યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.9

નવમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
તચ્ચિત્તાસ્તદ્ગતપ્રાણા બોધયન્તઃ પરસ્પરમ્ ।
કથયન્તશ્ચ તન્નિત્યં તુષ્યન્તિ ચ રમન્તિ ચ

તેષાં જ્ઞાનૈકનિષ્ઠાનામાત્મજ્ઞાનવિચારિણામ્ ।
સા જીવન્મુક્તતોદેતિ વિદેહાન્મુક્તતૈવ યા

શ્રીરામ ઉવાચ ।
બ્રહ્મન્વિદેહમુક્તસ્ય જીવન્મુક્તસ્ય લક્ષણમ્ ।
બ્રૂહિ યેન તથૈવાહં યતે શાસ્ત્રદૃશા ધિયા

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
યથાસ્થિતમિદં યસ્ય વ્યવહારવતોઽપિ ચ ।
અસ્તં ગતં સ્થિતં વ્યોમ જીવન્મુક્તઃ સ ઉચ્યતે

બોધૈકનિષ્ઠતાં યાતો જાગ્રત્યેવ સુષુપ્તવત્ ।
યા આસ્તે વ્યવહર્તૈવ જીવન્મુક્તઃ સ ઉચ્યતે

નોદેતિ નાસ્તમાયાતિ સુખે દુઃખે મુખપ્રભા ।
યથાપ્રાપ્તસ્થિતેર્યસ્ય જીવન્મુક્તઃ સ ઉચ્યતે

યો જાગર્તિ સુષુપ્તસ્થો યસ્ય જાગ્રન્ન વિદ્યતે ।
યસ્ય નિર્વાસનો બોધઃ સ જીવન્મુક્ત ઉચ્યતે

રાગદ્વેષભયાદીનામનુરૂપં ચરન્નપિ ।
યોઽન્તર્વ્યોમવદચ્છસ્થઃ સ જીવન્મુક્ત ઉચ્યતે

યસ્ય નાહંકૃતો ભાવો યસ્ય બુદ્ધિર્ન લિપ્યતે ।
કુર્વતોઽકુર્વતો વાપિ સ જીવન્મુક્ત ઉચ્યતે

યસ્યોન્મેષનિમેષાર્ધાદ્વિદઃ પ્રલયસંભવૌ ।
પશ્યેત્ત્રિલોક્યાઃ સ્વસમઃ સ જીવન્મુક્ત ઉચ્યતે

યસ્માન્નોદ્વિજતે લોકો લોકાન્નોદ્વિજતે ચ યઃ ।
હર્ષામર્ષભયોન્મુક્તઃ સ જીવન્મુક્ત ઉચ્યતે

શાન્તસંસારકલનઃ કલાવાનપિ નિષ્કલઃ ।
યઃ સચિત્તોઽપિ નિશ્ચિત્તઃ સ જીવન્મુક્ત ઉચ્યતે

યઃ સમસ્તાર્થજાતેષુ વ્યવહાર્યપિ શીતલઃ ।
પદાર્થેષ્વપિ પૂર્ણાત્મા સ જીવન્મુક્ત ઉચ્યતે

જીવન્મુક્તપદં ત્યક્ત્વા દેહે કાલવશીકૃતે ।
વિશત્યદેહમુક્તત્વં પવનોઽસ્પન્દતામિવ

વિદેહમુક્તો નોદેતિ નાસ્તમેતિ ન શામ્યતિ ।
ન સન્નાસન્ન દૂરસ્થો ન ચાહં ન ચ નેતરઃ

સૂર્યો ભૂત્વા પ્રતપતિ વિષ્ણુઃ પાતિ જગત્ત્રયમ્ ।
રુદ્રઃ સર્વાન્સંહરતિ સર્ગાન્સૃજતિ પદ્મજઃ

ખં ભૂત્વા પવનસ્કન્ધં ધત્તે સર્ષિસુરાસુરમ્ ।
કુલાચલગતો ભૂત્વા લોકપાલપુરાસ્પદઃ

ભૂમિર્ભૂત્વા બિભર્તીમાં લોકસ્થિતિમખણ્ડિતામ્ ।
તૃણગુલ્મલતા ભૂત્વા દદાતિ ફલસંતતિમ્

બિભ્રજ્જલાનલાકારં જ્વલતિ દ્રવતિ દ્રુતમ્ ।
ચન્દ્રોઽમૃતં પ્રસવતિ મૃતં હાલાહલં વિષમ્

તેજઃ પ્રકટયત્યાશાસ્તનોત્યાન્ધ્યં તમો ભવત્ ।
શૂન્યં સદ્વ્યોમતામેતિ ગિરિઃ સન્ રોધયત્યલમ્

કરોતિ જંગમં ચિત્તઃ સ્થાવરં સ્થાવરાકૃતિઃ ।
ભૂત્વાર્ણવો વલયતિ ભૂસ્ત્રિયં વલયો યથા

પરમાર્કવપુર્ભૂત્વા પ્રકાશાન્તં વિસારયન્ ।
ત્રિજગત્ત્રસરેણ્વોઘં શાન્તમેવાવતિષ્ઠતે

યત્કિંચિદિદમાભાતિ ભાતં ભાનમુપૈષ્યતિ ।
કાલત્રયગતં દૃશ્યં તદસૌ સર્વમેવ ચ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
કથમેવં વદ બ્રહ્મન્ભૂયતે વિષમા હિ મે ।
દૃષ્ટિરેષાથ દુષ્પ્રાપ્યા દુરાક્રમ્યેતિ નિશ્ચયઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
મુક્તિરેષોચ્યતે રામ બ્રહ્મૈતત્સમુદાહૃતમ્ ।
નિર્વાણમેતત્કથિતં શ્રૃણુ તત્પ્રાપ્યતે કથમ્

યદિદં દૃશ્યતે દૃશ્યમહન્ત્વન્તાદિસંયુતમ્ ।
સતોઽપ્યસ્યાત્યનુત્પત્ત્યા બુદ્ધયૈતદવાપ્યતે

શ્રીરામ ઉવાચ ।
વિદેહમુક્તાસ્ત્રૈલોક્યં સંપદ્યન્તે યદા તદા ।
મન્યેતે સર્ગતામેવ ગતા વેદ્યવિદાંવર

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
વિદ્યતે ચેત્ત્રિભુવનં તત્તત્તાં સંપ્રયાન્તુ તે ।
યત્ર ત્રૈલોક્યશબ્દાર્થો ન સંભવતિ કશ્ચન

એતત્ત્રિલોકતાં યાતં બ્રહ્મેત્યુક્તાર્થધીઃ કુતઃ ।
તસ્માન્નો સંભવત્યેષા જગચ્છબ્દાર્થકલ્પના

અનન્યચ્છાન્તમાભાસમાત્રમાકાશનિર્મલમ્ ।
બ્રહ્મૈવ જગદિત્યેતત્સર્વં સત્ત્વાવબોધતઃ

અહં હિ હેમકટકે વિચાર્યાપિ ન દૃષ્ટવાન્ ।
કટકત્વં ક્વચિન્નામ ઋતે નિર્મલહાટકાત્

જલાદૃતે પયોવીચૌ નાહં પશ્યામિ કિંચન ।
વીચિત્વં તાદૃશં દૃષ્ટં યત્ર નાસ્ત્યેવ તત્ર હિ

સ્પન્દત્વં પવનાદન્યન્ન કદાચન કુત્રચિત્ ।
સ્પન્દ એવ સદા વાયુર્જગત્તસ્માન્ન ભિદ્યતે

યથા શૂન્યત્વમાકાશે તાપ એવ મરૌ જલમ્ ।
તેજ એવ સદા લોકે બ્રહ્મૈવ ત્રિજગત્તથા

શ્રીરામ ઉવાચ ।
અત્યન્તાભાવસંપત્ત્યા જગદ્દૃશ્યસ્ય મુક્તતા ।
યયોદેતિ મુને યુક્ત્યા તાં મમોપદિશોત્તમામ્

મિથઃસંપન્નયોર્દ્રષ્ટ્રદૃશ્યયોરેકસંખ્યયોઃ ।
દ્વયાભાવે સ્થિતિં યાતે નિર્વાણમવશિષ્યતે

દૃશ્યસ્ય જગતસ્તસ્માદત્યન્તાસંભવો યથા ।
બ્રહ્મૈવેત્થં સ્વભાવસ્થં બુધ્યતે વદ મે તથા

કયૈતજ્જ્ઞાયતે યુક્ત્યા કથમેતત્પ્રસિદ્ધ્યતિ ।
એતસ્મિંસ્તુ મુને સિદ્ધે ન સાધ્યમવશિષ્યતે

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
બહુકાલમિયં રૂઢા મિથ્યાજ્ઞાનવિષૂચિકા ।
નૂનં વિચારમન્ત્રેણ નિર્મૂલમુપશામ્યતિ

ન શક્યતે ઝટિત્યેષા સમુત્સાદયિતું ક્ષણાત્ ।
સમપ્રપતને હ્યદ્રૌ સમરોહાવરોહણે

તસ્માદભ્યાસયોગેન યુક્ત્યા ન્યાયોપપત્તિભિઃ ।
જગદ્ભ્રાન્તિર્યથા શામ્યેત્તવેદં કથ્યતે શ્રૃણુ

વક્ષ્યામ્યાખ્યાયિકાં રામ યામિમાં બોધસિદ્ધયે ।
તાં ચેચ્છૃણોષિ તત્સાધો મુક્ત એવાસિ બોધવાન્

અથોત્પત્તિપ્રકરણં મયેદં તવ કથ્યતે ।
યત્કિલોત્પદ્યતે રામ તેન મુક્તેન ભૂયતે

ઇયમિત્થં જગદ્ભ્રાન્તિર્ભાત્યજાતૈવ ખાત્મિકા ।
ઇત્યુત્પત્તિપ્રકરણે કથ્યતેઽસ્મિન્મયાધુના

યદિદં દૃશ્યતે કિંચિજ્જગત્સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ।
સર્વં સર્વપ્રકારાઢ્યં સસુરાસુરકિન્નરમ્

તન્મહાપ્રલયે પ્રાપ્તે રુદ્રાદિપરિણામિનિ ।
ભવત્યસદદૃશ્યાત્મ ક્વાપિ યાતિ વિનશ્યતિ

તતઃ સ્તિમિતગમ્ભીરં ન તેજો ન તમસ્તતમ્ ।
અનાખ્યમનભિવ્યક્તં સત્કિંચિદવશિષ્યતે

ન શૂન્યં નાપિ ચાકારં ન દૃશ્યં ન ચ દર્શનમ્ ।
ન ચ ભૂતપદાર્થૌઘો યદનન્તતયા સ્થિતમ્

કિમપ્યવ્યપદેશાત્મ પૂર્ણાત્પૂર્ણતરાકૃતિ ।
ન સન્નાસન્ન સદસન્ન ભાવો ભવનં ન ચ

ચિન્માત્રં ચેત્યરહિતમનન્તમજરં શિવમ્ ।
અનાદિમધ્યપર્યન્તં યદનાદિ નિરામયમ્

યસ્મિઞ્જગત્પ્રસ્ફુરતિ દૃષ્ટમૌક્તિકહંસવત્ ।
યશ્ચેદં યશ્ચ નૈવેદં દેવઃ સદસદાત્મકઃ

અકર્ણજિહ્વાનાસાત્વગ્નેત્રઃ સર્વત્ર સર્વદા ।
શ્રૃણોત્યાસ્વાદયતિ યો જિઘ્રેત્સ્પૃશતિ પશ્યતિ

સ એવ સદસદ્રૂપં યેનાલોકેન લક્ષ્યતે ।
સર્ગચિત્રમનાદ્યન્તં સ્વરૂપં ચાપ્ય રઞ્જનમ્

અર્ધોન્મીલિતદૃશ્યભ્રૂમધ્યે તારકવજ્જગત્ ।
વ્યોમાત્મૈવ સદાભાસં સ્વરૂપં યોઽભિપશ્યતિ

યસ્યાન્યદસ્તિ ન વિભોઃ કારણં શશશૃઙ્ગવત્ ।
યસ્યેદં ચ જગત્કાર્યં તરઙ્ગૌઘ ઇવામ્ભસઃ

જ્વલતઃ સર્વતોઽજસ્રં ચિત્તસ્થાનેષુ તિષ્ઠતઃ ।
યસ્ય ચિન્માત્રદીપસ્ય ભાસા ભાતિ જગત્ત્રયમ્

યં વિનાઽર્કાદયોઽપ્યેતે પ્રકાશાસ્તિમિરોપમાઃ ।
સતિ યસ્મિન્પ્રવર્તન્તે ત્રિજગન્મૃગતૃષ્ણિકાઃ

સસ્પન્દે સમુદેતીવ નિઃસ્પન્દાન્તર્ગતે ન ચ ।
ઇયં યસ્મિઞ્જગલ્લક્ષ્મીરલાત ઇવ ચક્રતા

જગન્નિર્માણવિલયવિલાસો વ્યાપકો મહાન્ ।
સ્પન્દાસ્પન્દાત્મકો યસ્ય સ્વભાવો નિર્મલોઽક્ષયઃ

સ્પન્દાસ્પન્દમયી યસ્ય પવનસ્યેવ સર્વગા ।
સત્તા નામ્નૈવ ભિન્નેવ વ્યવહારાન્ન વસ્તુતઃ

સર્વદૈવ પ્રબુદ્ધો યઃ સુપ્તો યઃ સર્વદૈવ ચ ।
ન સુપ્તો ન પ્રબુદ્ધશ્ચ યઃ સર્વત્રૈવ સર્વદા

યદસ્પન્દં શિવં શાન્તં યત્સ્પન્દં ત્રિજગત્સ્થિતિઃ ।
સ્પન્દાસ્પન્દવિલાસાત્મા ય એકો ભરિતાકૃતિઃ

આમોદ ઇવ પુષ્પેષુ ન નશ્યતિ વિનાશિષુ ।
પ્રત્યક્ષસ્થોઽપ્યથાગ્રાહ્યઃ શૌક્લ્યં શુક્લપટે યથા

મૂકોપમોઽપિ યોઽમૂકો મન્તા યોઽપ્યુપલોપમઃ ।
યો ભોક્તા નિત્યતૃપ્તોઽપિ કર્તા યશ્ચાપ્યકિંચનઃ

યોઽનઙ્ગોઽપિ સમસ્તાઙ્ગઃ સહસ્રકરલોચનઃ ।
ન કિંચિત્સંસ્થિતેનાપિ યેન વ્યાપ્તમિદં જગત્

નિરિન્દ્રિયબલસ્યાપિ યસ્યાશેષેન્દ્રિયક્રિયાઃ ।
યસ્ય નિર્મનનસ્યૈતા મનોનિર્માણરીતયઃ

યદનાલોકનાદ્ભાન્તિસંસારોરગભીતયઃ ।
યસ્મિન્દૃષ્ટે પલાયન્તે સર્વાશાઃ સર્વભીતયઃ

સાક્ષિણિ સ્ફાર આભાસે ધ્રુવે દીપ ઇવ ક્રિયાઃ ।
સતિ યસ્મિન્પ્રવર્તન્તે ચિત્તેહાઃ સ્પન્દપૂર્વિકાઃ

યસ્માદ્ધટપટાકારપદાર્થશતપઙ્કતયઃ ।
તરઙ્ગગણકલ્લોલવીચયો વારિધેરિવ

સ એવાન્યતયોદેતિ યત્પદાર્થશતભ્રમૈઃ ।
કટકાઙ્ગદકેયૂરનૂપુરૈરિવ કાઞ્ચનમ્

યસ્ત્વમેકોઽવભાસાત્મા યોઽહમેતે જનાશ્ચ યે ।
યશ્ચ ન ત્વમબુદ્ધાત્મા નાહં નૈતે જનાશ્ચ યઃ

અન્યેવાપ્યતિરિક્તેવ સૈવાસેવ ચ ભઙ્ગુરા ।
પયસીવ તરઙ્ગાલી યસ્માત્ફુરતિ દૃશ્યભૂઃ

યતઃ કાલસ્ય કલના યતો દૃશ્યસ્ય દૃશ્યતા ।
માનસી કલના યેન યસ્ય ભાસા વિભાસનમ્

ક્રિયાં રૂપં રસં ગન્ધં શબ્દં સ્પર્શં ચ ચેતનમ્ ।
યદ્વેત્સિ તદસૌ દેવો યેન વેત્સિ તદપ્યસૌ

દ્રષ્ટુરદર્શનદૃશ્યાનાં મધ્યે યદ્દર્શનં સ્થિતમ્ ।
સાધ્યો તદવધાનેન સ્વાત્માનમવબુધ્યસે

અજમજરમનાદ્યં શાશ્વતં બ્રહ્મ નિત્યં
શિવમમલમમોઘં વન્યમુચ્ચૈરનિન્દ્યમ્ ।
સકલકલનશૂન્યં કારણં કારણાના-
મનુભવનમવેદ્યં વેદનં વિશ્વમન્તઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે ઉત્પત્તિપ્રકરણે પરમકારણવર્ણનં નામ નવમઃ સર્ગઃ