Yoga Vasistha · Chapter 3.7

saptamaḥ sargaḥ

śrīrāma uvāca /
ya eṣa devaḥ kathito yasmiñjñāte vimucyate /
vada kvāsau sthito brahmankathamenamahaṃ labhe

śrīvasiṣṭha uvāca /
ya eṣa devaḥ kathito naiṣa dūre'vatiṣṭhate /
śarīre saṃsthito nityaṃ cinmātramiti viśrutaḥ

eṣa sarvamidaṃ viśvaṃ na viśvaṃ caiṣa sarvagaḥ /
vidyate hyeṣa evaiko na tu viśvābhidhāsti dṛk

cinmātrameva śaśibhṛccinmātraṃ garuḍeśvaraḥ /
cinmātrameva tapanaścinmātraṃ kamalodbhavaḥ

śrīrāma uvāca /
bālā api vadantyetadyadi cetanamātrakam /
jagadityeva kevātra nāma syādupadeśatā

śrīvasiṣṭha uvāca /
cinmātraṃ cetanaṃ viśvamiti yajjñātavānasi /
na kiṃcideva vijñātaṃ bhavatā bhavanāśanam

cetanaṃ rāma saṃsāro jīva eṣa paśuḥ smṛtaḥ /
etasmādeva niryānti jarāmaraṇabhītayaḥ

paśurajño hyamūrto'pi duḥkhasyaivaiṣa bhājanam /
cetanatvāccetanīyaṃ mano'narthaḥ svayaṃ sthitaḥ

cetyanirmuktatā yā syādacetyonmukhatāthavā /
asya sā bharitāvasthā tāṃ jñātvā nānuśocati

bhidyate hṛdayagranthiśchidyante sarvasaṃśayāḥ /
kṣīyante cāsya karmāṇi tasmindṛṣṭe parāvare

tasya cetyonmukhatvaṃ tu cetyāsaṃbhavanaṃ vinā /
roddhuṃ na śakyate dṛśyaṃ cetyaṃ śāmyati vai katham

acetyacitsvarūpaṃ yattaccāsaṃbhavanaṃ vinā /
kva svarūponmukhatvaṃ hi kevalaṃ cetyarodhataḥ

śrīrāma uvāca /
yasmiñjīve hi vijñāte na vinaśyati saṃsṛtiḥ /
vyomarūpī paśustvajñaḥ sa brahmankutra kīdṛśaḥ

sādhusaṃgamasacchāstraiḥ saṃsārārṇavatārakaḥ /
dṛśyate paramātmā yaḥ sa brahmanvada kīdṛśaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
yadetaccetanaṃ jīvo viśīrṇo janmajaṅgale /
etamātmānamicchanti ye te'jñāḥ paṇḍitā api

jīva eva hi saṃsāraścetanā duḥkhasaṃtatiḥ /
asmiñjñāte na vijñātaṃ kiṃcidbhavati kutracit

jñāyate paramātmā cedrāma duḥkhasya saṃtatiḥ /
kṣayameti viṣāveśaśāntāviva viṣūcikā

śrīrāma uvāca /
rūpaṃ kathaya me brahmanyathāvatparamātmanaḥ /
yasmindṛṣṭe mano mohānsamagrānsaṃtariṣyati

śrīvasiṣṭha uvāca /
deśāddeśāntaraṃ dūraṃ prāptāyāḥ saṃvido vapuḥ /
nimiṣeṇaiva yanmadhye tadrūpaṃ paramātmanaḥ

atyantābhāva evāsti saṃsārasya yathāsthiteḥ /
yasminbodhamahāmbhodhau tadrūpaṃ paramātmanaḥ

draṣṭṛdṛśyakramo yatra sthito'pyastamayaṃ gataḥ /
yadanākāśamākāśaṃ tadrūpaṃ paramātmanaḥ

aśūnyamiva yacchūnyaṃ yasminśūnyaṃ jagatsthitam /
sargaughe sati yacchūnyaṃ tadrūpaṃ paramātmanaḥ

yanmahācinmayamapi bṛhatpāṣāṇavatsthitam /
jaḍaṃ vā jaḍamevāntastadrūpaṃ paramātmanaḥ

sabāhyābhyantaraṃ yena sarvaṃ saṃprāpya saṃgamam /
svarūpasattāmāpnoti tadrūpaṃ paramātmanaḥ

prakāśasya yathālokaḥ śūnyatvaṃ nabhaso yathā /
tathedaṃ saṃsthitaṃ yatra tadrūpaṃ paramātmanaḥ

śrīrāma uvāca /
sadrūpaṃ paramātmeti kathaṃ nāma hi budhyate /
iyato'sya jagannāmno dṛśyasyāsaṃbhavaḥ katham

śrīvasiṣṭha uvāca /
bhramasya jāgatasyāsya jātasyākāśavarṇavat /
atyantābhāvasaṃbodhe yadi rūḍhiralaṃ bhavet

tajjñātaṃ brahmaṇo rūpaṃ bhavennānyena karmaṇā /
dṛśyātyantābhāvatastu ṛte nānyā śubhā gatiḥ

atyantābhāvasaṃpattau dṛśyasyāsya yathā sthiteḥ /
śiṣyate paramārtho'sau budhyate jāyate tataḥ

na vidaḥ pratibimbo'sti dṛśyābhāvādṛte kvacit /
kvacinnāpratibimbena kilādarśo'vatiṣṭhate

jagannāmno'sya dṛśyasya svasattāsaṃbhavaṃ vinā /
budhyate paramaṃ tattvaṃ na kadācana kenacit

śrīrāma uvāca /
iyato dṛśyajātasya brahmāṇḍasya jagatsthiteḥ /
mune kathamasattāsti kva meruḥ sarṣapodare

śrīvasiṣṭha uvāca /
dināni katicidrāma yadi tiṣṭhasyakhinnadhīḥ /
sādhusaṃgamasacchāstraparamastadahaṃ kṣaṇāt

pramārjayāmi te dṛśyaṃ bodhe mṛgajalaṃ yathā /
dṛśyābhāve draṣṭṛtā ca śāmyedbodho'vaśiṣyate

draṣṭṛtvaṃ sati dṛśye'smindṛśyatvaṃ satyathekṣake /
ekatvaṃ sati hi dvitve dvitvaṃ caikatvayojane

ekābhāve dvayoreva siddhirbhavati nātra hi /
dvitvaikyadraṣṭṛdṛśyatvakṣaye sadavaśiṣyate

ahaṃtādijagadṛśyaṃ sarvaṃ te mārjayāmyaham /
atyantābhāvasaṃvittyā manomukurato malam

nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ /
yattu nāsti svabhāvena kaḥ kleśastasya mārjane

jagadādāvanutpannaṃ yaccedaṃ dṛśyate tatam /
tatsvātmanyeva vimale brahmacittvātsvabṛṃhitam

jagannāmnā na cotpannaṃ na cāsti na ca dṛśyate /
hemnīva kaṭakāditvaṃ kimetanmārjane śramaḥ

tathaitadvistareṇāhaṃ vakṣyāmi bahuyuktibhiḥ /
abādhitaṃ yathā tattvaṃ svayamevānubhūyate

ādāveva hi notpannaṃ yattasyehāstitā kutaḥ /
kuto marau jalasariddvitīyendau kuto grahaḥ

yathā vandhyāsuto nāsti yathā nāsti marau jalam /
yathā nāsti nabhoyakṣastathā nāsti jagadbhramaḥ

yadidaṃ dṛśyate rāma tadvahmaiva nirāmayam /
etatpurastādvakṣyāmi yuktito na giraiva ca

yannāma yuktibhiriha pravadanti tajjñā-
statrāvahelanamayuktamudārabuddhe /
yo yaktiyuktamavamatya vimūḍhabuddhiḥ
kaṣṭāgraho bhavati taṃ vidurajñameva

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe jagadādidṛśyāsattāpratijñā nāma saptamaḥ sargaḥ