યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.64

ચતુઃષષ્ટિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
યોઽયં સર્વગતો દેવઃ પરમાત્મા મહેશ્વરઃ ।
સ્વચ્છઃ સ્વાનુભવાનન્દસ્વરૂપોઽન્તાદિવર્જિતઃ

એતસ્માત્પરમાનન્દાચ્છુદ્ધચિન્માત્રરૂપિણઃ ।
જીવઃ સંજાયતે પૂર્વં સ ચિત્તં ચિત્તતો જગત્

શ્રીરામ ઉવાચ ।
સ્વાનુભૂતિપ્રમાણેઽસ્મિન્બ્રહ્મણિ બ્રહ્મબૃંહિતે ।
કથં સત્તામવાપ્નોતિ જીવકો દ્વૈતવર્જિતે

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અસદાભાસમચ્છાત્મ બ્રહ્માસ્તીહ પ્રબૃંહિતમ્ ।
બૃહચ્ચિદ્ભૈરવવપુરાનન્દાભિધમવ્યયમ્

તસ્ય યત્સમમાપૂર્ણં શુદ્ધં સત્વમચિહ્નિતમ્ ।
તદ્વિદામપ્યનિર્દેશ્યં તચ્છાન્તં પરમં પદમ્

તસ્યૈવોદ્યદિવાશાન્તિ યત્સત્ત્વં સંવિદાત્મકમ્ ।
સ્વભાવાત્સ્પન્દનં તત્તુ જીવશબ્દેન કથ્યતે

તત્રેમાઃ પરમાદર્શે ચિદ્વ્યોમ્ન્યનુભવાત્મિકાઃ ।
અસંખ્યાઃ પ્રતિબિમ્બન્તિ જગજ્જાલપરમ્પરાઃ

બ્રહ્મણઃ સ્ફુરણં કિંચિદ્યદવાતામ્બુધેરિવ ।
દીપસ્યેવાપ્યવાતસ્ય તં જીવં વિદ્ધિ રાઘવ

શાન્તત્વાપગમેઽચ્છસ્ય મનાક્સંવેદનાત્મકમ્ ।
સ્વાભાવિકં યત્સ્ફુરણં ચિદ્વ્યોમ્નઃ સોઽઙ્ગ જીવકઃ

યથા વાતસ્ય ચલનં કૃશાનોરુષ્ણતા યથા ।
શીતતા વા તુષારસ્ય તથા જીવત્વમાત્મનઃ

ચિદ્રૂપસ્યાત્મતત્ત્વસ્ય સ્વાભાવવશતઃ સ્વયમ્ ।
મનાક્સંવેદનમિવ યત્તજ્જીવ ઇતિ સ્મૃતમ્

તદેવ ઘનસંવિત્ત્યા યાત્યહંતામનુક્રમાત્ ।
વહ્ન્યણુઃ સ્વેન્ધનાધિક્યાત્સ્વાં પ્રકાશકતામિવ

યથા સ્વતારકામાર્ગે વ્યોમ્નઃ સ્ફુરતિ નીલિમા ।
શૂન્યસ્યાપ્યસ્ય જીવસ્ય તથાહંભાવભાવના

જીવોઽહંકૃતિમાદત્તે સંકલ્પકલયેદ્ધયા ।
સ્વયૈતયા ઘનતયા નીલિમાનમિવામ્બરમ્

અહંભાવો હિ દિક્કાલવ્યવચ્છેદી કૃતાકૃતિઃ ।
સ્વયં સંકલ્પવશતો વાતસ્પન્દ ઇવ સ્ફુરન્

સંકલ્પોન્મુખતા યાતસ્ત્વહંકારાભિધઃ સ્થિતઃ ।
ચિત્તં જીવો મનો માયા પ્રકૃતિશ્ચેતિ નામભિઃ

તત્સંકલ્પાત્મકં ચેતો ભૂતતન્માત્રકલ્પનમ્ ।
કુર્વંસ્તતો વ્રજત્યેવ સંકલ્પાદ્યાતિ પઞ્ચતામ્

તન્માત્રપઞ્ચકાકારં ચિત્તં તેજઃકણો ભવેત્ ।
અજાતજગતિ વ્યોમ્નિ તારકા પેલવા યથા

તેજઃકણત્વમાદત્તે ચિત્તં તન્માત્રકલ્પનાત્ ।
શનૈઃ સ્વસ્માત્પરિસ્પન્દાદ્બીજમઙ્કુરતામિવ

અસૌ તેજઃકણોઽણ્ડાખ્યઃ કલ્પનાત્કશ્ચિદણ્ડતામ્ ।
પ્રયાત્યન્તઃસ્ફુરદ્બ્રહ્મા જલમાપિણ્ડતામિવ

કશ્ચિદ્દ્રાગિતિ દેહાદિકલનાદ્યાતિ દેહતામ્ ।
ભ્રાન્તિત્વં તદતદ્રૂપં ગન્ધર્વૈશ્ચ વસત્પુરમ્

કશ્ચિત્સ્થાવરતામેતિ કશ્ચિજ્જંગમતામપિ ।
કશ્ચિદ્યાતિ ખચાર્યાદિરૂપં સંકલ્પતઃ સ્વતઃ

સર્ગાદાવાદિજો દેહો જીવઃ સંકલ્પસંભવઃ ।
ક્રમેણ પદમાસાદ્ય વૈરિઞ્ચં કુરુતે જગત્

આત્મભૂકલનાત્માસૌ યત્સંકલ્પયતિ ક્ષણાત્ ।
તત્સ્વભાવવશાદેવ જાતમેવ પ્રપશ્યતિ

ચિત્સ્વભાવાત્સમાયાતં બ્રહ્મત્વં સર્વકારણમ્ ।
સંસૃતૌ કારણં પશ્ચાત્કર્મ નિર્માય સંસ્થિતમ્

ચિત્તં સ્વભાવાત્સ્ફુરતિ ચિત્તઃ ફેન ઇવામ્ભસઃ ।
કર્મભિર્બધ્યતે પશ્ચાડ્ડિણ્ડીરમિવ રજ્જુભિઃ

સંકલ્પઃ કલનાબીજં તદાત્મૈવ હિ જીવકઃ ।
કર્મ પશ્ચાત્તનોત્યુચ્ચૈરુત્થાયાકર્મતઃ ક્રમાત્

ક્રોડીકૃતાઙ્કુરં પૂર્વં જીવો ધત્તે સ્વજીવિતમ્ ।
પશ્ચાન્નાનાત્વમાયાતિ પત્રાઙ્કુરફલક્રમૈઃ

અન્યે સ્વ એવ યે જીવા એવમેવાકૃતિં ગતાઃ ।
પૂર્વોત્પન્ને જગતિ તે યાન્તિ ભૂતાશ્રયાં સ્થિતિમ્

સ્વકર્મભિસ્તતો જન્મમૃતિકારણતાં ગતૈઃ ।
પ્રયાન્ત્યૂર્ધ્વમધસ્તાદ્વા કર્મ ચિત્સ્પન્દ ઉચ્યતે

ચિત્સ્પન્દન ભવતિ કર્મ તદેવ દૈવં
ચિત્તં તદેવ ભવતીહ શુભાશુભાદિ ।
તસ્માજ્જગન્તિ ભુવનાનિ ભવન્તિ પૂર્વં
ભૂત્વા નિજાઙ્ગકુસુમાનિ તરોરિવાદ્યાત્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે ઉત્પત્તિપ્રકરણે લીલો૦ ઉત્પત્તિબીજાઙ્કુરનિર્ણયો નામ ચતુઃષષ્ઠિતમઃ સર્ગઃ