યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.60

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
એતત્તે કથિતં રામ દૃશ્યદોષનિવૃત્તયે ।
લીલોપાખ્યાનમનઘં ઘનતાં જગતસ્ત્યજ

શાન્તૈવ દૃશ્યસત્તાસ્યાઃ શમનં નોપયુજ્યતે ।
સતો હિ માર્જનક્લેશો નાસતસ્તુ કદાચન

જ્ઞાનેનાકાશરૂપેણ દૃશ્યં જ્ઞેયસ્વરૂપકમ્ ।
ઇત્યેકીભૂતમાલોક્ય જ્ઞસ્તિષ્ઠત્યમ્બરોપમઃ

પૃથ્વ્યાદિરહિતેનેદં ચિદ્ભાસૈવ સ્વયંભુવા ।
સાધિતં યદિ સિદ્ધેન તતઃ સ્વાત્મનિ સાધિતમ્

સંવિદ્યથા યા યતતે તથા સૈવ વ્યવસ્થિતા ।
વિસૃષ્ટા સૃષ્ટિવિન્નદ્યાં યાવદ્યત્નાન્ન રોધિતા

ચિદાકાશાવભાસોઽયં જગદિત્યવબુધ્યતે ।
ચિદ્વ્યોમ્ન્યેવાત્મનિ સ્વચ્છે પરમાણુકણં પ્રતિ

એવમસ્યા મુધાભ્રાન્તેઃ કા સત્તા કેવ વાસના ।
કા વાસ્થા કા ચ નિયતિઃ કાવશ્યંભાવિતોચ્યતામ્

સર્વં ચૈતદ્યથાદૃષ્ટં સ્થિતમિત્થમખણ્ડિતમ્ ।
માયૈવેયમનન્તેયં ન ચ માયાસ્તિ કાચન

શ્રીરામ ઉવાચ ।
અહો નુ પરમા દૃષ્ટિર્દર્શિતા ભગવંસ્ત્વયા ।
દાવાગ્નિદગ્ધકક્ષાણાં દાહશાન્તૌ કલૈન્દવી

અહો નુ સુચિરેણાદ્ય જ્ઞાતં જ્ઞાતવ્યમક્ષતમ્ ।
મયા યથેદં યચ્ચેદં યાદૃગ્ જ્ઞેયં યતો યદા

શામ્યામીવ દ્વિજશ્રેષ્ઠ નિર્વામીવ વિકલ્પયન્ ।
એતદાખ્યાનમાશ્ચર્યં વ્યાખ્યાનં શાસ્ત્રદૃષ્ટિષુ

ઇમં મે ભગવન્બ્રૂહિ સંશયં સર્વકોવિદ ।
તવ પાતું ન તૃપ્તોઽસ્મિ શ્રોત્રપાત્રૈર્વચોમૃતમ્

સ સર્ગત્રિતયે કાલો લીલાભર્તુર્હિ યોગતઃ ।
સ ક્વચિત્કિમહોરાત્રઃ ક્વચિત્કિં માસમાત્રકઃ

ક્વચિત્કિં બહુવર્ષાણિ કસ્યચિત્કિમુ પેલવઃ ।
કસ્યચિત્કિં મહાદીર્ઘઃ કસ્યચિત્કિં ક્ષણઃ સ્થિતઃ

ઇતિ મે ભગવન્બૂહિ ત્વં યથાવદનુગ્રહાત્ ।
સકૃચ્છ્રુતં ન વિશ્રાન્તિમેતિ લોષ્ટે યથા જલમ્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
યેન યેન યથા યદ્યદ્યદા સંવેદ્યતેઽનઘ ।
તેન તેન તથા તત્તત્તદા સમનુભૂયતે

અમૃતત્વં વિષં યાતિ સદૈવામૃતવેદનાત્ ।
શત્રુર્મિત્રત્વમાયાતિ મિત્રસંવિત્તિવેદનાત્

યથા ભાવિતમેતેષાં પદાર્થાનાં નિજં વપુઃ ।
તદેવ હિ ચિરાભ્યાસાન્નિયતેર્વશમાયતમ્

કચનૈકાત્મિકૈષા ચિદ્યથા કચતિ યાદૃશમ્ ।
તથા તથાશુ ભવતિ તત્સ્વભાવૈકકારણાત્

નિમેષે યદિ કલ્પૌઘસંવિદં પરિવિન્દતિ ।
નિમેષ એવ તત્કલ્પો ભવત્યત્ર ન સંશયઃ

કલ્પે યદિ નિમેષત્વં વેત્તિ કલ્પોઽપ્યસૌ તતઃ ।
નિમેષીભવતિ ક્ષિપ્રં તાદૃગ્રૂપાત્મિકા હિ ચિત્

દુઃખિતસ્ય નિશા કલ્પઃ સુખિતસ્યૈવ ચ ક્ષણઃ ।
ક્ષણઃ સ્વપ્ને ભવેત્કલ્પઃ કલ્પશ્ચ ભવતિ ક્ષણઃ

યથા ચ મૃત્વા જાતોઽહં તરુણો યૌવનસ્થિતઃ ।
યાતોઽસ્મિ યોજનશતં સ્વપ્ન ઇત્યનુભૂયતે

રાત્રિં દ્વાદશવર્ષાણિ હરિશ્ચન્દ્રોઽનુભૂતવાન્ ।
લવણો ભુક્તવાનાયુરેકરાત્ર્યા સમાઃ શતમ્

યન્મુહૂર્તઃ પ્રજેશસ્ય સ મનોર્જીવિતં મુનેઃ ।
જીવિતં યદ્વિરિઞ્ચસ્ય તદ્દિનં કિલ ચક્રિણઃ

વિષ્ણોર્યજ્જીવિતં રામ તદ્વૃષાઙ્કસ્ય વાસરઃ ।
ધ્યાનપ્રક્ષીણચિત્તસ્ય ન દિનાનિ ન રાત્રયઃ

ન પદાર્થા ન ચ જગત્સત્યમાત્મનિ યોગિનઃ ।
મધુરં કટુતામેતિ કટુભાવેન ચિન્તિતમ્

કટુ ચાયાતિ માધુર્યં મધુરત્વેન ચિન્તિતમ્ ।
મિત્રબુદ્ધ્યા દ્વિષન્મિત્રં રિપુબુદ્ધ્યા રિપુઃ સુહૃત્

ભવતીતિ મહાબાહો યથાસંવેદનં જગત્ ।
અનભ્યસ્તાઃ પદાર્થા યે શાસ્ત્રપાઠજપાદયઃ

તેષાં સંવેદનાભ્યાસાન્નૂનમભ્યેતિ સામ્યતા ।
નૌયાયિનાં ભ્રમાર્તાનાં વેદનાદ્ભૂર્વિવર્તતે

અવેદનાભ્રમાર્તાનામપિ નૈષાં વિવર્તતે ।
શૂન્યમાકીર્ણતામેતિ વેદનાત્સ્વપ્નદૃક્ષ્વિવ

વેદનાત્પીતમાનીલં શુક્લં વાપ્યનુભૂયતે ।
આપદ્વદુત્સવઃ ખેદં કરોતિ પરિમોહતઃ

કુડ્યેઽપિ ખ ઇવાચારો દૃષ્ટો નન્વવિચારિણઃ ।
અસદ્યક્ષો વિમૂઢાનાં પ્રાણાનપ્યપકર્ષતિ

વેદનાત્સ્વપ્નવનિતા જાગ્રતીવ રતિપ્રદા ।
યદ્યથાભાસમાયાતં તત્તથા સ્થિરતાં ગતમ્

અસદેવ નભશ્ચૈવ નભ એવ ચિદાત્મનિ ।
શતહસ્તામ્બુદચ્છાયાનટનૃત્તમિવાતતમ્

ગગને માનસં સ્પન્દં જગદ્વિદ્ધિ ન વસ્તુ તત્ ।
મિથ્યાજ્ઞાનપિશાચસ્ય સ્પન્દદર્શનમાકૃતિ

માયામાત્રકમેવેદમરોધકમભિત્તિમત્ ।
ઇદં ભાસ્વરમાભાતં સ્વપ્નસંદર્શનં સ્થિતમ્

અપૂર્વમેવાસુપ્તસ્ય નરસ્યેવોદિતં વિદુઃ ।
અચેતા ચેતતિ સ્તમ્ભો યાદૃશં શાલભઞ્જિકામ્

પરમાર્થમહાસ્તમ્ભઃ સૃષ્ટિં ચેતતિ સાદૃશમ્ ।
યાદૃશો મે નરઃ પાર્શ્વે સ્વપ્ને ક્ષુબ્ધો મહાભટૈઃ

તાદૃશો બ્રહ્મણઃ સ્વર્ગો બુદ્ધ એવ સુષુપ્તવત્ ।
તૃણગુલ્મલતાયુક્તઃ શિશિરાન્તે યથા રસઃ

વાસન્તઃ સંસ્થિતો ભૂમૌ તથા સર્ગઃ પરે પદે ।
યથા દ્રવત્વં કનકે સ્થિતમન્તરનુન્મિષત્

તથા સ્થિતઃ પરે સર્ગ આત્મવર્ગાદણાવણૌ ।
સંનિવેશો યથાઙ્ગાનામઙ્ગિનોઽનન્ય આત્મનઃ

જગદેવમનઙ્ગસ્ય સ્વાત્મનો બ્રહ્મણસ્તથા ।
યાદૃગેકનરઃ સ્વપ્ને યુદ્ધમન્યં નરં પ્રતિ

તાદૃશં સદસદ્રૂપં સ્વાત્મેદં વ્યોમગં જગત્ ।
મહાકલ્પાન્તસર્ગાદૌ ચિત્સ્વભાવમિદં જગત્

કારણત્વં મિથઃ પશ્ચાદસદેતિ ન વાસ્તવમ્ ।
મુક્તેઽસ્મિન્બ્રહ્મણિ યદિ બ્રહ્માન્યઃ સ્મૃતિજો ભવેત્ ।
તત્સ્મૃતિજ્ઞપ્તિજે સર્ગે સ્થિતૈવ જ્ઞપ્તિમાત્રતા

શ્રીરામ ઉવાચ ।
પૌરાણાં મન્ત્રિમુખ્યાનાં વિદૂરથકુલક્રમઃ ।
સમમેવ કથં તત્ર સર્વેષાં પ્રતિભાસિતઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ચિતઃ સમનુવર્તન્તે મુખ્યાયાઃ સર્વસંવિદઃ ।
યથા વિપુલવાત્યાયાઃ સામાન્યા વાતલેખિકાઃ

પરસ્પરાનુસારેણ તથારૂપેણ સંવિદઃ ।
કચિતાસ્તાઃ પ્રજાપાલપ્રજાવાસ્તવ્યમન્ત્રિણઃ

એવંરૂપાત્કુલાજ્જાતો રાજાસ્માકમયં ત્વસૌ ।
કચિતા ઇવ વાસ્તવ્યવિદો વૈદૂરથે પુરે

કચને ચિત્સ્વભાવસ્ય ન ચ કારણમાર્ગણમ્ ।
યુક્તં મહામણેર્ભાસામિવાન્યત્ર સ્વભાવતઃ

અહમેવં કુલાચારે રાજા સ્યામેવમિત્યપિ ।
વિદૂરથવિદો રત્નાદુદિતા પ્રતિભા યથા

યાવન્તો જન્તવો યસ્મિન્યે યે સર્ગે યદા યદા ।
તે સર્વગત્વાચ્ચિદ્ધાતોરન્યોન્યાદર્શતાં ગતાઃ

તીવ્રવેગવતી યા સ્યાત્તત્ર સંવિદકમ્પિતા ।
સૈવાયાતિ પરં સ્થૈર્યમામોક્ષં ત્વેકરૂપિણી

બલવચ્ચિદ્વિલાસાનામનુવૃત્ત્યા પરસ્પરમ્ ।
સ્વભાવાઃ પ્રતિબિમ્બન્તિ ચિદાદર્શે સ્વભાવતઃ

તત્રાતિયત્નાજ્જયતિ સત્યાઃ સંવિદ આત્મસાત્ ।
કુર્વન્તિ સરિદમ્ભોધિગામિની સરિતો યથા

યે સમાસ્તત્ર તે તાવદ્યતન્તે ચિત્સ્વભાવતઃ ।
યાવદેકો જયત્યત્ર દ્વિતીયઃ સ નિમજ્જતિ

જાયમાનેષુ નશ્યત્સુ વર્તમાનેષુ ભૂરિશઃ ।
એવં સર્ગસહસ્રેષુ પરમાણુકણં પ્રતિ

ન કિંચિત્કેનચિદ્ધ્યાપ્તં ન કિંચિત્કેનચિત્સ્થિતમ્ ।
ચિદાકાશમિદં શાન્તમતઃ સર્વમભિત્તિમત્

અયમાભાસતે સ્વપ્નો નિર્નિદ્રો દૃષ્ટિવર્જિતઃ ।
અવશ્યંભાવિબોધસ્તુ સ્વનુભૂતોઽપ્યસન્મયઃ

પત્રપુષ્પફલાંશાત્મા યથૈકઃ સ્વાસ્થિતો દ્રુમઃ ।
અનન્તસર્વશક્ત્યાત્મા હ્યેક એવ તથા વિભુઃ

માતૃમેયપ્રમાણાદિમાયાત્મકમજં પદમ્ ।
બુદ્ધં વિસ્મૃતિમાયાતિ ન કદાચન કસ્યચિત્

શૂન્યોદયાસ્તમયવસ્તુ તમઃપ્રકાશં
દિક્કાલરૂપ્યપિ સદૈકમનાદિશુદ્ધમ્ ।
આદ્યન્તમધ્યરહિતં સ્થિતમચ્છમમ્બુ
સૌમ્યત્વવીચિવલનાઢ્યમિવૈકમેવ

અહંત્વમિત્યાદિજગત્સ્વરૂપા
વિશુદ્ધબોધૈકવિભા વિભાતિ ।
આકાશકોશે નિજશૂન્યતેવ
દ્વૈતૈક્યસંકલ્પવિકલ્પનાચ્ચ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે મોક્ષોપાયેષૂત્પત્તિપ્રકરણે લીલો૦ પ્રયોજનવર્ણનં નામ ષષ્ટિતમઃ સર્ગઃ