યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.57

સપ્તપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
તતો દદૃશતુસ્તત્ર શવશય્યૈકપાર્શ્વગામ્ ।
લીલાં વિદૂરથસ્યાગ્રે મૃતાં તે પ્રથમાગતામ્

પ્રાગ્વેષાં પ્રાક્સમાચારાં પ્રાગ્દેહાં પ્રાક્સવાસનામ્ ।
પ્રાક્તનાકારસદૃશીં સર્વરૂપાઙ્ગસુન્દરીમ્

પ્રાગ્રૂપાવયવસ્પન્દાં પ્રાગમ્બરપરીવૃતામ્ ।
પ્રાગ્ભૂષણભરચ્છન્નાં કેવલં તત્ર સંસ્થિતામ્

ગૃહીતચામરાં ચારુ વીજયન્તીં મહીપતિમ્ ।
ઉદ્યચ્ચન્દ્રામિવ દિવં ભૂષયન્તીં મહીતલમ્

મૌનસ્થાં વામહસ્તસ્થવદનેન્દુતયા નતામ્ ।
ભૂષણાંશુલતાપુષ્પૈઃ ફુલ્લામિવ વનસ્થલીમ્

કુર્વાણાં વીક્ષિતૈર્દિક્ષુ માલત્યુત્પલવર્ષણમ્ ।
સૃજન્તીમાત્મલાવણ્યાદિન્દુમિન્દું નભોદિતમ્

નરપાલાત્મનો વિષ્ણોર્લક્ષ્મીમિવ સમાગતામ્ ।
ઉદિતાં પુષ્પસંભારાદિવ પુષ્પાકરશ્રિયમ્

ભર્તુર્વદનકે ન્યસ્તદૃષ્ટિમિષ્ટવિચેષ્ટિતામ્ ।
કિંચિત્પ્રમ્લાનવદનાં મ્લાનચન્દ્રાં નિશામિવ

તાભ્યાં સા લલના દૃષ્ટા તયા તે તુ ન લક્ષિતે ।
યસ્માત્તે સત્યસંકલ્પે સા ન તાવત્તથોદિતા

શ્રીરામ ઉવાચ ।
તસ્મિન્પ્રદેશે સા પૂર્વલીલા સંસ્થાપ્ય દેહકમ્ ।
ધ્યાનેન જ્ઞપ્તિસહિતા ગતાભૂદિતિ વર્ણિતમ્

કિમિદાનીં સ લીલાયા દેહસ્તત્ર ન વર્ણિતઃ ।
કિંસંપન્નઃ ક્વ વા યાત ઇતિ મે કથય પ્રભો

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ક્વાસીલ્લીલાશરીરં તત્કુતસ્તસ્યાસ્તિ સત્યતા ।
કેવલા ભ્રાન્તિરેવાભૂજ્જલબુદ્ધિર્મરાવિવ

આત્મૈવેદં જગત્સર્વં કુતો દેહાદિકલ્પના ।
બ્રહ્મૈઽવાનન્દરૂપં સદ્યત્પશ્યસિ તદેવ ચિત્

યથૈવ બોધે લીલાસૌ પરિણામમિતા ક્રમાત્ ।
પરે તથૈવ તસ્માત્તદ્ધિમવદ્ગલિતં વપુઃ

( આતિવાહિકદેહસ્ય કાલેનાભ્યુદિતો ભ્રમઃ ।
આધિભૌતિકદેહોઽહમિતિ રજ્જુભુજંગવત્ ॥ ૧ ॥)
આતિવાહિકદેહેન દૃશ્યં યદવલોકિતમ્ ।
ભૂમ્યાદિ નામ તસ્યૈવ કૃતં તચ્ચાધિભૌતિકમ્

વાસ્તવેન તુ રૂપેણ ભૂમ્યાદ્યાત્માધિભૌતિકઃ ।
ન શબ્દેન ન ચાર્થેન સત્યાત્મા શશશ્રૃઙ્ગવત્

પુંસો હરિણકોઽસ્મીતિ સ્વપ્ને યસ્યોદિતા મતિઃ ।
સ કિમન્વિષ્યતિ મૃગં સ્વમૃગત્વપરિક્ષયે

ઉદેત્યસત્યમેવાશુ તથા સત્યં વિલીયતે ।
ભ્રાન્તિર્ભ્રમવતો રજ્વામપિ સર્પભ્રમે ગતે

સમસ્તસ્યાપ્રબુદ્ધસ્ય મનોજાતસ્ય કસ્યચિત્ ।
બીજં વિના મૃષૈવેયં મિથ્યારૂઢિમુપાગતા

સ્વપ્નોપલમ્ભં સર્ગાખ્યં સ સર્વોઽનુભવન્સ્થિતઃ ।
ચિરમાવૃત્તદેહાત્મા ભૂચક્રભ્રમણં યથા

શ્રીરામ ઉવાચ ।
બ્રહ્મઁલ્લોકૈઃ પુરસ્થસ્ય ગચ્છતો યોગિનો નિજમ્ ।
આતિવાહિકતાં દેહઃ કીદૃશોઽયં વિલોક્યતે

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
દેહાદ્દેહાન્તરપ્રાપ્તિઃ પૂર્વદેહં વિના સદા ।
આતિવાહિકદેહેઽસ્મિન્સ્વપ્નેષ્વિવ વિનશ્વરી

યથાતપે હિમકણઃ શરદ્વ્યોમ્નિ સિતોઽમ્બુદઃ ।
દૃશ્યમાનોઽપ્યદૃશ્યત્વમિત્યેવં યોગિદેહકઃ

દ્રાગિત્યેવાથવા કશ્ચિદ્યોગિદેહો ન લક્ષ્યતે ।
યોગિભિશ્ચ પુરો વેગાત્પ્રોડ્ડીન ઇવ ખે ખગઃ

સ્વવાસનાભ્રમેણૈવ ક્વચિત્કેચિત્કદાચન ।
મૃતોઽયમિતિ પશ્યન્તિ કેચિદ્યોગિનમગ્રગાઃ

ભ્રાન્તિમાત્રં તુ દેહાત્મા તેષાં તદુપશામ્યતિ ।
સત્યબોધેન રજ્જૂનાં સર્પબુદ્ધિરિવાત્મનિ

કો દેહઃ કસ્ય વા સત્તા કસ્ય નાશઃ કથં કુતઃ ।
સ્થિતં તદેવ યદભૂદબોધઃ કેવલં ગતઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
આતિવાહિકતામેતિ આધિભૌતિક એવ કિમ્ ।
ઉતાન્ય ઇતિ મે બ્રૂહિ યેનોહ્ય ઇવ ભોઃ પ્રભો

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
બહુશો હ્યુક્તમેતત્તે ન ગૃહ્ણાસિ કિમુત્તમ ।
આતિવાહિક એવાસ્તિ નાસ્ત્યેવેહાધિભૌતિકઃ

તસ્યૈવાભ્યસતોઽપ્યેતિ સાધિભૌતિકતામતિઃ ।
યદા શામ્યતિ સૈવાસ્ય તદા પૂર્વા પ્રવર્તતે

તદા ગુરુત્વં કાઠિન્યમિતિ યશ્ચ મુધા ગ્રહઃ ।
શામ્યેત્સ્વપ્નનરસ્યેવ બોદ્ધુર્બોધાન્નિરામયાત્

લઘુતૂલસમાપત્તિસ્તતઃ સમુપજાયતે ।
સ્વપ્ને સ્વપ્નપરિજ્ઞાનાદિવ દેહસ્ય યોગિનઃ

સ્વપ્ને સ્વપ્નપરિજ્ઞાનાદ્યથા દેહો લઘુર્ભવેત્ ।
તથા બોધાદયં દેહઃ સ્થૂલવત્પ્લુતિમાન્ભવેત્

અનેકદિનસંકલ્પદેહે પરિણતાત્મનામ્ ।
અસ્મિન્દેહે શવે દગ્ધે તત્રૈવાસ્થિતિમીયુષામ્

લઘુદેહાનુભવનમવશ્યં ભાવિ વૈ તથા ।
પ્રબોધાતિશયાદેતિ જીવતામપિ યોગિનામ્

ઉદિતાયાં સ્મૃતૌ તત્ર સંકલ્પાત્માહમિત્યલમ્ ।
યાદૃશઃ સ ભવેદ્દેહસ્તાદૃશોઽયં પ્રબોધતઃ

ભ્રાન્તિરેવમિયં ભાતિ રજ્જ્વામિવ ભુજઙ્ગતા ।
કિં નષ્ટમસ્યાં નષ્ટાયાં જાતાયાં કિં પ્રજાયતે

શ્રીરામ ઉવાચ ।
અનન્તર યે વાસ્તવ્યા લીલાં પશ્યન્તિ તે યદિ ।
તત્સત્યસંકલ્પતયા બુધ્યન્તે કિમતઃ પ્રભો

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
એવં જ્ઞાસ્યન્તિ તે રાજ્ઞી સ્થિતેયમિહ દુઃખિતા ।
વયસ્યા કાચિદન્યેયં કુતોઽપ્યસ્યા ઉપાગતા

સંદેહઃ ક ઇવાત્રૈષાં પશવો હ્યવિવેકિનઃ ।
યથાદૃષ્ટં વિચેષ્ટન્તે કુત એષાં વિચારણા

યથા લોષ્ટો લુઠદ્વૃક્ષં વઞ્ચયિત્વાશુ ગચ્છતિ ।
અજ્ઞાનત્વેઽજપશવસ્તથા હ્યસ્તિ પુરાદિકમ્

યથા સ્વપ્નવપુર્બોધાન્ન જાને ક્વેવ ગચ્છતિ ।
અસત્યમેવ તદ્યસ્માત્તથૈવેહાધિભૌતિકમ્

શ્રીરામ ઉવાચ ।
ભગવન્સ્વપ્નશિખરી પ્રબોધે ક્વેવ ગચ્છતિ ।
ઇતિ મે સંશયં છિન્ધિ શરદભ્રમિવાનિલઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
સ્વપ્નભ્રમેઽથ સંકલ્પે પદાર્થાઃ પર્વતાદયઃ ।
સંવિદોઽન્તર્મિલન્ત્યેતે સ્પન્દનાન્યનિલે યથા

અસ્પન્દસ્ય યથા વાયોઃ સસ્પન્દોઽન્તર્વિશત્યલમ્ ।
અનન્યાત્મા તથૈવાયં સ્વપ્નાર્થઃ સંવિદો મલમ્

સ્વપ્નાદ્યર્થાવભાસેન સંવિદેવ સ્ફુરત્યલમ્ ।
અસ્ફુરન્તી તુ તેનૈવ યાત્યેકત્વં તદાત્મિકા

સંવિત્સ્વપ્નાર્થયોર્દ્વિત્વં ન કદાચન લભ્યતે ।
યથા દ્રવત્વપયસોર્યથા વા સ્પન્દવાતયોઃ

યસ્તત્ર સ્યાદિવાબોધસ્તદજ્ઞાનમનુત્તમમ્ ।
સૈષાસંસૃતિરિત્યુક્તા મિથ્યાજ્ઞાનાત્મિકોદિતા

સહકારિકારણાનામભાવે કિલ કીદૃશી ।
સંવિત્સ્વપ્નપદાર્થાનાં દ્વિતા સ્વપ્ને નિરર્થિકા

યથા સ્વપ્નસ્તથા જાગ્રદિદં નાસ્ત્યત્ર સંશયઃ ।
સ્વપ્ને પુરમસદ્ભાતિ સર્ગાદૌ ભાત્યસજ્જગત્

ન ચાર્થો ભવિતું શક્યઃ સત્યત્વે સ્વપ્નતોદિતઃ ।
સંવિદો નિત્યસત્યત્વં સ્વપ્નાર્થાનામસત્યતા

ઝટિત્યેવ યથાકાશં ભવતિ સ્વપ્નપર્વતઃ ।
ક્રમેણ વા તથા બોધે ખં ભવત્યાધિભૌતિકમ્

ઉડ્ડીનોઽયં મૃતો વેતિ પશ્યન્તિ નિકટસ્થિતાઃ ।
જ્ઞમાતિવાહિકીભૂતં સ્વસ્વભાવહતા યતઃ

મિથ્યાદૃષ્ટય એવેમાઃ સૃષ્ટયો મોહદૃષ્ટયઃ ।
માયામાત્રદૃશો ભ્રાન્તિઃ શૂન્યાઃ સ્વપ્નાનુભૂતયઃ

સ્વપ્નાનુભૂતય ઇમા મરણાન્તબોધે
ભ્રાન્ત્યેતરભ્રમદૃશઃ સ્ફુટસર્ગભાસઃ ।
ભાન્ત્યાતિવાહિકશરીરગતાઃ સમસ્તા
મિથ્યોદિતા મૃગનદીસરણક્રમેણ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે મોક્ષોપાયે ઉત્પત્તિપ્રકરણે લીલો૦ સ્વપ્નાર્થસ્ય વિચારો નામ સપ્તપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ