Scripture Library

Yoga Vasistha · Chapter 3.89

3.89.89

ekonanavatitamaḥ sargaḥ

3.89.1

bhānuruvāca /
mano hi jagatāṃ kartṛ mano hi puruṣaḥ paraḥ /
manaḥkṛtaṃ kṛtaṃ loke na śarīrakṛtaṃ kṛtam

3.89.2

sāmānyabrāhmaṇā bhūtvā manobhāvanayā kila /
aindavā brahmatāṃ yātā manasaḥ paśya śaktatām

3.89.3

manasā bhāvyamāno hi dehatāṃ yāti dehakaḥ /
dehabhāvanayā'yukto dehadharmairna bādhyate

3.89.4

bāhyadṛṣṭirhi niyataṃ sukhaduḥkhādi vindati /
nāntarmukhatayā yogī dehe vetti priyāpriye

3.89.5

manaḥkāraṇakaṃ tasmājjagadvividhavibhramam /
indrasyāhalyayā sārdhaṃ vṛttānto'tra nidarśanam

3.89.6

śrībrahmovāca /
kāhalyā bhagavanbhāno ko vātrendrastamonuda /
yayorudantaśravaṇe pāvanī dṛṣṭireti hi

3.89.7

bhānuruvāca /
śrūyate hi purā deva māgadheṣu mahīpatiḥ /
indradyumna iti khyāta indradyumna ivāparaḥ

3.89.8

tasyendubimbapratimā bhāryā kamalalocanā /
ahalyā nāma tatrāsīcchaśāṅkasyeva rohiṇī

3.89.9

tasminneva pure ṣiṅgaḥ ṣiṅgaprakaraśekharaḥ /
indranāmā paraḥ kaściddhīmānviprakumārakaḥ

3.89.3.89.10

ahalyā pūrvamindrasya babhūveṣṭetyahalyayā /
śrutaṃ rājamahiṣyātha kathāprastāvataḥ kvacit

3.89.11

ākarṇyaivamahalyā sā babhūvendrānurāgiṇī /
ahalyāṃ māṃ sa no kasmātsakto'bhyetītyathotsukā

3.89.12

mṛṇālabhārakadalīpallavāstaraṇeṣu sā /
atapyata bhṛśaṃ bālā latā lūnā vaneṣviva

3.89.13

khedamāpa samagrāsu tāsu bhūpavibhūtiṣu /
matsī nidāghataptāsu parilolā sthalīṣviva

3.89.14

ayamindro'yamindraścetyevaṃ jātapralāpayā /
lajjāpi hi tayā tyaktā vaivaśyamanuyātayā

3.89.15

ityārtayā ghanasnehamatha tasyā vayasyayā /
uktaṃ tayā priye'vighnamindramabhyānayāmyaham

3.89.16

iṣṭaṃ tavānayāmīti śrutvā vikasitekṣaṇā /
papāta pādayoḥ sakhyā nalinyā nalinī yathā

3.89.17

tataḥ prayāte divase samāyāte niśāgame /
sā vayasyā tamindrākhyaṃ yayau dvijakumārakam

3.89.18

bodhayitvā yathāyuktaṃ sā tamindramathāṅganā /
ahalyānikaṭaṃ rātryāmānayāmāsa satvaram

3.89.19

tataḥ sā tena ṣiṅgena sahendreṇa ratiṃ yayau /
kasmiṃścitsadane gupte bahumālyavilepanā

3.89.3.89.20

hārāṅgadamanojñena taruṇī tena sā tadā /
ratenāvarjitā vallī rasena madhunā yathā

3.89.21

tatastadanuraktā sā paśyantī tanmayaṃ jagat /
na samastaguṇākīrṇaṃ bhartāraṃ bahvamanyata

3.89.22

kenacittvatha kālena tasyā indrānurāgitā /
sā jñātā rājasiṃhena tanmukhavyomacandrikā

3.89.23

indraṃ dhyāyati sā yāvattāvattasyā virājate /
mukhaṃ pūrṇena candreṇa prabuddhamiva kairavam

3.89.24

indro'pi ca tadāsaktasamastakaraṇākulaḥ /
na tiṣṭhati kṣaṇamaho tayā virahitaḥ kvacit

3.89.25

athātisughanasnehanirāvaraṇaceṣṭayoḥ /
tayoranayavṛttānto rājñākarṇi kaṭuvyathaḥ

3.89.26

evamanyonyamāsaktaṃ bhāvamālakṣya bhūpatiḥ /
cakāra bahubhirdaṇḍaiḥ sa dvayoratha śāsanam

3.89.27

tāvubhāvapi saṃtyaktau hemante salilāśaye /
tuṣṭau jahasatustatra na khedaṃ samupāgatau

3.89.28

apṛcchata tato rājā khinnau stho na tu durmatī /
tāvūcaturmahīpāla jalāśayasamuddhṛtau

3.89.29

saṃsmṛtyāvāmihānyonyamukhakāntimaninditām /
ātmānaṃ na vijānīvo rūḍhabhāvaṃ parasparam

3.89.3.89.30

śāsaneṣu ca yatsaṅgo niḥśaṅkastena harṣitau /
muhyāvo na mahīpāla svāṅgairapi vikartitaiḥ

3.89.31

tato bhrāṣṭre parikṣiptāvakhinnāvevameva tau /
ūcaturmuditātmānāvanyonyasmṛtiharṣitau

3.89.32

grathitau gajapādeṣu na khinnāveva saṃsthitau /
evamevocaturbhūpamanyonyasmṛtiharṣitau

3.89.33

kaśāhatāvakhinnau tāvevameva kilocatuḥ /
anyasmācchāsanādrājñā kalpitācca punaḥ punaḥ

3.89.34

uddhṛtāvūcatuḥ pṛṣṭau tamevārthaṃ punaḥ punaḥ /
uvācendro mahīpālaṃ jaganme dayitāmayam

3.89.35

na śātanāni duḥkhāni bādhante kiṃcideva me /
asyāścaiva jagadrājansarvaṃ manmayameva ca

3.89.36

tenānyaśāsanādduḥkhaṃ kiṃcideva na vidyate /
manomātramahaṃ rājan mano hi puruṣaḥ smṛtaḥ

3.89.37

prapañcamātramevāyaṃ deho dṛśyata eva hi /
samakālaprayuktena sahasā daṇḍarāśinā

3.89.38

vīraṃ mano bhedayituṃ manāgapi na śakyate /
kā nāma tā mahārāja kīdṛśyaḥ kasya śaktayaḥ

3.89.39

yābhirmanāṃkta bhidyante dṛṣṭaniścayavantyapi /
vṛddhimāyātu vā deho yātu vā viśarārutām

3.89.3.89.40

bhāvitārthābhipatitaṃ manastiṣṭhati pūrvavat /
iṣṭe'rthe ciramāviṣṭaṃ dadhānaṃ tatsthitaṃ manaḥ

3.89.41

bhāvābhāvāḥ śarīrasthā nṛpa śaktā na bādhitum /
bhāvitaṃ tīvravegena manasā yanmahīpate

3.89.42

tadeva paśyatyacalaṃ na śarīraviceṣṭitam /
na kāścana kriyā rājanvaraśāpādikā api

3.89.43

tīvravegena saṃpannaṃ śaktāścālayituṃ manaḥ /
tīvravegena saṃyuktaṃ puruṣā hyabhivāñchitāt

3.89.44

manaścālayituṃ śaktā na mahādriṃ mṛgā iva /
mameyamasitāpāṅgī manaḥkośe pratiṣṭhitā

3.89.45

devāgāre mahotsedhe devī bhagavatī yathā /
na duḥkhamanugacchāmi priyayā jīvarakṣayā

3.89.46

girirgrīṣmadaśādāhaṃ lagnayevābdamālayā /
yatra yatra yathā rājaṃstiṣṭhāmyabhipatāmi vā

3.89.47

tatreṣṭasaṃgamādanyatkiṃcinnānubhavāmyaham /
ahalyādayitānāmnā manasendrābhidhaṃ manaḥ

3.89.48

saṃsaktamidamāyāti na svabhāvādṛte param /
ekakāryaniviṣṭaṃ hi mano dhīrasya bhūpate

3.89.49

na cālyate meruriva varaśāpabalairapi /
deho hi varaśāpābhyāmanyatvamiva gacchati /
nanu dhīraṃ mano rājanvijigīṣutayā sthitam

3.89.3.89.50

etāni cātra manasāṃ na ca kāraṇāni
rājañśarīraśakalāni vṛthotthitāni /
ceto hi kāraṇamamīṣu śarīrakeṣu
vārīva sarvavanakhaṇḍalatāraseṣu

3.89.51

ādyaṃ śarīramiha viddhi mano mahātma-
nsaṃkalpito jagati tena śarīrasaṅghaḥ /
ādyaṃ śarīramadhitiṣṭhati yatra yatra
tattadbhṛśaṃ phalati netaradasya puṃsaḥ

3.89.52

mukhyāṅkuraṃ subhaga viddhi mano hi puṃso
dehāstataḥ pravisṛtāstarupallavābhāḥ /
naṣṭe'ṅkure punarudeti na pallavaśrī-
rnaivāṅkuraḥ kṣayamupaiti dalakṣayeṣu

3.89.53

dehe kṣate vividhadehagaṇaṃ karoti
svapnāvanāviva navaṃ navamāśu cetaḥ /
citte kṣate tu na karoti hi kiṃcideva
dehastataḥ samanupālaya cittaratnam

3.89.54

diśi diśi hariṇākṣīmeva paśyāmi rājan
priyayuvatimanastvānnityamānandito'smi /
tava puraprakṛtīnāṃ yatphalaṃ duḥkhadāyi
kṣaṇamathasuciraṃ tattanna paśyāmi kiṃcit

3.89.89

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā० utpattiprakaraṇe kṛtrimendrāhalyānurāgo nāmaikonanavatitamaḥ sargaḥ

Original text: yogavāsiṣṭhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0