Yoga Vasistha · Chapter 3.9
navamaḥ sargaḥ
śrīvasiṣṭha uvāca /
taccittāstadgataprāṇā bodhayantaḥ parasparam /
kathayantaśca tannityaṃ tuṣyanti ca ramanti ca
teṣāṃ jñānaikaniṣṭhānāmātmajñānavicāriṇām /
sā jīvanmuktatodeti videhānmuktataiva yā
śrīrāma uvāca /
brahmanvidehamuktasya jīvanmuktasya lakṣaṇam /
brūhi yena tathaivāhaṃ yate śāstradṛśā dhiyā
śrīvasiṣṭha uvāca /
yathāsthitamidaṃ yasya vyavahāravato'pi ca /
astaṃ gataṃ sthitaṃ vyoma jīvanmuktaḥ sa ucyate
bodhaikaniṣṭhatāṃ yāto jāgratyeva suṣuptavat /
yā āste vyavahartaiva jīvanmuktaḥ sa ucyate
nodeti nāstamāyāti sukhe duḥkhe mukhaprabhā /
yathāprāptasthiteryasya jīvanmuktaḥ sa ucyate
yo jāgarti suṣuptastho yasya jāgranna vidyate /
yasya nirvāsano bodhaḥ sa jīvanmukta ucyate
rāgadveṣabhayādīnāmanurūpaṃ carannapi /
yo'ntarvyomavadacchasthaḥ sa jīvanmukta ucyate
yasya nāhaṃkṛto bhāvo yasya buddhirna lipyate /
kurvato'kurvato vāpi sa jīvanmukta ucyate
yasyonmeṣanimeṣārdhādvidaḥ pralayasaṃbhavau /
paśyettrilokyāḥ svasamaḥ sa jīvanmukta ucyate
yasmānnodvijate loko lokānnodvijate ca yaḥ /
harṣāmarṣabhayonmuktaḥ sa jīvanmukta ucyate
śāntasaṃsārakalanaḥ kalāvānapi niṣkalaḥ /
yaḥ sacitto'pi niścittaḥ sa jīvanmukta ucyate
yaḥ samastārthajāteṣu vyavahāryapi śītalaḥ /
padārtheṣvapi pūrṇātmā sa jīvanmukta ucyate
jīvanmuktapadaṃ tyaktvā dehe kālavaśīkṛte /
viśatyadehamuktatvaṃ pavano'spandatāmiva
videhamukto nodeti nāstameti na śāmyati /
na sannāsanna dūrastho na cāhaṃ na ca netaraḥ
sūryo bhūtvā pratapati viṣṇuḥ pāti jagattrayam /
rudraḥ sarvānsaṃharati sargānsṛjati padmajaḥ
khaṃ bhūtvā pavanaskandhaṃ dhatte sarṣisurāsuram /
kulācalagato bhūtvā lokapālapurāspadaḥ
bhūmirbhūtvā bibhartīmāṃ lokasthitimakhaṇḍitām /
tṛṇagulmalatā bhūtvā dadāti phalasaṃtatim
bibhrajjalānalākāraṃ jvalati dravati drutam /
candro'mṛtaṃ prasavati mṛtaṃ hālāhalaṃ viṣam
tejaḥ prakaṭayatyāśāstanotyāndhyaṃ tamo bhavat /
śūnyaṃ sadvyomatāmeti giriḥ san rodhayatyalam
karoti jaṃgamaṃ cittaḥ sthāvaraṃ sthāvarākṛtiḥ /
bhūtvārṇavo valayati bhūstriyaṃ valayo yathā
paramārkavapurbhūtvā prakāśāntaṃ visārayan /
trijagattrasareṇvoghaṃ śāntamevāvatiṣṭhate
yatkiṃcididamābhāti bhātaṃ bhānamupaiṣyati /
kālatrayagataṃ dṛśyaṃ tadasau sarvameva ca
śrīrāma uvāca /
kathamevaṃ vada brahmanbhūyate viṣamā hi me /
dṛṣṭireṣātha duṣprāpyā durākramyeti niścayaḥ
śrīvasiṣṭha uvāca /
muktireṣocyate rāma brahmaitatsamudāhṛtam /
nirvāṇametatkathitaṃ śrṛṇu tatprāpyate katham
yadidaṃ dṛśyate dṛśyamahantvantādisaṃyutam /
sato'pyasyātyanutpattyā buddhayaitadavāpyate
śrīrāma uvāca /
videhamuktāstrailokyaṃ saṃpadyante yadā tadā /
manyete sargatāmeva gatā vedyavidāṃvara
śrīvasiṣṭha uvāca /
vidyate cettribhuvanaṃ tattattāṃ saṃprayāntu te /
yatra trailokyaśabdārtho na saṃbhavati kaścana
etattrilokatāṃ yātaṃ brahmetyuktārthadhīḥ kutaḥ /
tasmānno saṃbhavatyeṣā jagacchabdārthakalpanā
ananyacchāntamābhāsamātramākāśanirmalam /
brahmaiva jagadityetatsarvaṃ sattvāvabodhataḥ
ahaṃ hi hemakaṭake vicāryāpi na dṛṣṭavān /
kaṭakatvaṃ kvacinnāma ṛte nirmalahāṭakāt
jalādṛte payovīcau nāhaṃ paśyāmi kiṃcana /
vīcitvaṃ tādṛśaṃ dṛṣṭaṃ yatra nāstyeva tatra hi
spandatvaṃ pavanādanyanna kadācana kutracit /
spanda eva sadā vāyurjagattasmānna bhidyate
yathā śūnyatvamākāśe tāpa eva marau jalam /
teja eva sadā loke brahmaiva trijagattathā
śrīrāma uvāca /
atyantābhāvasaṃpattyā jagaddṛśyasya muktatā /
yayodeti mune yuktyā tāṃ mamopadiśottamām
mithaḥsaṃpannayordraṣṭradṛśyayorekasaṃkhyayoḥ /
dvayābhāve sthitiṃ yāte nirvāṇamavaśiṣyate
dṛśyasya jagatastasmādatyantāsaṃbhavo yathā /
brahmaivetthaṃ svabhāvasthaṃ budhyate vada me tathā
kayaitajjñāyate yuktyā kathametatprasiddhyati /
etasmiṃstu mune siddhe na sādhyamavaśiṣyate
śrīvasiṣṭha uvāca /
bahukālamiyaṃ rūḍhā mithyājñānaviṣūcikā /
nūnaṃ vicāramantreṇa nirmūlamupaśāmyati
na śakyate jhaṭityeṣā samutsādayituṃ kṣaṇāt /
samaprapatane hyadrau samarohāvarohaṇe
tasmādabhyāsayogena yuktyā nyāyopapattibhiḥ /
jagadbhrāntiryathā śāmyettavedaṃ kathyate śrṛṇu
vakṣyāmyākhyāyikāṃ rāma yāmimāṃ bodhasiddhaye /
tāṃ cecchṛṇoṣi tatsādho mukta evāsi bodhavān
athotpattiprakaraṇaṃ mayedaṃ tava kathyate /
yatkilotpadyate rāma tena muktena bhūyate
iyamitthaṃ jagadbhrāntirbhātyajātaiva khātmikā /
ityutpattiprakaraṇe kathyate'sminmayādhunā
yadidaṃ dṛśyate kiṃcijjagatsthāvarajaṅgamam /
sarvaṃ sarvaprakārāḍhyaṃ sasurāsurakinnaram
tanmahāpralaye prāpte rudrādipariṇāmini /
bhavatyasadadṛśyātma kvāpi yāti vinaśyati
tataḥ stimitagambhīraṃ na tejo na tamastatam /
anākhyamanabhivyaktaṃ satkiṃcidavaśiṣyate
na śūnyaṃ nāpi cākāraṃ na dṛśyaṃ na ca darśanam /
na ca bhūtapadārthaugho yadanantatayā sthitam
kimapyavyapadeśātma pūrṇātpūrṇatarākṛti /
na sannāsanna sadasanna bhāvo bhavanaṃ na ca
cinmātraṃ cetyarahitamanantamajaraṃ śivam /
anādimadhyaparyantaṃ yadanādi nirāmayam
yasmiñjagatprasphurati dṛṣṭamauktikahaṃsavat /
yaścedaṃ yaśca naivedaṃ devaḥ sadasadātmakaḥ
akarṇajihvānāsātvagnetraḥ sarvatra sarvadā /
śrṛṇotyāsvādayati yo jighretspṛśati paśyati
sa eva sadasadrūpaṃ yenālokena lakṣyate /
sargacitramanādyantaṃ svarūpaṃ cāpya rañjanam
ardhonmīlitadṛśyabhrūmadhye tārakavajjagat /
vyomātmaiva sadābhāsaṃ svarūpaṃ yo'bhipaśyati
yasyānyadasti na vibhoḥ kāraṇaṃ śaśaśṛṅgavat /
yasyedaṃ ca jagatkāryaṃ taraṅgaugha ivāmbhasaḥ
jvalataḥ sarvato'jasraṃ cittasthāneṣu tiṣṭhataḥ /
yasya cinmātradīpasya bhāsā bhāti jagattrayam
yaṃ vinā'rkādayo'pyete prakāśāstimiropamāḥ /
sati yasminpravartante trijaganmṛgatṛṣṇikāḥ
saspande samudetīva niḥspandāntargate na ca /
iyaṃ yasmiñjagallakṣmīralāta iva cakratā
jagannirmāṇavilayavilāso vyāpako mahān /
spandāspandātmako yasya svabhāvo nirmalo'kṣayaḥ
spandāspandamayī yasya pavanasyeva sarvagā /
sattā nāmnaiva bhinneva vyavahārānna vastutaḥ
sarvadaiva prabuddho yaḥ supto yaḥ sarvadaiva ca /
na supto na prabuddhaśca yaḥ sarvatraiva sarvadā
yadaspandaṃ śivaṃ śāntaṃ yatspandaṃ trijagatsthitiḥ /
spandāspandavilāsātmā ya eko bharitākṛtiḥ
āmoda iva puṣpeṣu na naśyati vināśiṣu /
pratyakṣastho'pyathāgrāhyaḥ śauklyaṃ śuklapaṭe yathā
mūkopamo'pi yo'mūko mantā yo'pyupalopamaḥ /
yo bhoktā nityatṛpto'pi kartā yaścāpyakiṃcanaḥ
yo'naṅgo'pi samastāṅgaḥ sahasrakaralocanaḥ /
na kiṃcitsaṃsthitenāpi yena vyāptamidaṃ jagat
nirindriyabalasyāpi yasyāśeṣendriyakriyāḥ /
yasya nirmananasyaitā manonirmāṇarītayaḥ
yadanālokanādbhāntisaṃsāroragabhītayaḥ /
yasmindṛṣṭe palāyante sarvāśāḥ sarvabhītayaḥ
sākṣiṇi sphāra ābhāse dhruve dīpa iva kriyāḥ /
sati yasminpravartante cittehāḥ spandapūrvikāḥ
yasmāddhaṭapaṭākārapadārthaśatapaṅkatayaḥ /
taraṅgagaṇakallolavīcayo vāridheriva
sa evānyatayodeti yatpadārthaśatabhramaiḥ /
kaṭakāṅgadakeyūranūpurairiva kāñcanam
yastvameko'vabhāsātmā yo'hamete janāśca ye /
yaśca na tvamabuddhātmā nāhaṃ naite janāśca yaḥ
anyevāpyatirikteva saivāseva ca bhaṅgurā /
payasīva taraṅgālī yasmātphurati dṛśyabhūḥ
yataḥ kālasya kalanā yato dṛśyasya dṛśyatā /
mānasī kalanā yena yasya bhāsā vibhāsanam
kriyāṃ rūpaṃ rasaṃ gandhaṃ śabdaṃ sparśaṃ ca cetanam /
yadvetsi tadasau devo yena vetsi tadapyasau
draṣṭuradarśanadṛśyānāṃ madhye yaddarśanaṃ sthitam /
sādhyo tadavadhānena svātmānamavabudhyase
ajamajaramanādyaṃ śāśvataṃ brahma nityaṃ
śivamamalamamoghaṃ vanyamuccairanindyam /
sakalakalanaśūnyaṃ kāraṇaṃ kāraṇānā-
manubhavanamavedyaṃ vedanaṃ viśvamantaḥ
ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe paramakāraṇavarṇanaṃ nāma navamaḥ sargaḥ
Original text: yogavāsiṣṭhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0