Yoga Vasistha · Chapter 3.57

saptapañcāśaḥ sargaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
tato dadṛśatustatra śavaśayyaikapārśvagām /
līlāṃ vidūrathasyāgre mṛtāṃ te prathamāgatām

prāgveṣāṃ prāksamācārāṃ prāgdehāṃ prāksavāsanām /
prāktanākārasadṛśīṃ sarvarūpāṅgasundarīm

prāgrūpāvayavaspandāṃ prāgambaraparīvṛtām /
prāgbhūṣaṇabharacchannāṃ kevalaṃ tatra saṃsthitām

gṛhītacāmarāṃ cāru vījayantīṃ mahīpatim /
udyaccandrāmiva divaṃ bhūṣayantīṃ mahītalam

maunasthāṃ vāmahastasthavadanendutayā natām /
bhūṣaṇāṃśulatāpuṣpaiḥ phullāmiva vanasthalīm

kurvāṇāṃ vīkṣitairdikṣu mālatyutpalavarṣaṇam /
sṛjantīmātmalāvaṇyādinduminduṃ nabhoditam

narapālātmano viṣṇorlakṣmīmiva samāgatām /
uditāṃ puṣpasaṃbhārādiva puṣpākaraśriyam

bharturvadanake nyastadṛṣṭimiṣṭaviceṣṭitām /
kiṃcitpramlānavadanāṃ mlānacandrāṃ niśāmiva

tābhyāṃ sā lalanā dṛṣṭā tayā te tu na lakṣite /
yasmātte satyasaṃkalpe sā na tāvattathoditā

śrīrāma uvāca /
tasminpradeśe sā pūrvalīlā saṃsthāpya dehakam /
dhyānena jñaptisahitā gatābhūditi varṇitam

kimidānīṃ sa līlāyā dehastatra na varṇitaḥ /
kiṃsaṃpannaḥ kva vā yāta iti me kathaya prabho

śrīvasiṣṭha uvāca /
kvāsīllīlāśarīraṃ tatkutastasyāsti satyatā /
kevalā bhrāntirevābhūjjalabuddhirmarāviva

ātmaivedaṃ jagatsarvaṃ kuto dehādikalpanā /
brahmai'vānandarūpaṃ sadyatpaśyasi tadeva cit

yathaiva bodhe līlāsau pariṇāmamitā kramāt /
pare tathaiva tasmāttaddhimavadgalitaṃ vapuḥ

( ātivāhikadehasya kālenābhyudito bhramaḥ /
ādhibhautikadeho'hamiti rajjubhujaṃgavat // १ //)
ātivāhikadehena dṛśyaṃ yadavalokitam /
bhūmyādi nāma tasyaiva kṛtaṃ taccādhibhautikam

vāstavena tu rūpeṇa bhūmyādyātmādhibhautikaḥ /
na śabdena na cārthena satyātmā śaśaśrṛṅgavat

puṃso hariṇako'smīti svapne yasyoditā matiḥ /
sa kimanviṣyati mṛgaṃ svamṛgatvaparikṣaye

udetyasatyamevāśu tathā satyaṃ vilīyate /
bhrāntirbhramavato rajvāmapi sarpabhrame gate

samastasyāprabuddhasya manojātasya kasyacit /
bījaṃ vinā mṛṣaiveyaṃ mithyārūḍhimupāgatā

svapnopalambhaṃ sargākhyaṃ sa sarvo'nubhavansthitaḥ /
ciramāvṛttadehātmā bhūcakrabhramaṇaṃ yathā

śrīrāma uvāca /
brahmam̐llokaiḥ purasthasya gacchato yogino nijam /
ātivāhikatāṃ dehaḥ kīdṛśo'yaṃ vilokyate

śrīvasiṣṭha uvāca /
dehāddehāntaraprāptiḥ pūrvadehaṃ vinā sadā /
ātivāhikadehe'sminsvapneṣviva vinaśvarī

yathātape himakaṇaḥ śaradvyomni sito'mbudaḥ /
dṛśyamāno'pyadṛśyatvamityevaṃ yogidehakaḥ

drāgityevāthavā kaścidyogideho na lakṣyate /
yogibhiśca puro vegātproḍḍīna iva khe khagaḥ

svavāsanābhrameṇaiva kvacitkecitkadācana /
mṛto'yamiti paśyanti kecidyoginamagragāḥ

bhrāntimātraṃ tu dehātmā teṣāṃ tadupaśāmyati /
satyabodhena rajjūnāṃ sarpabuddhirivātmani

ko dehaḥ kasya vā sattā kasya nāśaḥ kathaṃ kutaḥ /
sthitaṃ tadeva yadabhūdabodhaḥ kevalaṃ gataḥ

śrīrāma uvāca /
ātivāhikatāmeti ādhibhautika eva kim /
utānya iti me brūhi yenohya iva bhoḥ prabho

śrīvasiṣṭha uvāca /
bahuśo hyuktametatte na gṛhṇāsi kimuttama /
ātivāhika evāsti nāstyevehādhibhautikaḥ

tasyaivābhyasato'pyeti sādhibhautikatāmatiḥ /
yadā śāmyati saivāsya tadā pūrvā pravartate

tadā gurutvaṃ kāṭhinyamiti yaśca mudhā grahaḥ /
śāmyetsvapnanarasyeva boddhurbodhānnirāmayāt

laghutūlasamāpattistataḥ samupajāyate /
svapne svapnaparijñānādiva dehasya yoginaḥ

svapne svapnaparijñānādyathā deho laghurbhavet /
tathā bodhādayaṃ dehaḥ sthūlavatplutimānbhavet

anekadinasaṃkalpadehe pariṇatātmanām /
asmindehe śave dagdhe tatraivāsthitimīyuṣām

laghudehānubhavanamavaśyaṃ bhāvi vai tathā /
prabodhātiśayādeti jīvatāmapi yoginām

uditāyāṃ smṛtau tatra saṃkalpātmāhamityalam /
yādṛśaḥ sa bhaveddehastādṛśo'yaṃ prabodhataḥ

bhrāntirevamiyaṃ bhāti rajjvāmiva bhujaṅgatā /
kiṃ naṣṭamasyāṃ naṣṭāyāṃ jātāyāṃ kiṃ prajāyate

śrīrāma uvāca /
anantara ye vāstavyā līlāṃ paśyanti te yadi /
tatsatyasaṃkalpatayā budhyante kimataḥ prabho

śrīvasiṣṭha uvāca /
evaṃ jñāsyanti te rājñī sthiteyamiha duḥkhitā /
vayasyā kācidanyeyaṃ kuto'pyasyā upāgatā

saṃdehaḥ ka ivātraiṣāṃ paśavo hyavivekinaḥ /
yathādṛṣṭaṃ viceṣṭante kuta eṣāṃ vicāraṇā

yathā loṣṭo luṭhadvṛkṣaṃ vañcayitvāśu gacchati /
ajñānatve'japaśavastathā hyasti purādikam

yathā svapnavapurbodhānna jāne kveva gacchati /
asatyameva tadyasmāttathaivehādhibhautikam

śrīrāma uvāca /
bhagavansvapnaśikharī prabodhe kveva gacchati /
iti me saṃśayaṃ chindhi śaradabhramivānilaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
svapnabhrame'tha saṃkalpe padārthāḥ parvatādayaḥ /
saṃvido'ntarmilantyete spandanānyanile yathā

aspandasya yathā vāyoḥ saspando'ntarviśatyalam /
ananyātmā tathaivāyaṃ svapnārthaḥ saṃvido malam

svapnādyarthāvabhāsena saṃvideva sphuratyalam /
asphurantī tu tenaiva yātyekatvaṃ tadātmikā

saṃvitsvapnārthayordvitvaṃ na kadācana labhyate /
yathā dravatvapayasoryathā vā spandavātayoḥ

yastatra syādivābodhastadajñānamanuttamam /
saiṣāsaṃsṛtirityuktā mithyājñānātmikoditā

sahakārikāraṇānāmabhāve kila kīdṛśī /
saṃvitsvapnapadārthānāṃ dvitā svapne nirarthikā

yathā svapnastathā jāgradidaṃ nāstyatra saṃśayaḥ /
svapne puramasadbhāti sargādau bhātyasajjagat

na cārtho bhavituṃ śakyaḥ satyatve svapnatoditaḥ /
saṃvido nityasatyatvaṃ svapnārthānāmasatyatā

jhaṭityeva yathākāśaṃ bhavati svapnaparvataḥ /
krameṇa vā tathā bodhe khaṃ bhavatyādhibhautikam

uḍḍīno'yaṃ mṛto veti paśyanti nikaṭasthitāḥ /
jñamātivāhikībhūtaṃ svasvabhāvahatā yataḥ

mithyādṛṣṭaya evemāḥ sṛṣṭayo mohadṛṣṭayaḥ /
māyāmātradṛśo bhrāntiḥ śūnyāḥ svapnānubhūtayaḥ

svapnānubhūtaya imā maraṇāntabodhe
bhrāntyetarabhramadṛśaḥ sphuṭasargabhāsaḥ /
bhāntyātivāhikaśarīragatāḥ samastā
mithyoditā mṛganadīsaraṇakrameṇa

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe mokṣopāye utpattiprakaraṇe līlo० svapnārthasya vicāro nāma saptapañcāśaḥ sargaḥ