Yoga Vasistha · Chapter 3.67

saptaṣaṣṭitamaḥ sargaḥ

śrīrāma uvāca /
manastvayogyo jīvo'yaṃ ko bhavetparamātmanaḥ /
kathaṃ vāsminsamutpannaḥ ko vāyaṃ vada me punaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
samastaśaktikhacitaṃ brahma sarveśvaraṃ sadā /
yayaiva śaktyā sphurati prāptāṃ tāmeva paśyati

svayaṃ yāṃ vetti sarvātmā ciraṃ cetanarūpiṇīm /
sā proktā jīvaśabdena saiva saṃkalpakāriṇī

svabhāvātkāraṇaṃ dvitvaṃ pūrvasaṃkalpacitsvayam /
nānākāraṇatāṃ paścādyāti janmamṛtisthiteḥ

śrīrāma uvāca /
evaṃ sthite muniśreṣṭha daivaṃ nāma kimucyate /
kimucyate tathā karma kāraṇaṃ ca kimucyate

śrīvasiṣṭha uvāca /
spandāspandasvabhāvaṃ hi cinmātramiha vidyate /
khe vāta iva tatspandātsollāsaṃ śāntamanyathā

cittvaṃ cittaṃ bhāvitaṃ satspanda ityucyate budhaiḥ /
dṛśyatvabhāvitaṃ caitadaspandanamiti smṛtam

spandātsphurati citsargo niḥspandādbrahma śāśvatam /
jīvakāraṇakarmādyā citspandasyābhidhā smṛtā

ya evānubhavātmāyaṃ citspando'sti sa eva hi /
jīvakāraṇakarmākhyo bījametaddhi saṃsṛteḥ

kṛtadvitvacidābhāsavaśāddehamupasthitam /
saṃkalpādvividhārthatvaṃ citspando yāti sṛṣṭiṣu

nānākāraṇatāṃ yātaścitspando mucyate cirāt /
kaścijjanmasahasreṇa kaścidekena janmanā

svabhāvātkāraṇādvitvaṃ citsametyādhigacchati /
svargāpavarganarakabandhakāraṇatāṃ śanaiḥ

hemnīva kaṭakāditvaṃ kāṣṭhaloṣṭasamasthitau /
dehe tiṣṭhati nānātvaṃ jaḍe bhāvavikārajam

ajātamapyasadrūpaṃ paśyatīdaṃ manobhramaḥ /
jātaḥ sthitomṛto'smīti bhramārtaḥ pattanaṃ yathā

ahaṃmametyasadrūpameva cetaḥ prapaśyati /
adṛṣṭaparamārthatvādāśāvivaśasaṃsthiti

mathurādhipate rājño yathā śvapacasaṃbhramaḥ /
āsīdevaṃ hi cittasya sphuratīyaṃ jagatsthitiḥ

sarvameva manomātrabhrāntyullāsavijṛmbhaṇam /
idaṃ jagattayā rāma prasphuratyambubhaṅgavat

śivātprākkāraṇātpūrvaṃ ciccetyakalanonmukhī /
udeti saumyājjaladheḥ payaḥspando manāgiva

sphuraṇājjīvacakratvameti cittormitāṃ dadhat /
cidvāribrahmajaladhau kurute sargabudbudān

svasthaḥ saumya samasyaitadyatsiṃhasya vijṛmbhaṇam /
brahmaṇaḥ saṃvidābhāsastatsaṃcetyamiva svayam

citsaṃvittyocyate jīvaḥ saṃkalpātsa mano bhavet /
buddhiścittamahaṃkāro māyetyādyabhidhaṃ tataḥ

tanmātrakalpanā pūrvaṃ tanotīdaṃ jaganmanaḥ /
asatyaṃ satyasaṃkāśaṃ gandharvanagaraṃ yathā

yathā śūnye dṛśaḥ sphārānmuktāvalyādidarśanam /
yathā svapne bhramaścaiva tathā cittasya saṃsṛtiḥ

śuddha ātmā nityatṛpta iva śāntaḥ samasthitaḥ /
apaśyanpaśyatīvemaṃ cittākhyaṃ svapnavibhramam

saṃsṛtirjāgradityuktaṃ svapnaṃ vidurahaṃkṛtim /
cittaṃ suṣuptabhāvaḥ syāccinmātraṃ turyamucyate

atyantaśuddhe sanmātre pariṇāmanirāmayam /
turyātītaṃ padaṃ tatsyāttatstho bhūyo na śocati

tasminsarvamudetīdaṃ tasminneva pralīyate /
na cedaṃ na ca tatredaṃ dṛṣṭau muktāvalī yathā

arodhakatvātkhaṃ heturyathā vṛkṣasamunnateḥ /
akartāpi tathā kartā cetanābdhirjagatsthiteḥ

saṃnidhānādyathā lauhaḥ pratibimbasya hetutām /
yātyādarśastathaivāyaṃ cinmayo'pyarthavedane

bījamaṅkurapatrādiyuktyā yadvatphalaṃ bhavet /
cinmātraṃ cittajīvādiyuktyā tadvanmano bhavet

svatobījaphalā vipruḍ yathā bījaṃ punarbhavet /
tathā ciccetyacittādi tyaktvā svasthā na tiṣṭhati

yadyapyabodhe bodhe vā bījāntastarubījayoḥ /
iyānbhedo'sti na jagadbrahmaṇorapi cittayoḥ

tathāpi vyajyate bodhe satyātmakamakhaṇḍitam /
rūpaśrīriva dīpena cinmātrālokarūpi yat

yadyannikhanyate bhūmeryathā tattannabho bhavet /
yā yā vicāryate vidyā tathā sā sā paraṃ bhavet

sphaṭikāntaḥsanniveśaḥ sthāṇutā'vedanādyathā /
śuddhe'nānāpi nāneva tathā brahmodare jagat

brahma sarvaṃ jagadvastu piṇḍamekamakhaṇḍitam /
phalapatralatāgulmapīṭhabījamiva sthitam

śrīrāma uvāca /
aho citraṃ jagadidamasatsadiva bhāsate /
aho bṛhadaho svasthamaho sphuṭamaho tanu

brahmaṇi pratibhāsātmā tanmātraguṇagolakaḥ /
avaśyāyakaṇābhāso yathā sphurati tacchrutam

yathā'sau yāti vaipulyaṃ yathā bhavati cātmabhūḥ /
yathā svabhāvasiddhārthāttathā kathaya me prabho

śrīvasiṣṭha uvāca /
atyantāsaṃbhavadrūpamananyatsvasvabhāvataḥ /
atyantānanubhūtaṃ satsvānubhūtamivāgrataḥ

ullāsaphullo phullāṅga iti bālahṛdi sphuṭam /
yathodeti tathodeti pare brahmaṇi jīvatā

mānameyātmikā śuddhā satyaivāsatyavatsthitā /
bhinneva ca na bhinnā syādbrahmaṇo braṃhmaṇātmikā

yathā brahma bhavatyāśu jīvaḥ kalanajīvitaḥ /
tathā jīvo bhavatyāśu mano mananavedanāt

cittaṃ tanmātramananaṃ paśyatyāśu svarūpavat /
eṣa sadyo'nilalavaprakhyaḥ sphurati khāntare

astanimeṣo'nubhavatyavaśyāyakaṇopamam /
saṃvedanātmakaṃ kālakalitaṃ kāntamātmani

ahaṃ kimiti śabdārthavedanābhogasaṃvidam /
saṃvidaṃ tattvaśabdārthaṃ jīvaḥ paśyati sārthakam

tādṛkṣavedanātso'tha rasaśabdārthavedanam /
bhāvijihvārthanāmnaikadeśe'nubhavati kṣaṇāt

tādṛkṣavedanāttejaḥśabdārthonmukhatāṃ gataḥ /
bhaviṣyannetranāmnaikadeśe bhavati bhāsanam

tādṛkṣavedanātso'tha ghrāṇaṃ taddṛṣṭivedanāt /
sthito yasminbhavatīti tāvaddṛśyāditā sthitā

evaṃprāyaḥ sa jīvātmā kākatālīyavacchanaiḥ /
viśiṣṭasaṃniveśatvaṃ bhāvitaṃ paśyati svataḥ

sa tasya saṃniveśasya tvasato'pi sataḥ sataḥ /
śabdabhāvaikadeśatvaṃ śravaṇārthena vindati

sparśabhāvaikadeśatvaṃ tvakśabdārthena vindati /
rasabhāvaikadeśatvaṃ rasanātvena vindati

rūpabhāvaikadeśatvaṃ netrārthākṛti paśyati /
gandhabhāvaikadeśatvaṃ nāsikātvena paśyati

evaṃ bhāvamayaiḥ sattāprakaṭīkaraṇakṣamam /
bhaviṣyadindriyākhyaṃ sa randhraṃ paśyati dehake

ityevamādi jīvasya rāghavādyatanasya ca /
udeti pratibhāsātmā deha evātivāhikaḥ

anākhyeyaṃ parā sattāsyātivāhikatāmiva /
sā gacchatyapyagacchantī tādṛksatyātmabhāvanāt

mātṛmeyapramāṇādi yadā brahmaiva vedanāt /
tadātivāhikoktīnāṃ kaḥ prasaṅgastadeva tat

anyatvavedanādanyaḥ parasmādātivāhikaḥ /
brahmatvavedanādbrahma sā saṃvittirhi nānyajā

śrīrāma uvāca /
asaṃbhavādasaṃvitterbrahmātmaikatayāthavā /
ko mokṣaḥ ko vicāraścetyalaṃ bhedavikalpanaiḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
siddhāntakāla evaiṣa praśnaste rāma rājate /
akālapuṣpamālā hi śobhanāpi na śobhate

sārthaivānarthikā'kālamālā vilasitā yathā /
tathaivā'kālamijjantau sarvaṃ kāle hi śobhate

pratibandhābhyanujñānāṃ kālo dāteti dṛśyate /
nanu sarvapadārthānāṃ kālena phalayogataḥ

evameva sa jīvātmā svapnātmā samupasthitaḥ /
pitāmahatvamucchūnaṃ paśyannātmani kālataḥ

oṃmuccāraṇasaṃvittivedanācca prapaśyati /
yatkaroti manorājyaṃ bhavatyāśu sa tanmayaḥ

idamevamasatsarvamiva vyomni tatātmani /
parvatoccākṛtirvyoma jagadvyomni vijṛmbhate

neha prajāyate kiṃcinneha kiṃcidvinaśyati /
jagadgandharvanagararūpeṇa brahma jṛmbhate

yathaiva padmajādīnāṃ jīvānāṃ sadasanmayī /
sattā tathaiva sarveṣāmāsarīsṛpamāsuram

saṃvitsaṃbhrama evāyamevamabhyutthito'pyasan /
ābrahmakīṭasaṃvitteḥ samyaksaṃvedanātkṣayaḥ

yathā saṃpadyate brahmā kīṭaḥ saṃpadyate tathā /
kīṭastu rūḍhabhūtaughavalanāttucchakarmakaḥ

yadeva jīvanaṃ jīve cetyonmukhacidātmakam /
tadeva pauruṣaṃ tasminsāraṃ karma tadeva ca

brahmaṇaḥ sukṛtātpāpātkīṭakasya samutthiteḥ /
cittanmātrātmikā bhrāntiḥ prekṣāmātraṃ bhavetkṣayaḥ

mātṛmānaprameyāṇi na cinmātretaradyataḥ /
tato dvaitaikyavādārthaḥ śaśaśṛṅgājjinīsamaḥ

bhāvadārḍhyātmakaṃ mithyā brahmānando vibhāvyate /
ātmaiva kośakāreṇa lālādārḍhyātmakaṃ yathā

manasā brahmaṇā yadyadyathā dṛṣṭaṃ vibhāvitam /
tattathā dṛśyate tajjñaiḥ svabhāvasyaiva niścayaḥ

yathā yaduditaṃ vastu tattattanna vinā bhavet /
nimeṣamapi kalpaṃ vā svabhāvasyaiṣa niścayaḥ

alīkamidamutpannamalīkaṃ ca vivardhate /
alīkameva svadate tathālīkaṃ vilīyate

śuddhaṃ sarvagataṃ brahmānantamadvitīyaṃ duḥkhabodhavaśāda
śuddhamivāsadivānekamivāsarvagamivāvabudhyate

jalamanyattaraṅgo'nya iti bālakukalpanayā bhedaḥ
kalpyata evamavāstavastasmādyo yo'yamābhāti bhedaḥ
sa kevalamatattvavidbhiḥ parikalpito rajjvāṃ sarpa
iva evaṃ bhedābhedaśaktyorarimitrayoreva brahmaṇyeva
saṃbhavet

tenātmanā'dvitīyenaiva dvitvamivātataṃ yathāsali-
lena taraṃgakalpanayā suvarṇena kaṭakakalpanayaivamiti
atastena svayamevātmanātmānya iva cetyate

ataḥ kalanā jātā saiva sphāratāṃ prāpya manaḥ
saṃpannaṃ tenāhaṃbhāvaḥ kalpito nirvikalpapratyakṣarūpa-
metatprathamaṃ tanmanastadahaṃ bhavati kṣipramahaṃśabdārtha-
bhāvanāt

tato manohaṃkārābhyāṃ smṛtiranusaṃhitā taistribhistadanubhūtatanmātrāṇi kalpitāni tanmātreṣu jīvena
cittātmanā svayaṃ kākatālīyavadbrahmopādānādi
yānsaṃniveśaḥ kalpito dṛśyate

evaṃ yadeva manaḥ kalpayati tadeva paśyati /
sadvā bhavatvasadvā cittaṃ yatkalpayatyabhineviṣṭam /
tattatpaśyati yāsyati sadiva pratibhāsamupagataṃ sadyaḥ
ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mokṣopāye utpattiprakaraṇe satyopadeśo nāma saptaṣaṣṭitamaḥ sargaḥ