīvanmuktasya lakṣaṇam /
brūhi yena tathaivāhaṃ yate śāstradṛśā dhiyā

3.9.4

śrīvasiṣṭha uvāca /
yathāsthitamidaṃ yasya vyavahāravato'pi ca /
astaṃ gataṃ sthitaṃ vyoma jīvanmuktaḥ sa ucyate

3.9.5

bodhaikaniṣṭhatāṃ yāto jāgratyeva suṣuptavat /
yā āste vyavahartaiva jīvanmuktaḥ sa ucyate

3.9.6

nodeti nāstamāyāti sukhe duḥkhe mukhaprabhā /
yathāprāptasthiteryasya jīvanmuktaḥ sa ucyate

3.9.7

yo jāgarti suṣuptastho yasya jāgranna vidyate /
yasya nirvāsano bodhaḥ sa jīvanmukta ucyate

3.9.8

rāgadveṣabhayādīnāmanurūpaṃ carannapi /
yo'ntarvyomavadacchasthaḥ sa jīvanmukta ucyate

3.9.9

yasya nāhaṃkṛto bhāvo yasya buddhirna lipyate /
kurvato'kurvato vāpi sa jīvanmukta ucyate

3.9.10

yasyonmeṣanimeṣārdhādvidaḥ pralayasaṃbhavau /
paśyettrilokyāḥ svasamaḥ sa jīvanmukta ucyate

3.9.11

yasmānnodvijate loko lokānnodvijate ca yaḥ /
harṣāmarṣabhayonmuktaḥ sa jīvanmukta ucyate

3.9.12

śāntasaṃsārakalanaḥ kalāvānapi niṣkalaḥ /
yaḥ sacitto'pi niścittaḥ sa jīvanmukta ucyate

3.9.13

yaḥ samastārthajāteṣu vyavahāryapi śītalaḥ /
padārtheṣvapi pūrṇātmā sa jīvanmukta ucyate

3.9.14

jīvanmuktapadaṃ tyaktvā dehe kālavaśīkṛte /
viśatyadehamuktatvaṃ pavano'spandatāmiva

3.9.15

videhamukto nodeti nāstameti na śāmyati /
na sannāsanna dūrastho na cāhaṃ na ca netaraḥ

3.9.16

sūryo bhūtvā pratapati viṣṇuḥ pāti jagattrayam /
rudraḥ sarvānsaṃharati sargānsṛjati padmajaḥ

3.9.17

khaṃ bhūtvā pavanaskandhaṃ dhatte sarṣisurāsuram /
kulācalagato bhūtvā lokapālapurāspadaḥ

3.9.18

bhūmirbhūtvā bibhartīmāṃ lokasthitimakhaṇḍitām /
tṛṇagulmalatā bhūtvā dadāti phalasaṃtatim

3.9.19

bibhrajjalānalākāraṃ jvalati dravati drutam /
candro'mṛtaṃ prasavati mṛtaṃ hālāhalaṃ viṣam

3.9.20

tejaḥ prakaṭayatyāśāstanotyāndhyaṃ tamo bhavat /
śūnyaṃ sadvyomatāmeti giriḥ san rodhayatyalam

3.9.21

karoti jaṃgamaṃ cittaḥ sthāvaraṃ sthāvarākṛtiḥ /
bhūtvārṇavo valayati bhūstriyaṃ valayo yathā

3.9.22

paramārkavapurbhūtvā prakāśāntaṃ visārayan /
trijagattrasareṇvoghaṃ śāntamevāvatiṣṭhate

3.9.23

yatkiṃcididamābhāti bhātaṃ bhānamupaiṣyati /
kālatrayagataṃ dṛśyaṃ tadasau sarvameva ca

3.9.24

śrīrāma uvāca /
kathamevaṃ vada brahmanbhūyate viṣamā hi me /
dṛṣṭireṣātha duṣprāpyā durākramyeti niścayaḥ

3.9.25

śrīvasiṣṭha uvāca /
muktireṣocyate rāma brahmaitatsamudāhṛtam /
nirvāṇametatkathitaṃ śrṛṇu tatprāpyate katham

3.9.26

yadidaṃ dṛśyate dṛśyamahantvantādisaṃyutam /
sato'pyasyātyanutpattyā buddhayaitadavāpyate

3.9.27

śrīrāma uvāca /
videhamuktāstrailokyaṃ saṃpadyante yadā tadā /
manyete sargatāmeva gatā vedyavidāṃvara

3.9.28

śrīvasiṣṭha uvāca /
vidyate cettribhuvanaṃ tattattāṃ saṃprayāntu te /
yatra trailokyaśabdārtho na saṃbhavati kaścana

3.9.29

etattrilokatāṃ yātaṃ brahmetyuktārthadhīḥ kutaḥ /
tasmānno saṃbhavatyeṣā jagacchabdārthakalpanā

3.9.30

ananyacchāntamābhāsamātramākāśanirmalam /
brahmaiva jagadityetatsarvaṃ sattvāvabodhataḥ

3.9.31

ahaṃ hi hemakaṭake vicāryāpi na dṛṣṭavān /
kaṭakatvaṃ kvacinnāma ṛte nirmalahāṭakāt

3.9.32

jalādṛte payovīcau nāhaṃ paśyāmi kiṃcana /
vīcitvaṃ tādṛśaṃ dṛṣṭaṃ yatra nāstyeva tatra hi

3.9.33

spandatvaṃ pavanādanyanna kadācana kutracit /
spanda eva sadā vāyurjagattasmānna bhidyate

3.9.34

yathā śūnyatvamākāśe tāpa eva marau jalam /
teja eva sadā loke brahmaiva trijagattathā

3.9.35

śrīrāma uvāca /
atyantābhāvasaṃpattyā jagaddṛśyasya muktatā /
yayodeti mune yuktyā tāṃ mamopadiśottamām

3.9.36

mithaḥsaṃpannayordraṣṭradṛśyayorekasaṃkhyayoḥ /
dvayābhāve sthitiṃ yāte nirvāṇamavaśiṣyate

3.9.37

dṛśyasya jagatastasmādatyantāsaṃbhavo yathā /
brahmaivetthaṃ svabhāvasthaṃ budhyate vada me tathā

3.9.38

kayaitajjñāyate yuktyā kathametatprasiddhyati /
etasmiṃstu mune siddhe na sādhyamavaśiṣyate

3.9.39

śrīvasiṣṭha uvāca /
bahukālamiyaṃ rūḍhā mithyājñānaviṣūcikā /
nūnaṃ vicāramantreṇa nirmūlamupaśāmyati

3.9.40

na śakyate jhaṭityeṣā samutsādayituṃ kṣaṇāt /
samaprapatane hyadrau samarohāvarohaṇe

3.9.41

tasmādabhyāsayogena yuktyā nyāyopapattibhiḥ /
jagadbhrāntiryathā śāmyettavedaṃ kathyate śrṛṇu

3.9.42

vakṣyāmyākhyāyikāṃ rāma yāmimāṃ bodhasiddhaye /
tāṃ cecchṛṇoṣi tatsādho mukta evāsi bodhavān

3.9.43

athotpattiprakaraṇaṃ mayedaṃ tava kathyate /
yatkilotpadyate rāma tena muktena bhūyate

3.9.44

iyamitthaṃ jagadbhrāntirbhātyajātaiva khātmikā /
ityutpattiprakaraṇe kathyate'sminmayādhunā

3.9.45

yadidaṃ dṛśyate kiṃcijjagatsthāvarajaṅgamam /
sarvaṃ sarvaprakārāḍhyaṃ sasurāsurakinnaram

3.9.46

tanmahāpralaye prāpte rudrādipariṇāmini /
bhavatyasadadṛśyātma kvāpi yāti vinaśyati

3.9.47

tataḥ stimitagambhīraṃ na tejo na tamastatam /
anākhyamanabhivyaktaṃ satkiṃcidavaśiṣyate

3.9.48

na śūnyaṃ nāpi cākāraṃ na dṛśyaṃ na ca darśanam /
na ca bhūtapadārthaugho yadanantatayā sthitam

3.9.49

kimapyavyapadeśātma pūrṇātpūrṇatarākṛti /
na sannāsanna sadasanna bhāvo bhavanaṃ na ca

3.9.50

cinmātraṃ cetyarahitamanantamajaraṃ śivam /
anādimadhyaparyantaṃ yadanādi nirāmayam

3.9.51

yasmiñjagatprasphurati dṛṣṭamauktikahaṃsavat /
yaścedaṃ yaśca naivedaṃ devaḥ sadasadātmakaḥ

3.9.52

akarṇajihvānāsātvagnetraḥ sarvatra sarvadā /
śrṛṇotyāsvādayati yo jighretspṛśati paśyati

3.9.53

sa eva sadasadrūpaṃ yenālokena lakṣyate /
sargacitramanādyantaṃ svarūpaṃ cāpya rañjanam

3.9.54

ardhonmīlitadṛśyabhrūmadhye tārakavajjagat /
vyomātmaiva sadābhāsaṃ svarūpaṃ yo'bhipaśyati

3.9.55

yasyānyadasti na vibhoḥ kāraṇaṃ śaśaśṛṅgavat /
yasyedaṃ ca jagatkāryaṃ taraṅgaugha ivāmbhasaḥ

3.9.56

jvalataḥ sarvato'jasraṃ cittasthāneṣu tiṣṭhataḥ /
yasya cinmātradīpasya bhāsā bhāti jagattrayam

3.9.57

yaṃ vinā'rkādayo'pyete prakāśāstimiropamāḥ /
sati yasminpravartante trijaganmṛgatṛṣṇikāḥ

3.9.58

saspande samudetīva niḥspandāntargate na ca /
iyaṃ yasmiñjagallakṣmīralāta iva cakratā

3.9.59

jagannirmāṇavilayavilāso vyāpako mahān /
spandāspandātmako yasya svabhāvo nirmalo'kṣayaḥ

3.9.60

spandāspandamayī yasya pavanasyeva sarvagā /
sattā nāmnaiva bhinneva vyavahārānna vastutaḥ

3.9.61

sarvadaiva prabuddho yaḥ supto yaḥ sarvadaiva ca /
na supto na prabuddhaśca yaḥ sarvatraiva sarvadā

3.9.62

yadaspandaṃ śivaṃ śāntaṃ yatspandaṃ trijagatsthitiḥ /
spandāspandavilāsātmā ya eko bharitākṛtiḥ

3.9.63

āmoda iva puṣpeṣu na naśyati vināśiṣu /
pratyakṣastho'pyathāgrāhyaḥ śauklyaṃ śuklapaṭe yathā

3.9.64

mūkopamo'pi yo'mūko mantā yo'pyupalopamaḥ /
yo bhoktā nityatṛpto'pi kartā yaścāpyakiṃcanaḥ

3.9.65

yo'naṅgo'pi samastāṅgaḥ sahasrakaralocanaḥ /
na kiṃcitsaṃsthitenāpi yena vyāptamidaṃ jagat

3.9.66

nirindriyabalasyāpi yasyāśeṣendriyakriyāḥ /
yasya nirmananasyaitā manonirmāṇarītayaḥ

3.9.67

yadanālokanādbhāntisaṃsāroragabhītayaḥ /
yasmindṛṣṭe palāyante sarvāśāḥ sarvabhītayaḥ

3.9.68

sākṣiṇi sphāra ābhāse dhruve dīpa iva kriyāḥ /
sati yasminpravartante cittehāḥ spandapūrvikāḥ

3.9.69

yasmāddhaṭapaṭākārapadārthaśatapaṅkatayaḥ /
taraṅgagaṇakallolavīcayo vāridheriva

3.9.70

sa evānyatayodeti yatpadārthaśatabhramaiḥ /
kaṭakāṅgadakeyūranūpurairiva kāñcanam

3.9.71

yastvameko'vabhāsātmā yo'hamete janāśca ye /
yaśca na tvamabuddhātmā nāhaṃ naite janāśca yaḥ

3.9.72

anyevāpyatirikteva saivāseva ca bhaṅgurā /
payasīva taraṅgālī yasmātphurati dṛśyabhūḥ

3.9.73

yataḥ kālasya kalanā yato dṛśyasya dṛśyatā /
mānasī kalanā yena yasya bhāsā vibhāsanam

3.9.74

kriyāṃ rūpaṃ rasaṃ gandhaṃ śabdaṃ sparśaṃ ca cetanam /
yadvetsi tadasau devo yena vetsi tadapyasau

3.9.75

draṣṭuradarśanadṛśyānāṃ madhye yaddarśanaṃ sthitam /
sādhyo tadavadhānena svātmānamavabudhyase

3.9.76

ajamajaramanādyaṃ śāśvataṃ brahma nityaṃ
śivamamalamamoghaṃ vanyamuccairanindyam /
sakalakalanaśūnyaṃ kāraṇaṃ kāraṇānā-
manubhavanamavedyaṃ vedanaṃ viśvamantaḥ

3.9.9

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe paramakāraṇavarṇanaṃ nāma navamaḥ sargaḥ

Original text: yogavāsiṣṭhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc