Yoga Vasistha · Chapter 3.55
pañcapañcāśaḥ sargaḥ
prabuddhalīlovāca /
yathaiva janturmriyate jāyate ca yathā punaḥ /
tanme kathaya deveśi punarbodhavivṛddhaye
śrīdevyuvāca /
nāḍīpravāhe vidhure yadā vātavisaṃsthitim /
jantuḥ prāpnoti hi tadā śāmyatīvāsya cetanā
śuddhaṃ hi cetanaṃ nityaṃ nodeti na ca śāmyati /
sthāvare jaṅgame vyomni śaile'gnau pavane sthitam
kevalaṃ vātasaṃrodhādyadā spandaḥ praśāmyati /
mṛta ityucyate dehastadāsau jaḍanāmakaḥ
tasmindehe śavībhūte vāte cānilatāṃ gate /
cetanaṃ vāsanāmuktaṃ svātmatattve'vatiṣṭhati
jīva ityucyate tasya nāmāṇorvāsanāvataḥ /
tatraivāste sa ca śavāgāre gaganake tathā
tato'sau pretaśabdena procyate vyavahāribhiḥ /
cetanaṃ vāsanāmiśramāmodānilavatsthitam
idaṃ dṛśyaṃ parityajya yadāste darśanāntare /
sa svapna iva saṃkalpa iva nānākṛtistadā
tasminneva pradeśe'ntaḥ pūrvavatsmṛtimānbhavet /
tadaiva mṛtimūrcchānte paśyatyanyaśarīrakam
ātmanyasti ghaṭāpuṣṭamanyasya vyoma kevalam /
ākāśabhūtale sākaṃ sākāśaśaśivāsaram
bhavanti ṣaḍvidhāḥ pretāsteṣāṃ bhedamimaṃ śrṛṇu /
sāmānyapāpino madhyapāpinaḥ sthūlapāpinaḥ
sāmānyadharmā madhyamadharmā cottamadharmavān /
eteṣāṃ kasyacidbhedo dvau trayo'pyatha kasyacit
kaścinmahāpātakavānvatsaraṃ smṛtimūrcchanam /
vimūḍho'nubhavatyantaḥ pāṣāṇahṛdayopamaḥ
tataḥ kālena saṃbuddho vāsanājaṭharoditam /
anubhūya ciraṃ kālaṃ nārakaṃ duḥkhamakṣayam
bhuktvā yoniśatānyuccairduḥkhādduḥkhāntaraṃ gataḥ /
kadācicchamamāyāti saṃsārasvapnasaṃbhrame
athavā mṛtimohānte jaḍaduḥkhaśatākulām /
kṣaṇādvṛkṣāditāmeva hṛtsthāmanubhavanti te
svavāsanānurūpāṇi duḥkhāni narake punaḥ /
anubhūyātha yonīṣu jāyante bhūtale cirāt
atha madhyamapāpo yo mṛtimohādanantaram /
saśilājaṭharaṃ jāḍyaṃ kaṃcitkālaṃ prapaśyati
tataḥ prabuddhaḥ kālena kenacidvā tadaiva vā /
tiryagādikramairbhuktvā yonīḥ saṃsārameṣyati
mṛta evānubhavati kaścitsāmānyapātakī /
svavāsanānusāreṇa dehaṃ saṃpannamakṣatam
sa svapna iva saṃkalpa iva cetati tādṛśam /
tasminneva kṣaṇe tasya smṛtiritthamudeti ca
ye tūttamamahāpuṇyā mṛtimohādanantaram /
svargavidyādharapuraṃ smṛtyā svanubhavanti te/
tato'nyakarmasadṛśaṃ bhuktvānyatra phalaṃ nijam /
jāyante mānuṣe loke saśrīke sajjanāspade
ye ca madhyamadharmāṇo mṛtimohādanantaram /
te vyomavāyuvalitāḥ prayāntyoṣadhipallavam
tatra cāruphalaṃ bhuktvā praviśya hṛdayaṃ nṛṇām /
retasāmadhitiṣṭhanti garbhe jātikramocite
svavāsanānusāreṇa pretā etāṃ vyavasthitim /
mūrcchānte'nubhavantyantaḥ krameṇaivākrameṇa ca
ādau mṛtā vayamiti budhyante tadanukramāt /
bandhupiṇḍādidānena protpannā iti vedinaḥ
tato yamabhaṭā ete kālapāśānvitā iti /
nīyamānaḥ prayāmyebhiḥ kramādyamapuraṃ tviti
udyānāni vimānāni śobhanāni punaḥpunaḥ /
svakarmabhirupāttāni divyānītyeva puṇyavān
himānīkaṇṭakaśvabhraśastrapatravanāni ca /
svakarmaduṣkṛtotthāni saṃprāptānīti pāpavān
iyaṃ me saumyasaṃpātā saraṇiḥ śītaśādvalā /
snigdhacchāyā savāpīkā puraḥsaṃstheti madhyamaḥ
ayaṃ prāpto yamapuramahameṣa sa bhūtapaḥ /
ayaṃ karmavicāro'tra kṛta ityanubhūtimān
iti pratyekamabhyeti pṛthuḥ saṃsārakhaṇḍakaḥ /
yathāsaṃsthitaniḥśeṣapadārthācārabhāsuraḥ
ākāśa iva niḥśūnye śūnyātmaiva vibodhavān /
deśakālakriyādairghyabhāsuro'pi na kiṃcana
ito'yamahamādiṣṭaḥ svakarmaphalabhojane /
gacchāmyāśu śubhaṃ svargamito narakameva ca
yaḥ svargo'yaṃ mayā bhukto bhukto'yaṃ narako'tha vā /
imāstā yonayo bhuktā jāye'haṃ saṃsṛtau punaḥ
ayaṃ śālirahaṃ jātaḥ kramātphalamahaṃ sthitaḥ /
ityudarkaprabodhena budhyamāno bhaviṣyati
saṃsuptakaraṇastvevaṃ bījatāṃ yātyasau nare
tadbījaṃ yonigalitaṃ garbho bhavati mātari
sa garbho jāyate loke pūrvakarmānusārataḥ /
bhavyo bhavatyabhavyo vā bālako lalitākṛtiḥ
tato'nubhavatīndvābhaṃ yauvanaṃ madanonmukham /
tato jarāṃ padmamukhe himāśanimiva cyutam
tato'pi vyādhimaraṇaṃ punarmaraṇamūrcchanām /
punaḥ svapnavadāyātaṃ piṇḍairdehaparigraham
yāmyaṃ yāti punarlokaṃ punareva bhramakramam /
bhūyo bhūyo'nubhavati nānāyonyantarodaye
ityājavaṃ javībhāvamāmokṣamatibhāsuram /
bhūyo bhūyo'nubhavati vyomnyeva vyomarūpavān
prabuddhalīlovāca /
ādisarge yathā devi bhrama eṣa pravartate /
tathā kathaya me bhūyaḥ prasādādvodhavṛddhaye
śrīdevyuvāca /
paramārthaghanaṃ śailāḥ paramārthaghanaṃ drumāḥ /
paramārthaghanaṃ pṛthvī paramārthaghanaṃ nabhaḥ
sarvātmakatvātsa yato yathodeti cidīśvaraḥ /
paramākāśaśuddhātmā tatra tatra bhavettathā
sargādau svapnapuruṣanyāyenādiprajāpatiḥ /
yathā sphuṭaṃ prakacitastathādyāpi sthitā sthitiḥ
prathamo'sau pratispandaḥ padārthānāṃ hi bimbakam /
pratibimbitametasmādyattadadyāpi saṃsthitam
yannāma suṣiraṃ sthānaṃ dehānāṃ tadgato'nilaḥ /
karotyaṅgaparispandaṃ jīvatītyucyate tataḥ
sargādāvevamevaiṣā jaṅgameṣu sthitā sthitiḥ /
cetanā api niḥspandāstenaite pādapādayaḥ
cidākāśo'yamevāṃśaṃ kurute cetanoditam /
sa eva saṃvidbhavati śeṣaṃ bhavati naiva tat
naropādhipuraṃ prāptaṃ cetatyakṣipuṭaṃ nayat /
tattasyā nākṣicijjīvaṃ no jīvatyeva sargataḥ
tathā khaṃ khaṃ tathā bhūmirbhūmitvenāptvavajjalam /
yadyathā cetati svairaṃ tadvettyeva tathā vapuḥ
iti sarvaśarīreṇa jaṃgamatvena jaṃgamam /
sthāvaraṃ sthāvaratvena sarvātmā bhāvayan sthitaḥ
tasmādyajjaṅgamaṃ nāma tatsvabodhanarūpavat /
tena buddhaṃ tatastadbattadevādyāpi saṃsthitam
yadvṛkṣābhidhamābuddhaṃ sthāvaratvena vai punaḥ /
jaḍamadyāpi saṃsiddhaṃ śilātarutṛṇādi ca
na tu jāḍyaṃ pṛthakkiṃcidasti nāpi ca cetanam /
nātra bhedo'sti sargādau sattāsāmānyakena ca
vṛkṣāṇāmupalānāṃ yā nāmāntaḥsthāḥ svasaṃvidaḥ /
buddhyādivihitānyeva tāni teṣāmiti sthitiḥ
vidontaḥsthāvarāderyāstasyā buddhyāstathā sthiteḥ /
anyābhidhānāsthānārthāḥ saṃketairaparaiḥ sthitāḥ
kṛmikīṭapataṅgānāṃ yā nāmāntaḥsvasaṃvidaḥ /
tānyeva teṣāṃ buddhyādīnyabhidhārthāni kānicit
yathottarābdhijanatā dakṣiṇābdhijanaṃ sthitam /
na kiṃcidapi jānāti nijasaṃvedanādṛte
svasaṃjñānubhave līnāstathā sthāvarajaṅgamāḥ /
parasparaṃ yadā sarve svasaṃketaparāyaṇāḥ
yathā śilāntaḥsaṃsthānāṃ bahiṣṭhānāṃ ca vedanam /
asajjaḍaṃ ca bhekānāṃ mitho'ntastasthuṣāṃ tathā
sarvaṃ sarvagataṃ cittaṃ cidvyomnā yatpracetitam /
sargādau copanaṃ vāyuḥ sa ihādyāpi saṃsthitaḥ
cetitaṃ yattu sauṣiryaṃ tannabhastatra mārutaḥ /
spandātmetyādisargehāḥ padārtheṣviva copanam
cittaṃ tu paramārthena sthāvare jaṃgame sthitam /
copanānyanilaireva bhavanti na bhavanti ca
evaṃ bhrāntimaye viśve padārthāḥ saṃvidaṃśavaḥ /
sargādiṣu yathaivāsaṃstathaivādyāpi saṃsthitāḥ
yathā viśvapadārthānāṃ svabhāvasya vijṛmbhitam /
asatyameva satyābhaṃ tadetatkathitaṃ tava
ayamastaṃ gataḥ prāyaḥ paśya rājā vidūrathaḥ /
mālāśavasya padmasya patyuste yāti hṛdgatam
prabuddhalīlovāca /
kena mārgeṇa deveśi yātyeṣa śavamaṇḍapam /
enamevāśu paśyantyāvāvāṃ gacchāva uttame
śrīdevyuvāca /
manuṣyavāsanāntasthaṃ mārgamāśritya gacchati /
eṣo'hamaparaṃ lokaṃ dūraṃ yāmīti cinmayaḥ
mārgeṇaivamanenaiva yāvasteyena (?) saṃmatam /
parasparecchāvicchittirna hi sauhārdabandhanī
śrīvasiṣṭha uvāca /
iti vihitakathāgataklamāyāṃ
paramadṛśi prasṛte vibodhabhānau /
nṛpativarasutāmanasyudāre
vigalitacittajaḍo vidūratho'bhūt
ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mokṣopāyeṣūtpattiprakaraṇe līlo० saṃsāramaraṇāvasthāvarṇanaṃ nāma pañcapañcāśaḥ sargaḥ
Original text: yogavāsiṣṭhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0