યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.89

એકોનનવતિતમઃ સર્ગઃ

ભાનુરુવાચ ।
મનો હિ જગતાં કર્તૃ મનો હિ પુરુષઃ પરઃ ।
મનઃકૃતં કૃતં લોકે ન શરીરકૃતં કૃતમ્

સામાન્યબ્રાહ્મણા ભૂત્વા મનોભાવનયા કિલ ।
ઐન્દવા બ્રહ્મતાં યાતા મનસઃ પશ્ય શક્તતામ્

મનસા ભાવ્યમાનો હિ દેહતાં યાતિ દેહકઃ ।
દેહભાવનયાઽયુક્તો દેહધર્મૈર્ન બાધ્યતે

બાહ્યદૃષ્ટિર્હિ નિયતં સુખદુઃખાદિ વિન્દતિ ।
નાન્તર્મુખતયા યોગી દેહે વેત્તિ પ્રિયાપ્રિયે

મનઃકારણકં તસ્માજ્જગદ્વિવિધવિભ્રમમ્ ।
ઇન્દ્રસ્યાહલ્યયા સાર્ધં વૃત્તાન્તોઽત્ર નિદર્શનમ્

શ્રીબ્રહ્મોવાચ ।
કાહલ્યા ભગવન્ભાનો કો વાત્રેન્દ્રસ્તમોનુદ ।
યયોરુદન્તશ્રવણે પાવની દૃષ્ટિરેતિ હિ

ભાનુરુવાચ ।
શ્રૂયતે હિ પુરા દેવ માગધેષુ મહીપતિઃ ।
ઇન્દ્રદ્યુમ્ન ઇતિ ખ્યાત ઇન્દ્રદ્યુમ્ન ઇવાપરઃ

તસ્યેન્દુબિમ્બપ્રતિમા ભાર્યા કમલલોચના ।
અહલ્યા નામ તત્રાસીચ્છશાઙ્કસ્યેવ રોહિણી

તસ્મિન્નેવ પુરે ષિઙ્ગઃ ષિઙ્ગપ્રકરશેખરઃ ।
ઇન્દ્રનામા પરઃ કશ્ચિદ્ધીમાન્વિપ્રકુમારકઃ

અહલ્યા પૂર્વમિન્દ્રસ્ય બભૂવેષ્ટેત્યહલ્યયા ।
શ્રુતં રાજમહિષ્યાથ કથાપ્રસ્તાવતઃ ક્વચિત્

આકર્ણ્યૈવમહલ્યા સા બભૂવેન્દ્રાનુરાગિણી ।
અહલ્યાં માં સ નો કસ્માત્સક્તોઽભ્યેતીત્યથોત્સુકા

મૃણાલભારકદલીપલ્લવાસ્તરણેષુ સા ।
અતપ્યત ભૃશં બાલા લતા લૂના વનેષ્વિવ

ખેદમાપ સમગ્રાસુ તાસુ ભૂપવિભૂતિષુ ।
મત્સી નિદાઘતપ્તાસુ પરિલોલા સ્થલીષ્વિવ

અયમિન્દ્રોઽયમિન્દ્રશ્ચેત્યેવં જાતપ્રલાપયા ।
લજ્જાપિ હિ તયા ત્યક્તા વૈવશ્યમનુયાતયા

ઇત્યાર્તયા ઘનસ્નેહમથ તસ્યા વયસ્યયા ।
ઉક્તં તયા પ્રિયેઽવિઘ્નમિન્દ્રમભ્યાનયામ્યહમ્

ઇષ્ટં તવાનયામીતિ શ્રુત્વા વિકસિતેક્ષણા ।
પપાત પાદયોઃ સખ્યા નલિન્યા નલિની યથા

તતઃ પ્રયાતે દિવસે સમાયાતે નિશાગમે ।
સા વયસ્યા તમિન્દ્રાખ્યં યયૌ દ્વિજકુમારકમ્

બોધયિત્વા યથાયુક્તં સા તમિન્દ્રમથાઙ્ગના ।
અહલ્યાનિકટં રાત્ર્યામાનયામાસ સત્વરમ્

તતઃ સા તેન ષિઙ્ગેન સહેન્દ્રેણ રતિં યયૌ ।
કસ્મિંશ્ચિત્સદને ગુપ્તે બહુમાલ્યવિલેપના

હારાઙ્ગદમનોજ્ઞેન તરુણી તેન સા તદા ।
રતેનાવર્જિતા વલ્લી રસેન મધુના યથા

તતસ્તદનુરક્તા સા પશ્યન્તી તન્મયં જગત્ ।
ન સમસ્તગુણાકીર્ણં ભર્તારં બહ્વમન્યત

કેનચિત્ત્વથ કાલેન તસ્યા ઇન્દ્રાનુરાગિતા ।
સા જ્ઞાતા રાજસિંહેન તન્મુખવ્યોમચન્દ્રિકા

ઇન્દ્રં ધ્યાયતિ સા યાવત્તાવત્તસ્યા વિરાજતે ।
મુખં પૂર્ણેન ચન્દ્રેણ પ્રબુદ્ધમિવ કૈરવમ્

ઇન્દ્રોઽપિ ચ તદાસક્તસમસ્તકરણાકુલઃ ।
ન તિષ્ઠતિ ક્ષણમહો તયા વિરહિતઃ ક્વચિત્

અથાતિસુઘનસ્નેહનિરાવરણચેષ્ટયોઃ ।
તયોરનયવૃત્તાન્તો રાજ્ઞાકર્ણિ કટુવ્યથઃ

એવમન્યોન્યમાસક્તં ભાવમાલક્ષ્ય ભૂપતિઃ ।
ચકાર બહુભિર્દણ્ડૈઃ સ દ્વયોરથ શાસનમ્

તાવુભાવપિ સંત્યક્તૌ હેમન્તે સલિલાશયે ।
તુષ્ટૌ જહસતુસ્તત્ર ન ખેદં સમુપાગતૌ

અપૃચ્છત તતો રાજા ખિન્નૌ સ્થો ન તુ દુર્મતી ।
તાવૂચતુર્મહીપાલ જલાશયસમુદ્ધૃતૌ

સંસ્મૃત્યાવામિહાન્યોન્યમુખકાન્તિમનિન્દિતામ્ ।
આત્માનં ન વિજાનીવો રૂઢભાવં પરસ્પરમ્

શાસનેષુ ચ યત્સઙ્ગો નિઃશઙ્કસ્તેન હર્ષિતૌ ।
મુહ્યાવો ન મહીપાલ સ્વાઙ્ગૈરપિ વિકર્તિતૈઃ

તતો ભ્રાષ્ટ્રે પરિક્ષિપ્તાવખિન્નાવેવમેવ તૌ ।
ઊચતુર્મુદિતાત્માનાવન્યોન્યસ્મૃતિહર્ષિતૌ

ગ્રથિતૌ ગજપાદેષુ ન ખિન્નાવેવ સંસ્થિતૌ ।
એવમેવોચતુર્ભૂપમન્યોન્યસ્મૃતિહર્ષિતૌ

કશાહતાવખિન્નૌ તાવેવમેવ કિલોચતુઃ ।
અન્યસ્માચ્છાસનાદ્રાજ્ઞા કલ્પિતાચ્ચ પુનઃ પુનઃ

ઉદ્ધૃતાવૂચતુઃ પૃષ્ટૌ તમેવાર્થં પુનઃ પુનઃ ।
ઉવાચેન્દ્રો મહીપાલં જગન્મે દયિતામયમ્

ન શાતનાનિ દુઃખાનિ બાધન્તે કિંચિદેવ મે ।
અસ્યાશ્ચૈવ જગદ્રાજન્સર્વં મન્મયમેવ ચ

તેનાન્યશાસનાદ્દુઃખં કિંચિદેવ ન વિદ્યતે ।
મનોમાત્રમહં રાજન્ મનો હિ પુરુષઃ સ્મૃતઃ

પ્રપઞ્ચમાત્રમેવાયં દેહો દૃશ્યત એવ હિ ।
સમકાલપ્રયુક્તેન સહસા દણ્ડરાશિના

વીરં મનો ભેદયિતું મનાગપિ ન શક્યતે ।
કા નામ તા મહારાજ કીદૃશ્યઃ કસ્ય શક્તયઃ

યાભિર્મનાંક્ત ભિદ્યન્તે દૃષ્ટનિશ્ચયવન્ત્યપિ ।
વૃદ્ધિમાયાતુ વા દેહો યાતુ વા વિશરારુતામ્

ભાવિતાર્થાભિપતિતં મનસ્તિષ્ઠતિ પૂર્વવત્ ।
ઇષ્ટેઽર્થે ચિરમાવિષ્ટં દધાનં તત્સ્થિતં મનઃ

ભાવાભાવાઃ શરીરસ્થા નૃપ શક્તા ન બાધિતુમ્ ।
ભાવિતં તીવ્રવેગેન મનસા યન્મહીપતે

તદેવ પશ્યત્યચલં ન શરીરવિચેષ્ટિતમ્ ।
ન કાશ્ચન ક્રિયા રાજન્વરશાપાદિકા અપિ

તીવ્રવેગેન સંપન્નં શક્તાશ્ચાલયિતું મનઃ ।
તીવ્રવેગેન સંયુક્તં પુરુષા હ્યભિવાઞ્છિતાત્

મનશ્ચાલયિતું શક્તા ન મહાદ્રિં મૃગા ઇવ ।
મમેયમસિતાપાઙ્ગી મનઃકોશે પ્રતિષ્ઠિતા

દેવાગારે મહોત્સેધે દેવી ભગવતી યથા ।
ન દુઃખમનુગચ્છામિ પ્રિયયા જીવરક્ષયા

ગિરિર્ગ્રીષ્મદશાદાહં લગ્નયેવાબ્દમાલયા ।
યત્ર યત્ર યથા રાજંસ્તિષ્ઠામ્યભિપતામિ વા

તત્રેષ્ટસંગમાદન્યત્કિંચિન્નાનુભવામ્યહમ્ ।
અહલ્યાદયિતાનામ્ના મનસેન્દ્રાભિધં મનઃ

સંસક્તમિદમાયાતિ ન સ્વભાવાદૃતે પરમ્ ।
એકકાર્યનિવિષ્ટં હિ મનો ધીરસ્ય ભૂપતે

ન ચાલ્યતે મેરુરિવ વરશાપબલૈરપિ ।
દેહો હિ વરશાપાભ્યામન્યત્વમિવ ગચ્છતિ ।
નનુ ધીરં મનો રાજન્વિજિગીષુતયા સ્થિતમ્

એતાનિ ચાત્ર મનસાં ન ચ કારણાનિ
રાજઞ્શરીરશકલાનિ વૃથોત્થિતાનિ ।
ચેતો હિ કારણમમીષુ શરીરકેષુ
વારીવ સર્વવનખણ્ડલતારસેષુ

આદ્યં શરીરમિહ વિદ્ધિ મનો મહાત્મ-
ન્સંકલ્પિતો જગતિ તેન શરીરસઙ્ઘઃ ।
આદ્યં શરીરમધિતિષ્ઠતિ યત્ર યત્ર
તત્તદ્ભૃશં ફલતિ નેતરદસ્ય પુંસઃ

મુખ્યાઙ્કુરં સુભગ વિદ્ધિ મનો હિ પુંસો
દેહાસ્તતઃ પ્રવિસૃતાસ્તરુપલ્લવાભાઃ ।
નષ્ટેઽઙ્કુરે પુનરુદેતિ ન પલ્લવશ્રી-
ર્નૈવાઙ્કુરઃ ક્ષયમુપૈતિ દલક્ષયેષુ

દેહે ક્ષતે વિવિધદેહગણં કરોતિ
સ્વપ્નાવનાવિવ નવં નવમાશુ ચેતઃ ।
ચિત્તે ક્ષતે તુ ન કરોતિ હિ કિંચિદેવ
દેહસ્તતઃ સમનુપાલય ચિત્તરત્નમ્

દિશિ દિશિ હરિણાક્ષીમેવ પશ્યામિ રાજન્
પ્રિયયુવતિમનસ્ત્વાન્નિત્યમાનન્દિતોઽસ્મિ ।
તવ પુરપ્રકૃતીનાં યત્ફલં દુઃખદાયિ
ક્ષણમથસુચિરં તત્તન્ન પશ્યામિ કિંચિત્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વા૦ ઉત્પત્તિપ્રકરણે કૃત્રિમેન્દ્રાહલ્યાનુરાગો નામૈકોનનવતિતમઃ સર્ગઃ