Scripture Library

Yoga Vasistha · Chapter 3.56

3.56.56

ṣaṭpañcāśaḥ sargaḥ

3.56.1

śrīvasiṣṭha uvāca /
etasminnantare rājā parivṛttākṣitārakaḥ /
babhūvaikatanuprāṇaśeṣaḥ śuṣkasitādharaḥ

3.56.2

jīrṇaparṇasavarṇābhaḥ kṣīṇapāṇḍumukhacchaviḥ /
bhṛṅgadhvanitasacchāyaśvāsakūjāvikūṇitaḥ

3.56.3

mahāmaraṇamūrcchāndhakūpe nipatitāśayaḥ /
antarnilīnaniḥśeṣanetrādīndriyavṛttimān

3.56.4

citranyasta ivākāramātradṛśyo vicetanaḥ /
niḥspandasarvāvayavaḥ samutkīrṇa ivopale

3.56.5

bahunātra kimuktena tanudeśena taṃ jahau /
prāṇaḥ pipatiṣuṃ vṛkṣaṃ svaṃ pakṣīvāntarikṣagaḥ

3.56.6

te taṃ dadṛśaturbāle divyadṛṣṭī nabhogatam /
jīvaṃ prāṇamayī saṃvidgandhaleśamivānile

3.56.7

sā jīvasaṃvidgagane vātena militā satī /
khe dūraṃ gantumārebhe vāsanānuvidhāyinī

3.56.8

tāmevānusasārātha strīdvayaṃ jīvasaṃvidam /
bhramarīyugalaṃ vātalagnāṃ gandhakalāmiva

3.56.9

tato muhūrtamātreṇa śānte maraṇamūrcchane /
ambare bubudhe saṃvidgandhalekhena vāyunā

3.56.10

apaśyatpuruṣānyāmyānnīyamānaṃ ca tairvapuḥ /
bandhupiṇḍapradānena śarīraṃ jātamātmanaḥ

3.56.11

mārge karmaphalollāsamatidūratare sthitam /
vaivasvatapuraṃ prāpa jantubhiḥ pariveṣṭitam

3.56.12

prāptaṃ vaivasvatapuramādideśa tato yamaḥ /
asya karmāṇyaśubhrāṇi naiva santi kadācana

3.56.13

nityamevāvadātānāṃ kartāyaṃ śubhakarmaṇām /
bhagavatyāḥ sarasvatyā vareṇāyaṃ vivardhitaḥ

3.56.14

prāktano'sya śavībhūto deho'sti kusumāmbare /
praviśatveṣa taṃ gatvā tyajyatāmiti cetasā

3.56.15

tatastyakto nabhomārge yantropala iva cyutaḥ /
atha jīvakalā līlā jñaptiśceti trayaṃ nabhaḥ

3.56.16

pupluve jīvalekhā tu rūpiṇyau te na paśyati /
tāmevānusarantyau te samullaṅghya nabhastalam

3.56.17

lokāntarāṇyatītyāśu vinirgatya jagadgṛhāt /
dvitīyaṃ jagadāsādya bhūmaṇḍalamupetya ca

3.56.18

te dve saṃkalparūpiṇyau saṃgate jīvalekhayā /
padmarājapuraṃ prāpya līlāntaḥpuramaṇḍapam

3.56.19

kṣaṇādviviśatuḥ svairaṃ vātalekhā yathāmbujam /
sūryabhāso yathāmbhojaṃ surabhiḥ pavanaṃ yathā

3.56.20

śrīrāma uvāca /
brahmanprāptaḥ kathamasau śavasya nikaṭaṃ gṛham /
kathaṃ tena parijñāto mārgo mṛtaśarīriṇā

3.56.21

śrīvasiṣṭha uvāca /
tasya svavāsanāntaḥsthaśavasya kila rāghava /
tatsarvaṃ hṛdgataṃ kasmānnāsau prāpnoti tadgṛham

3.56.22

bhrāntimātramasaṃkhyeyaṃ jagajjīvakaṇodare /
vaṭadhānātarumiva sthitaṃ ko vā na paśyati

3.56.23

yathā jīvadvapurbījamaṅkuraṃ hṛdi paśyati /
svabhāvabhūtaṃ cidaṇustrailokyanicayaṃ tathā

3.56.24

naro yathaikadeśastho dūradeśāntarasthitam /
saṃpaśyati nidhānaṃ svaṃ manasānārataṃ sadā

3.56.25

tathā svavāsanāntasthamabhīṣṭaṃ paripaśyati /
jīvo jātiśatāḍhyo'pi bhrame parigato'pi san

3.56.26

śrīrāma uvāca /
bhagavanpiṇḍadānādivāsanārahitākṛtiḥ /
kīdṛksaṃpadyate jīvaḥ piṇḍo yasmai na dīyate

3.56.27

śrīvasiṣṭha uvāca /
piṇḍo'tha dīyate māvā piṇḍo datto mayeti cit /
vāsanā hṛdi saṃrūḍhā tatpiṇḍaphalabhāṅgaraḥ

3.56.28

yaccittaṃ tanmayo janturbhavatītyanubhūtayaḥ /
sadeheṣu videheṣu na bhavatyanyathā kvacit

3.56.29

sapiṇḍosmīti saṃvittyā niṣpiṇḍopi sapiṇḍavān
niṣpiṇḍosmīti saṃvittyā sapiṇḍopi napiṇḍavān

3.56.30

yathābhāvanameteṣāṃ padārthānāṃ hi satyatā /
bhāvanā ca padārthebhyaḥ kāraṇebhya udeti hi

3.56.31

yathā vāsanayā jantorviṣamapyamṛtāyate /
asatyaḥ satyatāmeti padārtho bhāvanāttathā

3.56.32

kāraṇena vinodeti na kadācana kasyacit /
bhāvanā kācidapi no iti niścayavānbhava

3.56.33

kāraṇena vinā kāryamā mahāpralayaṃ kvacit /
na dṛṣṭaṃ na śrutaṃ kiṃcitsvayaṃ tvekodayādṛte

3.56.34

cideva vāsanā saiva dhatte svapna ivārthatām /
kāryakāraṇatāṃ yāti saivāgatyeva tiṣṭhati

3.56.35

śrīrāma uvāca /
dharmo nāsti mametyeva yaḥ preto vāsanānvitaḥ /
tasya cetsuhṛdā bhūridharmaḥ kṛtvā samarpitaḥ

3.56.36

tattadātra sa kiṃ dharmo naṣṭaḥ syāduta vā na vā /
satyārthā vāpyasatyārthā bhāvanā kiṃ balādhikā

3.56.37

śrīvasiṣṭha uvāca /
deśakālakriyādravyasaṃpattyodeti bhāvanā /
yatraivābhyuditā sā syātsa dvayoradhiko jayī

3.56.38

dharmadātuḥ pravṛttā cedvāsanā tattayā kramāt /
āpūryate pretamatirna cetpretadhiyāśubhā

3.56.39

evaṃ parasparajayājjayatyatrātivīyevān /
tasmācchubhena yatnena śubhābhyāsamudāharet

3.56.40

śrīrāma uvāca /
deśakālādinā brahmanvāsanā samudeti cet /
tanmahākalpasargādau deśakālādayaḥ kutaḥ

3.56.41

kāraṇe samudetīdaṃ taistadā sahakāribhiḥ /
sahakārikāraṇānāmabhāve vāsanā kutaḥ

3.56.42

śrīvasiṣṭha uvāca /
evametanmahābāho satyātmanna kadācana /
mahāpralayasargādau deśakālau na kaucana

3.56.43

sahakārikāraṇānāmabhāve sati dṛśyadhīḥ /
neyamasti na cotpannā na ca sphurati kācana

3.56.44

dṛśyasyāsaṃbhavādeva kiṃcidyaddṛśyate tvidam /
tadbrahmaiva svacidrūpaṃ sthitamitthamanāmayam

3.56.45

etaccāgre yuktiśataiḥ kathayiṣyāma eva te /
etadarthaṃ prayatno'yaṃ vartamānakathāṃ śrṛṇu

3.56.46

evaṃ dadṛśatuḥ prāpte mandiraṃ sundarodaram /
kīrṇaṃ puṣpopahāreṇa vasantamiva śītalam

3.56.47

praśāntācārasaṃrambharājadhānyā samanvitam /
mandārakundamālyādiśavaṃ tatra samaṃ sthitam

3.56.48

mandārakundasragdāmavṛtāmvarabṛhacchavam /
śavaśayyāśiraḥsthāgryapūrṇakumbhādimaṅgalam

3.56.49

anivṛttagṛhadvāragavākṣakaṭhinārgalam /
praśāmyaddīpakālokaśyāmalāmalabhittikam /
gṛhaikadeśasaṃsuptamukhaśvāsasamīkṛtam

3.56.50

saṃpūrṇacandrasakalodayakāntikāntaṃ
saundaryanirjitapurandaramandirarddhi /
vairiñcapadmamukulāntaracāruśobhaṃ
niḥśabdamandamiva nirmalamindukāntam

3.56.56

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattipra० līlo० maraṇaśayanānantarapretavyavasthā nāma ṣaṭpañcāśaḥ sargaḥ

Original text: yogavāsiṣṭhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0