યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.7

સપ્તમઃ સર્ગઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
ય એષ દેવઃ કથિતો યસ્મિઞ્જ્ઞાતે વિમુચ્યતે ।
વદ ક્વાસૌ સ્થિતો બ્રહ્મન્કથમેનમહં લભે

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ય એષ દેવઃ કથિતો નૈષ દૂરેઽવતિષ્ઠતે ।
શરીરે સંસ્થિતો નિત્યં ચિન્માત્રમિતિ વિશ્રુતઃ

એષ સર્વમિદં વિશ્વં ન વિશ્વં ચૈષ સર્વગઃ ।
વિદ્યતે હ્યેષ એવૈકો ન તુ વિશ્વાભિધાસ્તિ દૃક્

ચિન્માત્રમેવ શશિભૃચ્ચિન્માત્રં ગરુડેશ્વરઃ ।
ચિન્માત્રમેવ તપનશ્ચિન્માત્રં કમલોદ્ભવઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
બાલા અપિ વદન્ત્યેતદ્યદિ ચેતનમાત્રકમ્ ।
જગદિત્યેવ કેવાત્ર નામ સ્યાદુપદેશતા

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ચિન્માત્રં ચેતનં વિશ્વમિતિ યજ્જ્ઞાતવાનસિ ।
ન કિંચિદેવ વિજ્ઞાતં ભવતા ભવનાશનમ્

ચેતનં રામ સંસારો જીવ એષ પશુઃ સ્મૃતઃ ।
એતસ્માદેવ નિર્યાન્તિ જરામરણભીતયઃ

પશુરજ્ઞો હ્યમૂર્તોઽપિ દુઃખસ્યૈવૈષ ભાજનમ્ ।
ચેતનત્વાચ્ચેતનીયં મનોઽનર્થઃ સ્વયં સ્થિતઃ

ચેત્યનિર્મુક્તતા યા સ્યાદચેત્યોન્મુખતાથવા ।
અસ્ય સા ભરિતાવસ્થા તાં જ્ઞાત્વા નાનુશોચતિ

ભિદ્યતે હૃદયગ્રન્થિશ્છિદ્યન્તે સર્વસંશયાઃ ।
ક્ષીયન્તે ચાસ્ય કર્માણિ તસ્મિન્દૃષ્ટે પરાવરે

તસ્ય ચેત્યોન્મુખત્વં તુ ચેત્યાસંભવનં વિના ।
રોદ્ધું ન શક્યતે દૃશ્યં ચેત્યં શામ્યતિ વૈ કથમ્

અચેત્યચિત્સ્વરૂપં યત્તચ્ચાસંભવનં વિના ।
ક્વ સ્વરૂપોન્મુખત્વં હિ કેવલં ચેત્યરોધતઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
યસ્મિઞ્જીવે હિ વિજ્ઞાતે ન વિનશ્યતિ સંસૃતિઃ ।
વ્યોમરૂપી પશુસ્ત્વજ્ઞઃ સ બ્રહ્મન્કુત્ર કીદૃશઃ

સાધુસંગમસચ્છાસ્ત્રૈઃ સંસારાર્ણવતારકઃ ।
દૃશ્યતે પરમાત્મા યઃ સ બ્રહ્મન્વદ કીદૃશઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
યદેતચ્ચેતનં જીવો વિશીર્ણો જન્મજઙ્ગલે ।
એતમાત્માનમિચ્છન્તિ યે તેઽજ્ઞાઃ પણ્ડિતા અપિ

જીવ એવ હિ સંસારશ્ચેતના દુઃખસંતતિઃ ।
અસ્મિઞ્જ્ઞાતે ન વિજ્ઞાતં કિંચિદ્ભવતિ કુત્રચિત્

જ્ઞાયતે પરમાત્મા ચેદ્રામ દુઃખસ્ય સંતતિઃ ।
ક્ષયમેતિ વિષાવેશશાન્તાવિવ વિષૂચિકા

શ્રીરામ ઉવાચ ।
રૂપં કથય મે બ્રહ્મન્યથાવત્પરમાત્મનઃ ।
યસ્મિન્દૃષ્ટે મનો મોહાન્સમગ્રાન્સંતરિષ્યતિ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
દેશાદ્દેશાન્તરં દૂરં પ્રાપ્તાયાઃ સંવિદો વપુઃ ।
નિમિષેણૈવ યન્મધ્યે તદ્રૂપં પરમાત્મનઃ

અત્યન્તાભાવ એવાસ્તિ સંસારસ્ય યથાસ્થિતેઃ ।
યસ્મિન્બોધમહામ્ભોધૌ તદ્રૂપં પરમાત્મનઃ

દ્રષ્ટૃદૃશ્યક્રમો યત્ર સ્થિતોઽપ્યસ્તમયં ગતઃ ।
યદનાકાશમાકાશં તદ્રૂપં પરમાત્મનઃ

અશૂન્યમિવ યચ્છૂન્યં યસ્મિન્શૂન્યં જગત્સ્થિતમ્ ।
સર્ગૌઘે સતિ યચ્છૂન્યં તદ્રૂપં પરમાત્મનઃ

યન્મહાચિન્મયમપિ બૃહત્પાષાણવત્સ્થિતમ્ ।
જડં વા જડમેવાન્તસ્તદ્રૂપં પરમાત્મનઃ

સબાહ્યાભ્યન્તરં યેન સર્વં સંપ્રાપ્ય સંગમમ્ ।
સ્વરૂપસત્તામાપ્નોતિ તદ્રૂપં પરમાત્મનઃ

પ્રકાશસ્ય યથાલોકઃ શૂન્યત્વં નભસો યથા ।
તથેદં સંસ્થિતં યત્ર તદ્રૂપં પરમાત્મનઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
સદ્રૂપં પરમાત્મેતિ કથં નામ હિ બુધ્યતે ।
ઇયતોઽસ્ય જગન્નામ્નો દૃશ્યસ્યાસંભવઃ કથમ્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ભ્રમસ્ય જાગતસ્યાસ્ય જાતસ્યાકાશવર્ણવત્ ।
અત્યન્તાભાવસંબોધે યદિ રૂઢિરલં ભવેત્

તજ્જ્ઞાતં બ્રહ્મણો રૂપં ભવેન્નાન્યેન કર્મણા ।
દૃશ્યાત્યન્તાભાવતસ્તુ ઋતે નાન્યા શુભા ગતિઃ

અત્યન્તાભાવસંપત્તૌ દૃશ્યસ્યાસ્ય યથા સ્થિતેઃ ।
શિષ્યતે પરમાર્થોઽસૌ બુધ્યતે જાયતે તતઃ

ન વિદઃ પ્રતિબિમ્બોઽસ્તિ દૃશ્યાભાવાદૃતે ક્વચિત્ ।
ક્વચિન્નાપ્રતિબિમ્બેન કિલાદર્શોઽવતિષ્ઠતે

જગન્નામ્નોઽસ્ય દૃશ્યસ્ય સ્વસત્તાસંભવં વિના ।
બુધ્યતે પરમં તત્ત્વં ન કદાચન કેનચિત્

શ્રીરામ ઉવાચ ।
ઇયતો દૃશ્યજાતસ્ય બ્રહ્માણ્ડસ્ય જગત્સ્થિતેઃ ।
મુને કથમસત્તાસ્તિ ક્વ મેરુઃ સર્ષપોદરે

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
દિનાનિ કતિચિદ્રામ યદિ તિષ્ઠસ્યખિન્નધીઃ ।
સાધુસંગમસચ્છાસ્ત્રપરમસ્તદહં ક્ષણાત્

પ્રમાર્જયામિ તે દૃશ્યં બોધે મૃગજલં યથા ।
દૃશ્યાભાવે દ્રષ્ટૃતા ચ શામ્યેદ્બોધોઽવશિષ્યતે

દ્રષ્ટૃત્વં સતિ દૃશ્યેઽસ્મિન્દૃશ્યત્વં સત્યથેક્ષકે ।
એકત્વં સતિ હિ દ્વિત્વે દ્વિત્વં ચૈકત્વયોજને

એકાભાવે દ્વયોરેવ સિદ્ધિર્ભવતિ નાત્ર હિ ।
દ્વિત્વૈક્યદ્રષ્ટૃદૃશ્યત્વક્ષયે સદવશિષ્યતે

અહંતાદિજગદૃશ્યં સર્વં તે માર્જયામ્યહમ્ ।
અત્યન્તાભાવસંવિત્ત્યા મનોમુકુરતો મલમ્

નાસતો વિદ્યતે ભાવો નાભાવો વિદ્યતે સતઃ ।
યત્તુ નાસ્તિ સ્વભાવેન કઃ ક્લેશસ્તસ્ય માર્જને

જગદાદાવનુત્પન્નં યચ્ચેદં દૃશ્યતે તતમ્ ।
તત્સ્વાત્મન્યેવ વિમલે બ્રહ્મચિત્ત્વાત્સ્વબૃંહિતમ્

જગન્નામ્ના ન ચોત્પન્નં ન ચાસ્તિ ન ચ દૃશ્યતે ।
હેમ્નીવ કટકાદિત્વં કિમેતન્માર્જને શ્રમઃ

તથૈતદ્વિસ્તરેણાહં વક્ષ્યામિ બહુયુક્તિભિઃ ।
અબાધિતં યથા તત્ત્વં સ્વયમેવાનુભૂયતે

આદાવેવ હિ નોત્પન્નં યત્તસ્યેહાસ્તિતા કુતઃ ।
કુતો મરૌ જલસરિદ્દ્વિતીયેન્દૌ કુતો ગ્રહઃ

યથા વન્ધ્યાસુતો નાસ્તિ યથા નાસ્તિ મરૌ જલમ્ ।
યથા નાસ્તિ નભોયક્ષસ્તથા નાસ્તિ જગદ્ભ્રમઃ

યદિદં દૃશ્યતે રામ તદ્વહ્મૈવ નિરામયમ્ ।
એતત્પુરસ્તાદ્વક્ષ્યામિ યુક્તિતો ન ગિરૈવ ચ

યન્નામ યુક્તિભિરિહ પ્રવદન્તિ તજ્જ્ઞા-
સ્તત્રાવહેલનમયુક્તમુદારબુદ્ધે ।
યો યક્તિયુક્તમવમત્ય વિમૂઢબુદ્ધિઃ
કષ્ટાગ્રહો ભવતિ તં વિદુરજ્ઞમેવ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે ઉત્પત્તિપ્રકરણે જગદાદિદૃશ્યાસત્તાપ્રતિજ્ઞા નામ સપ્તમઃ સર્ગઃ