Yoga Vasistha · Chapter 3.10

daśamaḥ sargaḥ

śrīrāma uvāca /
mahāpralayasaṃpattau yadetadavaśiṣyate /
bhavatyetadanākāraṃ nāma nāstyatra saṃśayaḥ

na śūnyaṃ kathametatsyānna prakāśaḥ kathaṃ bhavet /
kathaṃ vā na tamorūpaṃ kathaṃ vā naiva bhāsvaram

kathaṃ vā naiva cidrūpaṃ jīvo vā na kathaṃ bhavet /
kathaṃ na buddhitattvaṃ syātkathaṃ vā na mano bhavet

kathaṃ vā naiva kiṃcitsyātkathaṃ vā sarvamityapi /
anayaiva vacobhaṅgyā mama moha ivoditaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
viṣamo'yamatipraśno bhavatā samudāhṛtaḥ /
bhettāsmyahaṃ tvayatnena naiśaṃ tama ivāṃśumān

mahākalpāntasaṃpattau yattatsadavaśiṣyate /
tadrāma na yathā śūnyaṃ tadidaṃ śrṛṇu kathyate

anutkīrṇā yathā stambhe saṃsthitā śālabhañjikā /
tathā viśvaṃ sthitaṃ tatra tena śūnyaṃ na tatpadam

ayamitthaṃ mahābhogo jagadākhyo'vabhāsate /
satyo bhavatvasatyo vā yatra tatra tvaśūnyatā

yathā na putrikāśūnyaḥ stambho'nutkīrṇaputrikaḥ /
tathā bhātaṃ jagadbrahma tena śūnya na tatpadam

saumyāmbhasi yathā vīcirna cāsti naca nāsti ca /
tathā jagadbrahmaṇīdaṃ śūnyāśūnyapadaṃ gatam

deśakālādi śāntatvātputrikāracanaṃ drume /
saṃbhavatyayathā'to vai tenānante vimuhyate

tatstambhaputrikādyetatparamārthe jagatsthiteḥ /
ekadeśena sadṛśamupamānaṃ na sarvathā

na kadācidudetīdaṃ parasmānna ca śāmyati /
itthaṃ sthitaṃ kevalaṃ sadbrahma svātmani saṃsthitam

aśūnyāpekṣayā śūnyaśabdārthaparikalpanā /
aśūnyatvātsaṃbhavataḥ śūnyatāśūnyate kutaḥ

brahmaṇyayaṃ prakāśo hi na saṃbhavati bhūtajaḥ /
sūryānalendutārādiḥ kutastatra kilāvyaye

mahābhūtaprakāśānāmabhāvastama ucyate /
mahābhūtābhāvajaṃ tu tenātra na tamaḥ kvacit

svānubhūtiḥ prakāśo'sya kevalaṃ vyomarūpiṇaḥ /
yo'ntarasti sa tenaiva natvanyenānubhūyate

muktaṃ tamaḥprakāśābhyāmityetadajaraṃ padam /
ākāśakośamevedaṃ viddhi kośaṃ jagatsthiteḥ

bilvasya bilvamadhyasya yathā bhedo na kaścana /
tathāsti brahmajagatorna manāgapi bhinnatā

salilāntaryathā vīcirmṛdantarghaṭako yathā /
tathā yatra jagatsattā tatkathaṃ khātmakaṃ bhavet

bhūrjalādyupamānaśrīḥ sākārāntā samānasā /
brahma tvākāśaviśadaṃ tasyāntasthaṃ tathaiva tat

tasmādyādṛkcidākāśamākāśādapi nirmalam /
tadantasthaṃ tādṛgeva jagacchabdārthabhāgapi

marīce'ntaryathā taikṣṇyamṛte bhokturna lakṣyate /
cinmātratvaṃ cidākāśe tathā cetyakalāṃ vinā

tasmāccidapyacidrūpaṃ cetyariktaṃ tadātmani /
jagattā tādṛgeveyaṃ tāvanmātrātmatāvaśāt

rūpālokamanaskārāstanmayā eva netarat /
yathāsthitamato viśvaṃ suṣuptaṃ turyameva vā

tena yogī suṣuptātmā vyavahāryapi śāntadhīḥ /
āste brahma nirābhāsaṃ sarvābhāsasamudgakaḥ

ākāriṇi yathā saumye sthitāstoye mahormayaḥ /
anākṛtau tathā viśvaṃ sthitaṃ tatsadṛśaṃ pare

pūrṇātpūrṇaṃ prasarati yattatpūrṇaṃ nirākṛti /
brahmaṇo viśvamābhātaṃ taddhi svārthaṃ vicakṣitam

pūrṇātpūrṇaṃ prasarati saṃsthitaṃ pūrṇameva tat /
ato viśvamanutpannaṃ yaccotpannaṃ tadeva tat

cetyāsaṃbhavatastasminyadekā jagadarthatā /
āsvādakā saṃbhavato marīce kaiva tīkṣṇatā

satyeveyamasatyaiva cittacetyāditā pare /
tadbhāvātpratibimbasya pratibimbārhatā kutaḥ

paramāṇorapi paraṃ tadaṇīyo hyaṇīyasaḥ /
śuddhaṃ sūkṣmaṃ paraṃ śāntaṃ tadākāśodarādapi

dikkālādyanavacchinnarūpatvādativistṛtam /
tadanādyantamābhāsaṃ bhāsanīyavivarjitam

cidrūpameva no yatra labhyate yatra jīvatā /
kathaṃ syāccittatākārā vāsanā nityarūpiṇī

cidrūpānudayādeva tatra nāstyeva jīvatā /
na buddhitā cittatā vā nendriyatvaṃ na vāsanā

evamitthaṃ mahārambhapūrṇamapyajaraṃ padam /
asmaddṛṣṭyā sthitaṃ śāntaṃ śūnyamākāśato'dhikam

śrīrāma uvāca /
paramārthasya kiṃ rūpaṃ tasyānantacidākṛteḥ /
punaretanmamācakṣva nipuṇaṃ bodhavṛddhaye

śrīvasiṣṭha uvāca /
mahāpralayasaṃpattau sarvakāraṇakāraṇam /
śiṣyate paramaṃ brahma tadidaṃ varṇyate śrṛṇu

nāśayitvā svamātmānaṃ manaso vṛttisaṃkṣaye /
sadrūpaṃ yadanākhyeyaṃ tadrūpaṃ tasya vastunaḥ

nāsti dṛśyaṃ jagaddraṣṭā dṛśyābhāvādvilīnavat /
bhātīti bhāsanaṃ yatsyāttadrūpaṃ tasya vastunaḥ

citerjīvasvabhāvāyā yadacetyonmukhaṃ vapuḥ /
cinmātraṃ vimalaṃ śāntaṃ tadrūpaṃ paramātmanaḥ

aṅgalagne'pi vātādau sparśādyanubhavaṃ vinā /
jīvataścetaso rūpaṃ yattadvai paramātmanaḥ

asvapnāyā anantāyā ajaḍāyā manaḥsthiteḥ /
yadrūpaṃ ciranidrāyāstattadānagha śiṣyate

yadvyomno hṛdayaṃ yadvā śilāyāḥ pavanasya ca /
tasyācetyasya cidvyomnastadrūpaṃ paramātmanaḥ

acetyasyāmanaskasya jīvato yā svabhāvataḥ /
syātsthitiḥ sā parā śāntā sattā tasyādyavastunaḥ

citprakāśasya yanmadhyaṃ prakāśasyāpi khasya vā /
darśanasya ca yanmadhyaṃ tadrūpaṃ brahmaṇo viduḥ

vredanasya prakāśasya dṛśyasya tamasastathā /
vedanaṃ yadanādyantaṃ tadrūpaṃ paramātmanaḥ

yato jagadudetīva nityānuditarūpyapi /
vibhinnavadivābhinnaṃ tadrūpaṃ paramārthakam

vyavahāraparasyāpi yatpāṣāṇavadāsanam /
avyomna eva vyomatvaṃ tadrūpaṃ paramātmanaḥ

vedyavedanavettṛtvarūpatrayamidaṃ puraḥ /
yatrodetyastamāyāti tattatparamadurlabham

vedyavedanavettṛtvaṃ yatredaṃ pratibimbati /
abuddhyādau mahādarśe tadrūpaṃ paramaṃ smṛtam

manaḥ svapnendriyairmuktaṃ yadrūpaṃ syānmahāciteḥ /
jaṅgame sthāvare vāpi tatsarvānte'vaśiṣyate

sthāvarāṇāṃ hi yadrūpaṃ taccedbodhamayaṃ bhavet /
manobuddhyādinirmuktaṃ tatpareṇopamīyate

brahmārkaviṣṇuharaśakrasadāśivādi
śāntau śivaṃ paramametadihaikamāste /
sarvopadhivyayavaśādavikalparūpaṃ
caitanyamātramayamujjhitaviśvasaṅgam

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe mokṣopāye utpattiprakaraṇe mahākalpāntāvaśiṣṭaparamabhāvavarṇanaṃ nāma daśamaḥ sargaḥ