Yoga Vasistha · Chapter 3.64

catuḥṣaṣṭitamaḥ sargaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
yo'yaṃ sarvagato devaḥ paramātmā maheśvaraḥ /
svacchaḥ svānubhavānandasvarūpo'ntādivarjitaḥ

etasmātparamānandācchuddhacinmātrarūpiṇaḥ /
jīvaḥ saṃjāyate pūrvaṃ sa cittaṃ cittato jagat

śrīrāma uvāca /
svānubhūtipramāṇe'sminbrahmaṇi brahmabṛṃhite /
kathaṃ sattāmavāpnoti jīvako dvaitavarjite

śrīvasiṣṭha uvāca /
asadābhāsamacchātma brahmāstīha prabṛṃhitam /
bṛhaccidbhairavavapurānandābhidhamavyayam

tasya yatsamamāpūrṇaṃ śuddhaṃ satvamacihnitam /
tadvidāmapyanirdeśyaṃ tacchāntaṃ paramaṃ padam

tasyaivodyadivāśānti yatsattvaṃ saṃvidātmakam /
svabhāvātspandanaṃ tattu jīvaśabdena kathyate

tatremāḥ paramādarśe cidvyomnyanubhavātmikāḥ /
asaṃkhyāḥ pratibimbanti jagajjālaparamparāḥ

brahmaṇaḥ sphuraṇaṃ kiṃcidyadavātāmbudheriva /
dīpasyevāpyavātasya taṃ jīvaṃ viddhi rāghava

śāntatvāpagame'cchasya manāksaṃvedanātmakam /
svābhāvikaṃ yatsphuraṇaṃ cidvyomnaḥ so'ṅga jīvakaḥ

yathā vātasya calanaṃ kṛśānoruṣṇatā yathā /
śītatā vā tuṣārasya tathā jīvatvamātmanaḥ

cidrūpasyātmatattvasya svābhāvavaśataḥ svayam /
manāksaṃvedanamiva yattajjīva iti smṛtam

tadeva ghanasaṃvittyā yātyahaṃtāmanukramāt /
vahnyaṇuḥ svendhanādhikyātsvāṃ prakāśakatāmiva

yathā svatārakāmārge vyomnaḥ sphurati nīlimā /
śūnyasyāpyasya jīvasya tathāhaṃbhāvabhāvanā

jīvo'haṃkṛtimādatte saṃkalpakalayeddhayā /
svayaitayā ghanatayā nīlimānamivāmbaram

ahaṃbhāvo hi dikkālavyavacchedī kṛtākṛtiḥ /
svayaṃ saṃkalpavaśato vātaspanda iva sphuran

saṃkalponmukhatā yātastvahaṃkārābhidhaḥ sthitaḥ /
cittaṃ jīvo mano māyā prakṛtiśceti nāmabhiḥ

tatsaṃkalpātmakaṃ ceto bhūtatanmātrakalpanam /
kurvaṃstato vrajatyeva saṃkalpādyāti pañcatām

tanmātrapañcakākāraṃ cittaṃ tejaḥkaṇo bhavet /
ajātajagati vyomni tārakā pelavā yathā

tejaḥkaṇatvamādatte cittaṃ tanmātrakalpanāt /
śanaiḥ svasmātparispandādbījamaṅkuratāmiva

asau tejaḥkaṇo'ṇḍākhyaḥ kalpanātkaścidaṇḍatām /
prayātyantaḥsphuradbrahmā jalamāpiṇḍatāmiva

kaściddrāgiti dehādikalanādyāti dehatām /
bhrāntitvaṃ tadatadrūpaṃ gandharvaiśca vasatpuram

kaścitsthāvaratāmeti kaścijjaṃgamatāmapi /
kaścidyāti khacāryādirūpaṃ saṃkalpataḥ svataḥ

sargādāvādijo deho jīvaḥ saṃkalpasaṃbhavaḥ /
krameṇa padamāsādya vairiñcaṃ kurute jagat

ātmabhūkalanātmāsau yatsaṃkalpayati kṣaṇāt /
tatsvabhāvavaśādeva jātameva prapaśyati

citsvabhāvātsamāyātaṃ brahmatvaṃ sarvakāraṇam /
saṃsṛtau kāraṇaṃ paścātkarma nirmāya saṃsthitam

cittaṃ svabhāvātsphurati cittaḥ phena ivāmbhasaḥ /
karmabhirbadhyate paścāḍḍiṇḍīramiva rajjubhiḥ

saṃkalpaḥ kalanābījaṃ tadātmaiva hi jīvakaḥ /
karma paścāttanotyuccairutthāyākarmataḥ kramāt

kroḍīkṛtāṅkuraṃ pūrvaṃ jīvo dhatte svajīvitam /
paścānnānātvamāyāti patrāṅkuraphalakramaiḥ

anye sva eva ye jīvā evamevākṛtiṃ gatāḥ /
pūrvotpanne jagati te yānti bhūtāśrayāṃ sthitim

svakarmabhistato janmamṛtikāraṇatāṃ gataiḥ /
prayāntyūrdhvamadhastādvā karma citspanda ucyate

citspandana bhavati karma tadeva daivaṃ
cittaṃ tadeva bhavatīha śubhāśubhādi /
tasmājjaganti bhuvanāni bhavanti pūrvaṃ
bhūtvā nijāṅgakusumāni tarorivādyāt

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe līlo० utpattibījāṅkuranirṇayo nāma catuḥṣaṣṭhitamaḥ sargaḥ