યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.67

સપ્તષષ્ટિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
મનસ્ત્વયોગ્યો જીવોઽયં કો ભવેત્પરમાત્મનઃ ।
કથં વાસ્મિન્સમુત્પન્નઃ કો વાયં વદ મે પુનઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
સમસ્તશક્તિખચિતં બ્રહ્મ સર્વેશ્વરં સદા ।
યયૈવ શક્ત્યા સ્ફુરતિ પ્રાપ્તાં તામેવ પશ્યતિ

સ્વયં યાં વેત્તિ સર્વાત્મા ચિરં ચેતનરૂપિણીમ્ ।
સા પ્રોક્તા જીવશબ્દેન સૈવ સંકલ્પકારિણી

સ્વભાવાત્કારણં દ્વિત્વં પૂર્વસંકલ્પચિત્સ્વયમ્ ।
નાનાકારણતાં પશ્ચાદ્યાતિ જન્મમૃતિસ્થિતેઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
એવં સ્થિતે મુનિશ્રેષ્ઠ દૈવં નામ કિમુચ્યતે ।
કિમુચ્યતે તથા કર્મ કારણં ચ કિમુચ્યતે

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
સ્પન્દાસ્પન્દસ્વભાવં હિ ચિન્માત્રમિહ વિદ્યતે ।
ખે વાત ઇવ તત્સ્પન્દાત્સોલ્લાસં શાન્તમન્યથા

ચિત્ત્વં ચિત્તં ભાવિતં સત્સ્પન્દ ઇત્યુચ્યતે બુધૈઃ ।
દૃશ્યત્વભાવિતં ચૈતદસ્પન્દનમિતિ સ્મૃતમ્

સ્પન્દાત્સ્ફુરતિ ચિત્સર્ગો નિઃસ્પન્દાદ્બ્રહ્મ શાશ્વતમ્ ।
જીવકારણકર્માદ્યા ચિત્સ્પન્દસ્યાભિધા સ્મૃતા

ય એવાનુભવાત્માયં ચિત્સ્પન્દોઽસ્તિ સ એવ હિ ।
જીવકારણકર્માખ્યો બીજમેતદ્ધિ સંસૃતેઃ

કૃતદ્વિત્વચિદાભાસવશાદ્દેહમુપસ્થિતમ્ ।
સંકલ્પાદ્વિવિધાર્થત્વં ચિત્સ્પન્દો યાતિ સૃષ્ટિષુ

નાનાકારણતાં યાતશ્ચિત્સ્પન્દો મુચ્યતે ચિરાત્ ।
કશ્ચિજ્જન્મસહસ્રેણ કશ્ચિદેકેન જન્મના

સ્વભાવાત્કારણાદ્વિત્વં ચિત્સમેત્યાધિગચ્છતિ ।
સ્વર્ગાપવર્ગનરકબન્ધકારણતાં શનૈઃ

હેમ્નીવ કટકાદિત્વં કાષ્ઠલોષ્ટસમસ્થિતૌ ।
દેહે તિષ્ઠતિ નાનાત્વં જડે ભાવવિકારજમ્

અજાતમપ્યસદ્રૂપં પશ્યતીદં મનોભ્રમઃ ।
જાતઃ સ્થિતોમૃતોઽસ્મીતિ ભ્રમાર્તઃ પત્તનં યથા

અહંમમેત્યસદ્રૂપમેવ ચેતઃ પ્રપશ્યતિ ।
અદૃષ્ટપરમાર્થત્વાદાશાવિવશસંસ્થિતિ

મથુરાધિપતે રાજ્ઞો યથા શ્વપચસંભ્રમઃ ।
આસીદેવં હિ ચિત્તસ્ય સ્ફુરતીયં જગત્સ્થિતિઃ

સર્વમેવ મનોમાત્રભ્રાન્ત્યુલ્લાસવિજૃમ્ભણમ્ ।
ઇદં જગત્તયા રામ પ્રસ્ફુરત્યમ્બુભઙ્ગવત્

શિવાત્પ્રાક્કારણાત્પૂર્વં ચિચ્ચેત્યકલનોન્મુખી ।
ઉદેતિ સૌમ્યાજ્જલધેઃ પયઃસ્પન્દો મનાગિવ

સ્ફુરણાજ્જીવચક્રત્વમેતિ ચિત્તોર્મિતાં દધત્ ।
ચિદ્વારિબ્રહ્મજલધૌ કુરુતે સર્ગબુદ્બુદાન્

સ્વસ્થઃ સૌમ્ય સમસ્યૈતદ્યત્સિંહસ્ય વિજૃમ્ભણમ્ ।
બ્રહ્મણઃ સંવિદાભાસસ્તત્સંચેત્યમિવ સ્વયમ્

ચિત્સંવિત્ત્યોચ્યતે જીવઃ સંકલ્પાત્સ મનો ભવેત્ ।
બુદ્ધિશ્ચિત્તમહંકારો માયેત્યાદ્યભિધં તતઃ

તન્માત્રકલ્પના પૂર્વં તનોતીદં જગન્મનઃ ।
અસત્યં સત્યસંકાશં ગન્ધર્વનગરં યથા

યથા શૂન્યે દૃશઃ સ્ફારાન્મુક્તાવલ્યાદિદર્શનમ્ ।
યથા સ્વપ્ને ભ્રમશ્ચૈવ તથા ચિત્તસ્ય સંસૃતિઃ

શુદ્ધ આત્મા નિત્યતૃપ્ત ઇવ શાન્તઃ સમસ્થિતઃ ।
અપશ્યન્પશ્યતીવેમં ચિત્તાખ્યં સ્વપ્નવિભ્રમમ્

સંસૃતિર્જાગ્રદિત્યુક્તં સ્વપ્નં વિદુરહંકૃતિમ્ ।
ચિત્તં સુષુપ્તભાવઃ સ્યાચ્ચિન્માત્રં તુર્યમુચ્યતે

અત્યન્તશુદ્ધે સન્માત્રે પરિણામનિરામયમ્ ।
તુર્યાતીતં પદં તત્સ્યાત્તત્સ્થો ભૂયો ન શોચતિ

તસ્મિન્સર્વમુદેતીદં તસ્મિન્નેવ પ્રલીયતે ।
ન ચેદં ન ચ તત્રેદં દૃષ્ટૌ મુક્તાવલી યથા

અરોધકત્વાત્ખં હેતુર્યથા વૃક્ષસમુન્નતેઃ ।
અકર્તાપિ તથા કર્તા ચેતનાબ્ધિર્જગત્સ્થિતેઃ

સંનિધાનાદ્યથા લૌહઃ પ્રતિબિમ્બસ્ય હેતુતામ્ ।
યાત્યાદર્શસ્તથૈવાયં ચિન્મયોઽપ્યર્થવેદને

બીજમઙ્કુરપત્રાદિયુક્ત્યા યદ્વત્ફલં ભવેત્ ।
ચિન્માત્રં ચિત્તજીવાદિયુક્ત્યા તદ્વન્મનો ભવેત્

સ્વતોબીજફલા વિપ્રુડ્ યથા બીજં પુનર્ભવેત્ ।
તથા ચિચ્ચેત્યચિત્તાદિ ત્યક્ત્વા સ્વસ્થા ન તિષ્ઠતિ

યદ્યપ્યબોધે બોધે વા બીજાન્તસ્તરુબીજયોઃ ।
ઇયાન્ભેદોઽસ્તિ ન જગદ્બ્રહ્મણોરપિ ચિત્તયોઃ

તથાપિ વ્યજ્યતે બોધે સત્યાત્મકમખણ્ડિતમ્ ।
રૂપશ્રીરિવ દીપેન ચિન્માત્રાલોકરૂપિ યત્

યદ્યન્નિખન્યતે ભૂમેર્યથા તત્તન્નભો ભવેત્ ।
યા યા વિચાર્યતે વિદ્યા તથા સા સા પરં ભવેત્

સ્ફટિકાન્તઃસન્નિવેશઃ સ્થાણુતાઽવેદનાદ્યથા ।
શુદ્ધેઽનાનાપિ નાનેવ તથા બ્રહ્મોદરે જગત્

બ્રહ્મ સર્વં જગદ્વસ્તુ પિણ્ડમેકમખણ્ડિતમ્ ।
ફલપત્રલતાગુલ્મપીઠબીજમિવ સ્થિતમ્

શ્રીરામ ઉવાચ ।
અહો ચિત્રં જગદિદમસત્સદિવ ભાસતે ।
અહો બૃહદહો સ્વસ્થમહો સ્ફુટમહો તનુ

બ્રહ્મણિ પ્રતિભાસાત્મા તન્માત્રગુણગોલકઃ ।
અવશ્યાયકણાભાસો યથા સ્ફુરતિ તચ્છ્રુતમ્

યથાઽસૌ યાતિ વૈપુલ્યં યથા ભવતિ ચાત્મભૂઃ ।
યથા સ્વભાવસિદ્ધાર્થાત્તથા કથય મે પ્રભો

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અત્યન્તાસંભવદ્રૂપમનન્યત્સ્વસ્વભાવતઃ ।
અત્યન્તાનનુભૂતં સત્સ્વાનુભૂતમિવાગ્રતઃ

ઉલ્લાસફુલ્લો ફુલ્લાઙ્ગ ઇતિ બાલહૃદિ સ્ફુટમ્ ।
યથોદેતિ તથોદેતિ પરે બ્રહ્મણિ જીવતા

માનમેયાત્મિકા શુદ્ધા સત્યૈવાસત્યવત્સ્થિતા ।
ભિન્નેવ ચ ન ભિન્ના સ્યાદ્બ્રહ્મણો બ્રંહ્મણાત્મિકા

યથા બ્રહ્મ ભવત્યાશુ જીવઃ કલનજીવિતઃ ।
તથા જીવો ભવત્યાશુ મનો મનનવેદનાત્

ચિત્તં તન્માત્રમનનં પશ્યત્યાશુ સ્વરૂપવત્ ।
એષ સદ્યોઽનિલલવપ્રખ્યઃ સ્ફુરતિ ખાન્તરે

અસ્તનિમેષોઽનુભવત્યવશ્યાયકણોપમમ્ ।
સંવેદનાત્મકં કાલકલિતં કાન્તમાત્મનિ

અહં કિમિતિ શબ્દાર્થવેદનાભોગસંવિદમ્ ।
સંવિદં તત્ત્વશબ્દાર્થં જીવઃ પશ્યતિ સાર્થકમ્

તાદૃક્ષવેદનાત્સોઽથ રસશબ્દાર્થવેદનમ્ ।
ભાવિજિહ્વાર્થનામ્નૈકદેશેઽનુભવતિ ક્ષણાત્

તાદૃક્ષવેદનાત્તેજઃશબ્દાર્થોન્મુખતાં ગતઃ ।
ભવિષ્યન્નેત્રનામ્નૈકદેશે ભવતિ ભાસનમ્

તાદૃક્ષવેદનાત્સોઽથ ઘ્રાણં તદ્દૃષ્ટિવેદનાત્ ।
સ્થિતો યસ્મિન્ભવતીતિ તાવદ્દૃશ્યાદિતા સ્થિતા

એવંપ્રાયઃ સ જીવાત્મા કાકતાલીયવચ્છનૈઃ ।
વિશિષ્ટસંનિવેશત્વં ભાવિતં પશ્યતિ સ્વતઃ

સ તસ્ય સંનિવેશસ્ય ત્વસતોઽપિ સતઃ સતઃ ।
શબ્દભાવૈકદેશત્વં શ્રવણાર્થેન વિન્દતિ

સ્પર્શભાવૈકદેશત્વં ત્વક્શબ્દાર્થેન વિન્દતિ ।
રસભાવૈકદેશત્વં રસનાત્વેન વિન્દતિ

રૂપભાવૈકદેશત્વં નેત્રાર્થાકૃતિ પશ્યતિ ।
ગન્ધભાવૈકદેશત્વં નાસિકાત્વેન પશ્યતિ

એવં ભાવમયૈઃ સત્તાપ્રકટીકરણક્ષમમ્ ।
ભવિષ્યદિન્દ્રિયાખ્યં સ રન્ધ્રં પશ્યતિ દેહકે

ઇત્યેવમાદિ જીવસ્ય રાઘવાદ્યતનસ્ય ચ ।
ઉદેતિ પ્રતિભાસાત્મા દેહ એવાતિવાહિકઃ

અનાખ્યેયં પરા સત્તાસ્યાતિવાહિકતામિવ ।
સા ગચ્છત્યપ્યગચ્છન્તી તાદૃક્સત્યાત્મભાવનાત્

માતૃમેયપ્રમાણાદિ યદા બ્રહ્મૈવ વેદનાત્ ।
તદાતિવાહિકોક્તીનાં કઃ પ્રસઙ્ગસ્તદેવ તત્

અન્યત્વવેદનાદન્યઃ પરસ્માદાતિવાહિકઃ ।
બ્રહ્મત્વવેદનાદ્બ્રહ્મ સા સંવિત્તિર્હિ નાન્યજા

શ્રીરામ ઉવાચ ।
અસંભવાદસંવિત્તેર્બ્રહ્માત્મૈકતયાથવા ।
કો મોક્ષઃ કો વિચારશ્ચેત્યલં ભેદવિકલ્પનૈઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
સિદ્ધાન્તકાલ એવૈષ પ્રશ્નસ્તે રામ રાજતે ।
અકાલપુષ્પમાલા હિ શોભનાપિ ન શોભતે

સાર્થૈવાનર્થિકાઽકાલમાલા વિલસિતા યથા ।
તથૈવાઽકાલમિજ્જન્તૌ સર્વં કાલે હિ શોભતે

પ્રતિબન્ધાભ્યનુજ્ઞાનાં કાલો દાતેતિ દૃશ્યતે ।
નનુ સર્વપદાર્થાનાં કાલેન ફલયોગતઃ

એવમેવ સ જીવાત્મા સ્વપ્નાત્મા સમુપસ્થિતઃ ।
પિતામહત્વમુચ્છૂનં પશ્યન્નાત્મનિ કાલતઃ

ઓંમુચ્ચારણસંવિત્તિવેદનાચ્ચ પ્રપશ્યતિ ।
યત્કરોતિ મનોરાજ્યં ભવત્યાશુ સ તન્મયઃ

ઇદમેવમસત્સર્વમિવ વ્યોમ્નિ તતાત્મનિ ।
પર્વતોચ્ચાકૃતિર્વ્યોમ જગદ્વ્યોમ્નિ વિજૃમ્ભતે

નેહ પ્રજાયતે કિંચિન્નેહ કિંચિદ્વિનશ્યતિ ।
જગદ્ગન્ધર્વનગરરૂપેણ બ્રહ્મ જૃમ્ભતે

યથૈવ પદ્મજાદીનાં જીવાનાં સદસન્મયી ।
સત્તા તથૈવ સર્વેષામાસરીસૃપમાસુરમ્

સંવિત્સંભ્રમ એવાયમેવમભ્યુત્થિતોઽપ્યસન્ ।
આબ્રહ્મકીટસંવિત્તેઃ સમ્યક્સંવેદનાત્ક્ષયઃ

યથા સંપદ્યતે બ્રહ્મા કીટઃ સંપદ્યતે તથા ।
કીટસ્તુ રૂઢભૂતૌઘવલનાત્તુચ્છકર્મકઃ

યદેવ જીવનં જીવે ચેત્યોન્મુખચિદાત્મકમ્ ।
તદેવ પૌરુષં તસ્મિન્સારં કર્મ તદેવ ચ

બ્રહ્મણઃ સુકૃતાત્પાપાત્કીટકસ્ય સમુત્થિતેઃ ।
ચિત્તન્માત્રાત્મિકા ભ્રાન્તિઃ પ્રેક્ષામાત્રં ભવેત્ક્ષયઃ

માતૃમાનપ્રમેયાણિ ન ચિન્માત્રેતરદ્યતઃ ।
તતો દ્વૈતૈક્યવાદાર્થઃ શશશૃઙ્ગાજ્જિનીસમઃ

ભાવદાર્ઢ્યાત્મકં મિથ્યા બ્રહ્માનન્દો વિભાવ્યતે ।
આત્મૈવ કોશકારેણ લાલાદાર્ઢ્યાત્મકં યથા

મનસા બ્રહ્મણા યદ્યદ્યથા દૃષ્ટં વિભાવિતમ્ ।
તત્તથા દૃશ્યતે તજ્જ્ઞૈઃ સ્વભાવસ્યૈવ નિશ્ચયઃ

યથા યદુદિતં વસ્તુ તત્તત્તન્ન વિના ભવેત્ ।
નિમેષમપિ કલ્પં વા સ્વભાવસ્યૈષ નિશ્ચયઃ

અલીકમિદમુત્પન્નમલીકં ચ વિવર્ધતે ।
અલીકમેવ સ્વદતે તથાલીકં વિલીયતે

શુદ્ધં સર્વગતં બ્રહ્માનન્તમદ્વિતીયં દુઃખબોધવશાદ
શુદ્ધમિવાસદિવાનેકમિવાસર્વગમિવાવબુધ્યતે

જલમન્યત્તરઙ્ગોઽન્ય ઇતિ બાલકુકલ્પનયા ભેદઃ
કલ્પ્યત એવમવાસ્તવસ્તસ્માદ્યો યોઽયમાભાતિ ભેદઃ
સ કેવલમતત્ત્વવિદ્ભિઃ પરિકલ્પિતો રજ્જ્વાં સર્પ
ઇવ એવં ભેદાભેદશક્ત્યોરરિમિત્રયોરેવ બ્રહ્મણ્યેવ
સંભવેત્

તેનાત્મનાઽદ્વિતીયેનૈવ દ્વિત્વમિવાતતં યથાસલિ-
લેન તરંગકલ્પનયા સુવર્ણેન કટકકલ્પનયૈવમિતિ
અતસ્તેન સ્વયમેવાત્મનાત્માન્ય ઇવ ચેત્યતે

અતઃ કલના જાતા સૈવ સ્ફારતાં પ્રાપ્ય મનઃ
સંપન્નં તેનાહંભાવઃ કલ્પિતો નિર્વિકલ્પપ્રત્યક્ષરૂપ-
મેતત્પ્રથમં તન્મનસ્તદહં ભવતિ ક્ષિપ્રમહંશબ્દાર્થ-
ભાવનાત્

તતો મનોહંકારાભ્યાં સ્મૃતિરનુસંહિતા તૈસ્ત્રિભિસ્તદનુભૂતતન્માત્રાણિ કલ્પિતાનિ તન્માત્રેષુ જીવેન
ચિત્તાત્મના સ્વયં કાકતાલીયવદ્બ્રહ્મોપાદાનાદિ
યાન્સંનિવેશઃ કલ્પિતો દૃશ્યતે

એવં યદેવ મનઃ કલ્પયતિ તદેવ પશ્યતિ ।
સદ્વા ભવત્વસદ્વા ચિત્તં યત્કલ્પયત્યભિનેવિષ્ટમ્ ।
તત્તત્પશ્યતિ યાસ્યતિ સદિવ પ્રતિભાસમુપગતં સદ્યઃ
ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે મોક્ષોપાયે ઉત્પત્તિપ્રકરણે સત્યોપદેશો નામ સપ્તષષ્ટિતમઃ સર્ગઃ