યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.81

એકાશીતિતમઃ સર્ગઃ

રાક્ષસ્યુવાચ ।
અહો નુ પરમાર્થોક્તિઃ પાવની તવ મન્ત્રિણઃ ।
રાજા રાજીવપત્રાક્ષ ઇદાનીમેવ ભાષતામ્

રાજોવાચ ।
જાગતપ્રત્યયાભાવો યસ્યાહુઃ પ્રત્યયં પરમ્ ।
સર્વસંકલ્પસંન્યાસશ્ચેતસા યત્પરિગ્રહઃ

યત્સંકોચવિકાસાભ્યાં જગત્પ્રલયસૃષ્ટયઃ ।
નિષ્ઠા વેદાન્તવાક્યાનામથ વાચામગોચરઃ

કોટિદ્વયાન્તરાલસ્થં મધ્યે કોટિદ્વયીમયમ્ ।
યસ્ય ચિત્તમયી લીલા જગદેતચ્ચરાચરમ્

યસ્ય વિશ્વાત્મકત્વેઽપિ ખણ્ડ્યતે નૈકપિણ્ડતા ।
સન્માત્રં તત્ત્વયા ભદ્રે કથ્યતે બ્રહ્મ શાશ્વતમ્

એષોઽણુર્વેદનાદ્વાયુઃ સ્વભ્રાન્તિર્દૃગદૃશ્યત ।
અતો ન કિંચિદ્વાય્વાદિ કેવલં શુદ્ધચેતનમ્

શબ્દસંવેદનાચ્છબ્દઃ શબ્દસ્ય ભ્રાન્તિદર્શનમ્ ।
તતોઽત્ર શબ્દશબ્દાર્થદૃષ્ટેર્દૂરતરં ગતઃ

સોઽણુઃ સર્વં ન કિંચિચ્ચ સોઽહં નાહં સ એવ ચ ।
સર્વશક્યાત્મનોઽસ્યૈવ પ્રતિભૈકાત્ર કારણમ્

આત્મા યત્નશતપ્રાપ્યો લબ્ધેઽસ્મિન્ન ચ કિંચન ।
લબ્ધં ભવતિ તચ્ચૈતત્પરમં વા ન કિંચન

તાવજ્જન્મ વસન્તેષુ સંસૃતિવ્રતતિશ્ચિરમ્ ।
વિકસત્યુદિતો યાવન્ન બોધો મૂલકાષકૃત્

અણુનાનેન રૂપત્વં દૃશ્યતામિવ ગચ્છતા ।
તાપેનામ્બુધિયેવેદં સ્વસ્થેનૈવાપહારિતમ્

અનેન સંવિદણુના મેરુસ્ત્રિભુવનં તૃણમ્ ।
વમિત્વા બહિરન્તસ્થં માયાત્મકમવેક્ષ્યતે

ચિદણોરન્તરે યદ્યદસ્તિ તદ્દૃશ્યતે બહિઃ ।
સંકલ્પેષ્ટાલિઙ્ગનાદિદૃષ્ટાન્તોઽત્ર હિ રાગિણઃ

આદિસર્ગે સર્વશક્તિશ્ચિદ્યથૈવોદિતાત્મના ।
તથાશુ પશ્યત્યખિલં સંકલ્પે પર્વતઃ સ્વતઃ

અભિજાતસ્ય યસ્યાન્તર્યદ્યથા પ્રતિભાસતે ।
તત્તથા પશ્યતીવાસૌ દૃષ્ટાન્તોઽત્ર શિશોર્મનઃ

પરમાણુતયૈવાપિ ચિન્માત્રેણાણુનામુના ।
પરિસૂક્ષ્મતમેનૈવ વિષ્વગ્વિશ્વં પ્રપૂરિતમ્

અણુરેવ ન માત્યેષ યોજનાનાં શતેષ્વપિ ।
સર્વગત્વાદનાદિત્વાદરૂપત્વાદનાકૃતિઃ

યથા ધૂર્તેન ખિઙ્ગેન પુંસા બાલઃ પ્રતાર્યતે ।
સુભ્રૂવિકારનયનનિરીક્ષણવિચેષ્ટિતૈઃ

ચિદાલોકેન શુદ્ધેન સપર્વતતૃણં જગત્ ।
નાટ્યતેઽવિરતં તદ્વદ્વિવૃત્ત્યાભિનયં સદા

તેનૈવાનન્તરૂપત્વાદણુના વાસસા યથા ।
સંવિદા તદ્ભવદ્બાહ્યે કૃત્વા મેર્વાદિવેષ્ટિતમ્

દિક્કાલાદ્યનવચ્છિન્નરૂપત્વાન્મેરુતો બૃહત્ ।
વાલાગ્રશતભાગાત્માપ્યેષ સૂક્ષ્મઃ પરોઽણુકઃ

શુદ્ધસંવેદનાકાશરૂપસ્ય પરમાણુના ।
શોભતે નહિ સામ્યોક્તિર્મેરુસર્ષપયોરિવ

માયાકલાપિનાણુત્વં નિર્માય પરમાત્મનિ ।
હેમ્નીવ કટકત્વેન નાનાત્ર સમતા ભવેત્

પ્રકટોઽનેન દીપેન પ્રકાશોઽનુભવાત્મના ।
સ્વસત્તાનાશપૂર્વો હિ વિનાનેન ભવેત્તતઃ

યદિ સૂર્યાદિકં સર્વં જગદેકં જડં ભવેત્ ।
તતઃ કિમાત્મકં રૂપં પ્રકાશઃ સ્યાત્ક્વ વાથ કિમ્

શુદ્ધસન્માત્રચિત્ત્વં યત્સ્વતઃ સ્વાત્મનિ સંસ્થિતમ્ ।
તદેતદણુના તેજો દૃષ્ટં બહિરવસ્થિતમ્

તેજાંસ્યર્કેન્દુવહ્નીનાં ન ભિન્નાનિ તમોઘનાત્ ।
એતાવાનેવ ભેદોઽસ્તિ યદ્વર્ણે શૌક્લ્યકૃષ્ણતે

યાદૃક્કજ્જલનીહારે મેઘનીહારયોર્ભવેત્ ।
તાદૃક્પ્રકાશતમસોર્ભેદો નેતિ તયોઃ સ્થિતિઃ

જડયોરુપલમ્ભાય ચિદાદિત્યઃ કિલૈતયોઃ ।
યદા તપતિ તેનૈતે લબ્ધસત્તૈકતાં ગતે

તપત્યેકશ્ચિદાદિત્યો રાત્રિંદિવમતન્દ્રિતઃ ।
અન્તર્બહિઃ શિલાદ્યન્તરપ્યનસ્તમયોદયઃ

ત્રિલોકી ભાતિ તેનેયં જીવસ્ય પ્રથિતાત્મનઃ ।
નાનોપલમ્ભભાણ્ડાઢ્યા કુટી કઠિનકોટરા

તમસ્ત્વં તમસો દેહમવિનાશયતામુના ।
તપ્યતેઽભાસયા ભાસા સર્વમાભાસ્યતે તમઃ

પદ્મોત્પલે યથાર્કેણ તપતા પ્રકટીકૃતે ।
પ્રકાશતમસોઃ સત્તે ચિતૈવં પ્રકટીકૃતે

અર્કઃ કુર્વન્નહોરાત્રે દર્શયત્યાકૃતિં યથા ।
ચિતિઃ સદસતી કૃત્વા દર્શયત્યાકૃતિં તથા

ચિદણોરન્તરે સન્તિ સમગ્રાનુભવાણવઃ ।
યથા મધુરસસ્યાન્તઃ પુષ્પપત્રફલશ્રિયઃ

ઉદ્યન્તિ ચિદણોરેતે સમગ્રાનુભવાણવઃ ।
મધુમાસરસાચ્ચિત્રા ઇવ ખણ્ડપરમ્પરાઃ

પરમાત્માણુરત્યન્તનિઃસ્વાદુઃ સૂક્ષ્મતાવશાત્ ।
સમગ્રસ્વાદુસત્તૈકજનકઃ સ્વદતે સ્વયમ્

યો યો નામ રસઃ કશ્ચિત્સમસ્તોઽપ્યપ્સ્યવસ્થિતઃ ।
પ્રતિબિમ્બમિવાદર્શે તં વિના નાસ્ત્યસૌ સ્વતઃ

ત્યજતા સંસ્થિતં સર્વં ચિન્માત્રપરમાણુના ।
ત્યક્તં જગદસંવિત્ત્યા સંવિત્ત્યા સર્વમાશ્રિતમ્

અશક્તયા સ્વાત્મગુપ્તૌ સર્વમાચ્છાદિતં જગત્ ।
ચિત્તાણુતામેવ પરાં સંપ્રસાર્ય વિતાનવત્

આત્મગુપ્તૌ ન શક્નોતિ પરમાત્મામ્બરાકૃતિઃ ।
મનાગપિ ક્ષણમપિ ગજો દૂર્વાવને યથા

તથાપ્યાક્રાન્તવાન્વિશ્વ જ્ઞાતો ગોપાયતિ ક્ષણાત્ ।
જગદ્ધાનાકણં બાલ ઇવાહો ઘનમાયિતા

ચિન્માત્રાનુનયેનેદં જગત્સન્નપિ જીવતિ ।
વસન્તરસબોધેન વિચિત્રેવ વનાવલી

ચિત્તસત્તૈવમખિલં સ્વતો જગદિવોદિતમ્ ।
મધુમાસરસોલ્લાસાચ્ચિત્રો હિ વનખણ્ડકઃ

સત્યં ચિન્મયમેવેદં જગદિત્યેવ વિદ્ધ્યલમ્ ।
વસન્તરસમેવ ત્વં વિદ્ધિ પલ્લવગુલ્મકમ્

સર્વાવયવિસારત્વાત્સહસ્રકરલોચનઃ ।
પરમાણુરસાવેવ નિત્યાનવયવોદયઃ

નિમેષાંશાવબોધો હિ ચિદણોઃ પ્રતિભાસતે ।
યતઃ કલ્પસહસ્રૌઘઃ સ્વપ્ને વાર્ધકબાલ્યવત્

તતઃ સોઽપિ નિમેષોણુઃ કલ્પકોટિશતાન્યલમ્ ।
સર્વસત્તાવિલાસેન પ્રતિભૈકા વિજૃમ્ભતે

અભુક્તવત્યેવ યથા ભુક્તવાનહમિત્યલમ્।
જાયતે પ્રત્યયસ્તદ્વન્નિમેષે કલ્પનિશ્ચયઃ

અભુક્ત્વા ભુક્તવાનસ્મીત્યેવં પ્રત્યયશાલિનઃ ।
દૃશ્યન્તે વાસનાવિષ્ટાઃ સ્વપ્ને સ્વમરણં યથા

જગન્તિ પરિતિષ્ઠન્તિ પરમાણૌ ચિદાત્મનિ ।
પ્રતિભાસાઃ પ્રવર્તન્તે તત એવ હિ જાગતાઃ

યદસ્તિ યત્ર તત્તસ્માત્સમુદેતિ તદેવ તત્ ।
આકારિણિ વિકારાદિ દૃષ્ટં ન ગગનેઽમલે

ચિતિ ભૂતાનિ ભૂતાનિ વર્તમાનાનિ સંપ્રતિ ।
ભવિષ્યન્તિ ચ ભૂતાનિ સન્તિ બીજે દ્રુમા ઇવ

નિમેષકલ્પાવેતેન તુષેણાન્નકણાવિવ ।
વલિતા વેષચેત્યાભ્યામણુઃ સ્વાત્માઙ્ગકં શ્રિતઃ

ઉદાસીનવદાસીનો ન સંસ્પૃષ્ટો મનાગપિ ।
એષ ભોક્તૃત્વકર્તૃત્વૈઃ સ્વાત્મા સર્વજગત્યપિ

જગત્સત્તોદિતે યં હિ શુદ્ધચિત્પરમાણુતઃ ।
પરમાણોશ્ચ ભોક્તૃત્વકર્તૃત્વે કેવલં સ્થિતે

જગન્ન કિંચિત્ક્રિયતે સર્વદૈવ ન કેનચિત્ ।
વિલીયતે ચ નો કિંચિન્માનુષ્યાદ્દૃશ્યખણ્ડનમ્

સર્વં સમસમાભાસમિદમાકાશકોશકમ્ ।
જગત્તયોપશબ્દં ચ વિદ્ધ્યનાદ્યં નિશાચરિ

ચિદણુર્દૃશ્યસિદ્ધ્યર્થમાન્તરીં ચિચ્ચમત્કૃતિમ્ ।
બહીરૂપતયા ધત્તે સ્વાત્મનિ પરિસંસ્થિતામ્

એતદ્બહિષ્ઠમન્તસ્થમસ્તિ શબ્દે ન વસ્તુનિ ।
ઉપદેશાય સત્ત્વાનાં ચિદ્રૂપત્વાજ્જગત્ત્રયે

દ્રષ્ટાઽદૃષ્ટપદં ગચ્છન્નાત્માનં સંપ્રપશ્યતિ ।
નેત્રદૃશ્યાભિપાતીવ સદેવાસદિવ સ્થિતમ્

ન ચ ગચ્છતિ દૃશ્યત્વં દ્રષ્ટા?હ્યસદવાસ્તવમ્ ।
આત્મન્યેવ ન યત્કિંચિત્તત્તામેતિ કથં પરઃ

દૃગેવ લોચને સા ચ વાસનાન્તં નિજં વપુઃ ।
બહીરૂપતયા દૃશ્યં કૃત્વા દ્રષ્ટૃતયોદિતા

ન વિના દ્રષ્ટતામસ્તિ દૃશ્યસત્તા કથંચન ।
પિતૃતેવ વિના પુત્રં દ્વિતેવૈક્યપદં વિના

દ્રષ્ટૈવ દૃશ્યતામેતિ ન દ્રષ્ટૃત્વં વિનાસ્તિ તત્ ।
વિના પિત્રેવ તનયો વિના ભોક્ત્રેવ ભોગ્યતા

દ્રષ્ટુર્દૃશ્યવિનિર્માણે ચિત્ત્વાદસ્ત્વેવ શક્તતા ।
કનકસ્યાવદાતસ્ય કટકાદિકૃતાવિવ

દૃશ્યસ્ય દ્રષ્ટ્ટૃનિર્માણે જડત્વાન્નાસ્તિ શક્તતા ।
કટકસ્ય તુ હૈમસ્ય યથા કનકનિર્મિતૌ

ચેતનાદૃશ્યનિર્માણં ચિત્કરોત્યસદેવ સત્ ।
અકારણં મોહહેતું હેમેવ કટકભ્રમમ્

કટકત્વાવભાસે હિ યથા હેમ્નો ન હેમતા ।
સત્યેવ પ્રકચત્યેવં દ્રષ્ટ્ટદૃશ્યસ્થિતૌ વપુઃ

દ્રષ્ટા દૃશ્યતયા તિષ્ઠન્દ્રષ્ટ્ટતામુપજીવતિ ।
સત્યાં કટકસંવિત્તૌ હેમ કાઞ્ચનતામિવ

એકસ્મિન્પ્રતિભાસે હિ ન સ? દ્રષ્ટૃદૃશ્યયોઃ ।
પુંપ્રત્યયપ્રકચને ક્વ પશુપ્રત્યયોદયઃ

દૃશ્યં પશ્યન્ત્યમાત્માનં ન દ્રષ્ટા સંપ્રપશ્યતિ । ।
દ્રષ્ટુર્હિ દૃશ્યતાપત્તૌ સત્તાઽસત્તેવ તિષ્ઠતિ

બોધાદ્ગલિતદૃશ્યસ્ય દ્રષ્ટુઃ સત્તેવ ભાસતે । !।
અબુદ્ધે કટકે સ્વસ્ય હેમ્નોઽકટકતા યથા

દૃશ્યે સત્યસ્તિ વૈ દ્રષ્ટા દૃશ્યં દ્રષ્ટરિ ભાસતે ।
દ્વયેન ચ વિના નૈકં નૈકમપ્યસ્તિ ચાનયોઃ

સર્વં યથાવદ્વિજ્ઞાય શુદ્ધસંવિન્મયાત્મના ।
વાચામવિષયં સ્વચ્છં કિંચિદેવાવશિષ્યતે

આત્માનં દર્શનં દૃશ્યં દીપેનેવાવભાસિતમ્ ।
કૃતં ચ સર્વમેતેન ચિન્માત્રપરમાણુના

માતૃમાનપ્રમેયાખ્યં બુધો નિગિરતિ ત્રયમ્ ।
હેમેવ કટકાદિત્વમસન્મયમુપસ્થિતમ્

યથા ન જલભૂમ્યાદેઃ પૃથક્કિંચિન્મનાગપિ ।
તથૈતસ્માત્સ્વભાવાણોર્ન કિંચિત્પૃથગસ્તિ હિ

સર્વગાનુભવાત્મત્વાત્સર્વાનુભવરૂપતઃ ।
એકત્વાનુભવન્યાયે રૂઢે સર્વૈકતાસ્ય હિ

અસ્યેચ્છયા પૃથઙ્નાસ્તિ વીચિતેવ મહામ્ભસઃ ।
ઇચ્છાનુરૂપસંપત્તેર્ભાવિતાર્થૈકતા કિલ

દિક્કાલાદ્યનવચ્છિન્નઃ પરમાત્માસ્તિ કેવલઃ ।
સર્વાત્મત્વાત્સ સર્વાત્મા સર્વાનુભવત. સ્વતઃ

સન્નેષ ચેતનાત્મત્વાદ્દર્શનાનવબોધતઃ ।
દ્વૈતૈક્યે નાત્ર વિદ્યેતે સર્વરૂપે મહાત્મનિ

યદિ કશ્ચિદ્દ્વિતીયઃ સ્યાત્તદૈકસ્યૈકતા ભવેત્ ।
દ્વૈતૈક્યયોર્મિથઃ સિદ્ધિરાતપચ્છાયયોરિવ

યત્ર નાસ્તિ દ્વિતીયો હિ તત્રૈકસ્યૈકતા કથમ્ ।
એકતાયામસિદ્ધાયાં દ્વયમેવ ન વિદ્યતે

એવં સ્થિતે તુ યસ્તિષ્ઠંસ્તત્તાદૃક્તદિવાસ્તિ હિ ।
તસ્માન્ન વ્યતિરિક્તં તદ્રૂપં દ્રવ ઇવામ્ભસઃ

નાનારમ્ભવિભાસં ચ સામ્યેનાક્ષુબ્ધરૂપિણઃ ।
બીજસ્યાન્તસ્તરુરિવ બ્રહ્મણોઽન્તઃ સ્થિતં જગત્

દ્વૈતમપ્યપૃથક્તસ્માદ્ધેમ્નઃ કટકતા યથા ।
સમ્યગ્બુદ્ધાવબોધો હિ દ્વૈતં તચ્ચ ન સન્મયમ્

યથા દ્રવત્વં પયસઃ સ્પન્દનં માતરિશ્વનઃ ।
વ્યોમ્નઃ શૂન્યત્વમેવં હિ ન પૃથગ્દ્વૈતમીશ્વરાત્

દ્વૈતાદ્વૈતોપલમ્ભો હિ દુઃખાયૈવ ક્રિયાત્મને ।
નિપુણોઽનુપલમ્ભો યસ્ત્વેતયોસ્તત્પરં વિદુઃ

માતૃમાનપ્રમેયાદિદ્રષ્ટૃદર્શનદૃશ્યતા ।
એતાવજ્જગદેતચ્ચ પરમાણૌ ચિતિ સ્થિતમ્

અયં જગદણુર્નિત્યમેતેનાણુસુમેરુણા ।
સ્પન્દનં પવનેનેવ સ્વાઙ્ગ એવ કૃતાકૃતઃ

અહો નુ ભીમા માયેયમથવા માયિનાં પરા ।
પરમાણ્વન્તરેવાસ્તિ યત્ત્રૈલોક્યપરમ્પરા

અથાસંભવમાયિત્વમેવૈતત્સર્વદા સ્થિતમ્ ।
ચિન્માત્રપરમાણુત્વમાત્રમેવ જગત્સ્થિતિઃ

અન્તર્ગતજગજ્જાલોઽપ્યેષોઽણુઃ સામ્યમત્યજન્ ।
સ્થિતોઽન્તસ્થબૃહદ્વૃક્ષં બીજં ભાણ્ડોદરે યથા

બીજેઽન્તર્વૃક્ષવિસ્તારઃ સ્થિતઃ સફલપલ્લવઃ ।
પરયા દૃશ્યતે દૃષ્ટ્યા જગચ્ચ ચિદણૂદરે

સ શાખાફલપુષ્પં સ્વમજહદ્બીજકોટરે ।
યથા તરુઃ સ્થિતસ્તદ્વદ્વિકાસિ ચિદણોર્જગત્

સંસ્થિતં દ્વૈતમદ્વૈતં બીજકોશ ઇવ દ્રુમઃ ।
જગચ્ચિત્પરમાણ્વન્તર્યઃ પશ્યતિ સ પશ્યતિ

ન દ્વૈતં નૈવ ચાદ્વૈતં ન ચ બીજં ન ચાઙ્કુરઃ ।
ન સ્થૂલં ન ચ વા સૂક્ષ્મં નાજાતં જાતમેવ ચ

ન ચાસ્તિ ન ચ નાસ્તીદં ન સૌમ્યં ક્ષુભિતં ન ચ ।
ત્રિજગચ્ચિદણોરન્તઃ ખવાય્વપિ ન કિંચન

ન જગન્નાજગચ્ચાસ્તિ વિદ્યતે ચિત્પરા શુભા ।
સર્વાત્મિકા યદા યત્ર સા યથોદેતિ તત્તથા

ઉદેત્યનુદિતોઽપ્યેષ સ્વયંવેદનજૃમ્ભિતઃ ।
પરમાત્માણુરેકાત્મા સમગ્રાત્મતયૈવ ખે

દ્રુમો ભૂમૌ સ્વબીજત્વમિવોદેત્યનુદેત્યપિ ।
પરં તત્ત્વં જગદ્ભક્ત્યા જગત્તાં સ્વોદયેન ચ

દ્રુમો બીજતયૈવાશુ ન સંત્યક્તસમસ્થિતિઃ ।
તિષ્ઠત્યપગતસ્પન્દસ્ત્યાગાત્યાગપરોઽણુકઃ

બિસતન્તુર્મહામેરુઃ પરમાણોરપેક્ષયા ।
દૃશ્યં કિલ વિશેત્તન્તુરદૃશ્યાક્ષ્ણા પરાણુતા

બિસતન્તુર્મહામેરુઃ પરમાણોઃ કિલાત્મનઃ ।
તસ્યૈવ તદ્ઘનાઃ સ્વાન્તઃ સ્થિતા મેર્વાદિકોટયઃ

એકેન તેન મહતા પરમાણુના ચ વ્યાપ્તં તતં વિરચિતં જનિતં કૃતં ચ ।
દૃશ્યં પ્રપઞ્ચરચિતં નભસેવ વિશ્વં શૂન્યત્વમચ્છમભિતઃ પરિલબ્ધમેવ

દ્વૈતેન સુન્દરતરં સ્વમનુજ્ઝિતેન રૂપં સુષુપ્તસદૃશેન યથાવબોધાત્ ।
ઐક્યં ગતં સ્થિતિગમાગમમુક્તમેવમિત્થં સ્થિતં તનુ જગત્પરમાર્થપિણ્ડઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે ઉત્પત્તિપ્રકરણે કર્ક૦ પરમાર્થાપિણ્ડીકરણં નામૈકાશીતિતમઃ સર્ગઃ