Yoga Vasistha · Chapter 3.60

śrīvasiṣṭha uvāca /
etatte kathitaṃ rāma dṛśyadoṣanivṛttaye /
līlopākhyānamanaghaṃ ghanatāṃ jagatastyaja

śāntaiva dṛśyasattāsyāḥ śamanaṃ nopayujyate /
sato hi mārjanakleśo nāsatastu kadācana

jñānenākāśarūpeṇa dṛśyaṃ jñeyasvarūpakam /
ityekībhūtamālokya jñastiṣṭhatyambaropamaḥ

pṛthvyādirahitenedaṃ cidbhāsaiva svayaṃbhuvā /
sādhitaṃ yadi siddhena tataḥ svātmani sādhitam

saṃvidyathā yā yatate tathā saiva vyavasthitā /
visṛṣṭā sṛṣṭivinnadyāṃ yāvadyatnānna rodhitā

cidākāśāvabhāso'yaṃ jagadityavabudhyate /
cidvyomnyevātmani svacche paramāṇukaṇaṃ prati

evamasyā mudhābhrānteḥ kā sattā keva vāsanā /
kā vāsthā kā ca niyatiḥ kāvaśyaṃbhāvitocyatām

sarvaṃ caitadyathādṛṣṭaṃ sthitamitthamakhaṇḍitam /
māyaiveyamananteyaṃ na ca māyāsti kācana

śrīrāma uvāca /
aho nu paramā dṛṣṭirdarśitā bhagavaṃstvayā /
dāvāgnidagdhakakṣāṇāṃ dāhaśāntau kalaindavī

aho nu sucireṇādya jñātaṃ jñātavyamakṣatam /
mayā yathedaṃ yaccedaṃ yādṛg jñeyaṃ yato yadā

śāmyāmīva dvijaśreṣṭha nirvāmīva vikalpayan /
etadākhyānamāścaryaṃ vyākhyānaṃ śāstradṛṣṭiṣu

imaṃ me bhagavanbrūhi saṃśayaṃ sarvakovida /
tava pātuṃ na tṛpto'smi śrotrapātrairvacomṛtam

sa sargatritaye kālo līlābharturhi yogataḥ /
sa kvacitkimahorātraḥ kvacitkiṃ māsamātrakaḥ

kvacitkiṃ bahuvarṣāṇi kasyacitkimu pelavaḥ /
kasyacitkiṃ mahādīrghaḥ kasyacitkiṃ kṣaṇaḥ sthitaḥ

iti me bhagavanbūhi tvaṃ yathāvadanugrahāt /
sakṛcchrutaṃ na viśrāntimeti loṣṭe yathā jalam

śrīvasiṣṭha uvāca /
yena yena yathā yadyadyadā saṃvedyate'nagha /
tena tena tathā tattattadā samanubhūyate

amṛtatvaṃ viṣaṃ yāti sadaivāmṛtavedanāt /
śatrurmitratvamāyāti mitrasaṃvittivedanāt

yathā bhāvitameteṣāṃ padārthānāṃ nijaṃ vapuḥ /
tadeva hi cirābhyāsānniyatervaśamāyatam

kacanaikātmikaiṣā cidyathā kacati yādṛśam /
tathā tathāśu bhavati tatsvabhāvaikakāraṇāt

nimeṣe yadi kalpaughasaṃvidaṃ parivindati /
nimeṣa eva tatkalpo bhavatyatra na saṃśayaḥ

kalpe yadi nimeṣatvaṃ vetti kalpo'pyasau tataḥ /
nimeṣībhavati kṣipraṃ tādṛgrūpātmikā hi cit

duḥkhitasya niśā kalpaḥ sukhitasyaiva ca kṣaṇaḥ /
kṣaṇaḥ svapne bhavetkalpaḥ kalpaśca bhavati kṣaṇaḥ

yathā ca mṛtvā jāto'haṃ taruṇo yauvanasthitaḥ /
yāto'smi yojanaśataṃ svapna ityanubhūyate

rātriṃ dvādaśavarṣāṇi hariścandro'nubhūtavān /
lavaṇo bhuktavānāyurekarātryā samāḥ śatam

yanmuhūrtaḥ prajeśasya sa manorjīvitaṃ muneḥ /
jīvitaṃ yadviriñcasya taddinaṃ kila cakriṇaḥ

viṣṇoryajjīvitaṃ rāma tadvṛṣāṅkasya vāsaraḥ /
dhyānaprakṣīṇacittasya na dināni na rātrayaḥ

na padārthā na ca jagatsatyamātmani yoginaḥ /
madhuraṃ kaṭutāmeti kaṭubhāvena cintitam

kaṭu cāyāti mādhuryaṃ madhuratvena cintitam /
mitrabuddhyā dviṣanmitraṃ ripubuddhyā ripuḥ suhṛt

bhavatīti mahābāho yathāsaṃvedanaṃ jagat /
anabhyastāḥ padārthā ye śāstrapāṭhajapādayaḥ

teṣāṃ saṃvedanābhyāsānnūnamabhyeti sāmyatā /
nauyāyināṃ bhramārtānāṃ vedanādbhūrvivartate

avedanābhramārtānāmapi naiṣāṃ vivartate /
śūnyamākīrṇatāmeti vedanātsvapnadṛkṣviva

vedanātpītamānīlaṃ śuklaṃ vāpyanubhūyate /
āpadvadutsavaḥ khedaṃ karoti parimohataḥ

kuḍye'pi kha ivācāro dṛṣṭo nanvavicāriṇaḥ /
asadyakṣo vimūḍhānāṃ prāṇānapyapakarṣati

vedanātsvapnavanitā jāgratīva ratipradā /
yadyathābhāsamāyātaṃ tattathā sthiratāṃ gatam

asadeva nabhaścaiva nabha eva cidātmani /
śatahastāmbudacchāyānaṭanṛttamivātatam

gagane mānasaṃ spandaṃ jagadviddhi na vastu tat /
mithyājñānapiśācasya spandadarśanamākṛti

māyāmātrakamevedamarodhakamabhittimat /
idaṃ bhāsvaramābhātaṃ svapnasaṃdarśanaṃ sthitam

apūrvamevāsuptasya narasyevoditaṃ viduḥ /
acetā cetati stambho yādṛśaṃ śālabhañjikām

paramārthamahāstambhaḥ sṛṣṭiṃ cetati sādṛśam /
yādṛśo me naraḥ pārśve svapne kṣubdho mahābhaṭaiḥ

tādṛśo brahmaṇaḥ svargo buddha eva suṣuptavat /
tṛṇagulmalatāyuktaḥ śiśirānte yathā rasaḥ

vāsantaḥ saṃsthito bhūmau tathā sargaḥ pare pade /
yathā dravatvaṃ kanake sthitamantaranunmiṣat

tathā sthitaḥ pare sarga ātmavargādaṇāvaṇau /
saṃniveśo yathāṅgānāmaṅgino'nanya ātmanaḥ

jagadevamanaṅgasya svātmano brahmaṇastathā /
yādṛgekanaraḥ svapne yuddhamanyaṃ naraṃ prati

tādṛśaṃ sadasadrūpaṃ svātmedaṃ vyomagaṃ jagat /
mahākalpāntasargādau citsvabhāvamidaṃ jagat

kāraṇatvaṃ mithaḥ paścādasadeti na vāstavam /
mukte'sminbrahmaṇi yadi brahmānyaḥ smṛtijo bhavet /
tatsmṛtijñaptije sarge sthitaiva jñaptimātratā

śrīrāma uvāca /
paurāṇāṃ mantrimukhyānāṃ vidūrathakulakramaḥ /
samameva kathaṃ tatra sarveṣāṃ pratibhāsitaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
citaḥ samanuvartante mukhyāyāḥ sarvasaṃvidaḥ /
yathā vipulavātyāyāḥ sāmānyā vātalekhikāḥ

parasparānusāreṇa tathārūpeṇa saṃvidaḥ /
kacitāstāḥ prajāpālaprajāvāstavyamantriṇaḥ

evaṃrūpātkulājjāto rājāsmākamayaṃ tvasau /
kacitā iva vāstavyavido vaidūrathe pure

kacane citsvabhāvasya na ca kāraṇamārgaṇam /
yuktaṃ mahāmaṇerbhāsāmivānyatra svabhāvataḥ

ahamevaṃ kulācāre rājā syāmevamityapi /
vidūrathavido ratnāduditā pratibhā yathā

yāvanto jantavo yasminye ye sarge yadā yadā /
te sarvagatvācciddhātoranyonyādarśatāṃ gatāḥ

tīvravegavatī yā syāttatra saṃvidakampitā /
saivāyāti paraṃ sthairyamāmokṣaṃ tvekarūpiṇī

balavaccidvilāsānāmanuvṛttyā parasparam /
svabhāvāḥ pratibimbanti cidādarśe svabhāvataḥ

tatrātiyatnājjayati satyāḥ saṃvida ātmasāt /
kurvanti saridambhodhigāminī sarito yathā

ye samāstatra te tāvadyatante citsvabhāvataḥ /
yāvadeko jayatyatra dvitīyaḥ sa nimajjati

jāyamāneṣu naśyatsu vartamāneṣu bhūriśaḥ /
evaṃ sargasahasreṣu paramāṇukaṇaṃ prati

na kiṃcitkenaciddhyāptaṃ na kiṃcitkenacitsthitam /
cidākāśamidaṃ śāntamataḥ sarvamabhittimat

ayamābhāsate svapno nirnidro dṛṣṭivarjitaḥ /
avaśyaṃbhāvibodhastu svanubhūto'pyasanmayaḥ

patrapuṣpaphalāṃśātmā yathaikaḥ svāsthito drumaḥ /
anantasarvaśaktyātmā hyeka eva tathā vibhuḥ

mātṛmeyapramāṇādimāyātmakamajaṃ padam /
buddhaṃ vismṛtimāyāti na kadācana kasyacit

śūnyodayāstamayavastu tamaḥprakāśaṃ
dikkālarūpyapi sadaikamanādiśuddham /
ādyantamadhyarahitaṃ sthitamacchamambu
saumyatvavīcivalanāḍhyamivaikameva

ahaṃtvamityādijagatsvarūpā
viśuddhabodhaikavibhā vibhāti /
ākāśakośe nijaśūnyateva
dvaitaikyasaṃkalpavikalpanācca

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mokṣopāyeṣūtpattiprakaraṇe līlo० prayojanavarṇanaṃ nāma ṣaṣṭitamaḥ sargaḥ