Language

ENहिગુ
Scripture Library

Yoga Vasistha · Chapter 3.55

3.55.55

pañcapañcāśaḥ sargaḥ

3.55.1

prabuddhalīlovāca /
yathaiva janturmriyate jāyate ca yathā punaḥ /
tanme kathaya deveśi punarbodhavivṛddhaye

3.55.2

śrīdevyuvāca /
nāḍīpravāhe vidhure yadā vātavisaṃsthitim /
jantuḥ prāpnoti hi tadā śāmyatīvāsya cetanā

3.55.3

śuddhaṃ hi cetanaṃ nityaṃ nodeti na ca śāmyati /
sthāvare jaṅgame vyomni śaile'gnau pavane sthitam

3.55.4

kevalaṃ vātasaṃrodhādyadā spandaḥ praśāmyati /
mṛta ityucyate dehastadāsau jaḍanāmakaḥ

3.55.5

tasmindehe śavībhūte vāte cānilatāṃ gate /
cetanaṃ vāsanāmuktaṃ svātmatattve'vatiṣṭhati

3.55.6

jīva ityucyate tasya nāmāṇorvāsanāvataḥ /
tatraivāste sa ca śavāgāre gaganake tathā

3.55.7

tato'sau pretaśabdena procyate vyavahāribhiḥ /
cetanaṃ vāsanāmiśramāmodānilavatsthitam

3.55.8

idaṃ dṛśyaṃ parityajya yadāste darśanāntare /
sa svapna iva saṃkalpa iva nānākṛtistadā

3.55.9

tasminneva pradeśe'ntaḥ pūrvavatsmṛtimānbhavet /
tadaiva mṛtimūrcchānte paśyatyanyaśarīrakam

3.55.10

ātmanyasti ghaṭāpuṣṭamanyasya vyoma kevalam /
ākāśabhūtale sākaṃ sākāśaśaśivāsaram

3.55.11

bhavanti ṣaḍvidhāḥ pretāsteṣāṃ bhedamimaṃ śrṛṇu /
sāmānyapāpino madhyapāpinaḥ sthūlapāpinaḥ

3.55.12

sāmānyadharmā madhyamadharmā cottamadharmavān /
eteṣāṃ kasyacidbhedo dvau trayo'pyatha kasyacit

3.55.13

kaścinmahāpātakavānvatsaraṃ smṛtimūrcchanam /
vimūḍho'nubhavatyantaḥ pāṣāṇahṛdayopamaḥ

3.55.14

tataḥ kālena saṃbuddho vāsanājaṭharoditam /
anubhūya ciraṃ kālaṃ nārakaṃ duḥkhamakṣayam

3.55.15

bhuktvā yoniśatānyuccairduḥkhādduḥkhāntaraṃ gataḥ /
kadācicchamamāyāti saṃsārasvapnasaṃbhrame

3.55.16

athavā mṛtimohānte jaḍaduḥkhaśatākulām /
kṣaṇādvṛkṣāditāmeva hṛtsthāmanubhavanti te

3.55.17

svavāsanānurūpāṇi duḥkhāni narake punaḥ /
anubhūyātha yonīṣu jāyante bhūtale cirāt

3.55.18

atha madhyamapāpo yo mṛtimohādanantaram /
saśilājaṭharaṃ jāḍyaṃ kaṃcitkālaṃ prapaśyati

3.55.19

tataḥ prabuddhaḥ kālena kenacidvā tadaiva vā /
tiryagādikramairbhuktvā yonīḥ saṃsārameṣyati

3.55.20

mṛta evānubhavati kaścitsāmānyapātakī /
svavāsanānusāreṇa dehaṃ saṃpannamakṣatam

3.55.21

sa svapna iva saṃkalpa iva cetati tādṛśam /
tasminneva kṣaṇe tasya smṛtiritthamudeti ca

3.55.22

ye tūttamamahāpuṇyā mṛtimohādanantaram /
svargavidyādharapuraṃ smṛtyā svanubhavanti te/

3.55.23

tato'nyakarmasadṛśaṃ bhuktvānyatra phalaṃ nijam /
jāyante mānuṣe loke saśrīke sajjanāspade

3.55.24

ye ca madhyamadharmāṇo mṛtimohādanantaram /
te vyomavāyuvalitāḥ prayāntyoṣadhipallavam

3.55.25

tatra cāruphalaṃ bhuktvā praviśya hṛdayaṃ nṛṇām /
retasāmadhitiṣṭhanti garbhe jātikramocite

3.55.26

svavāsanānusāreṇa pretā etāṃ vyavasthitim /
mūrcchānte'nubhavantyantaḥ krameṇaivākrameṇa ca

3.55.27

ādau mṛtā vayamiti budhyante tadanukramāt /
bandhupiṇḍādidānena protpannā iti vedinaḥ

3.55.28

tato yamabhaṭā ete kālapāśānvitā iti /
nīyamānaḥ prayāmyebhiḥ kramādyamapuraṃ tviti

3.55.27

udyānāni vimānāni śobhanāni punaḥpunaḥ /
svakarmabhirupāttāni divyānītyeva puṇyavān

3.55.30

himānīkaṇṭakaśvabhraśastrapatravanāni ca /
svakarmaduṣkṛtotthāni saṃprāptānīti pāpavān

3.55.31

iyaṃ me saumyasaṃpātā saraṇiḥ śītaśādvalā /
snigdhacchāyā savāpīkā puraḥsaṃstheti madhyamaḥ

3.55.32

ayaṃ prāpto yamapuramahameṣa sa bhūtapaḥ /
ayaṃ karmavicāro'tra kṛta ityanubhūtimān

3.55.33

iti pratyekamabhyeti pṛthuḥ saṃsārakhaṇḍakaḥ /
yathāsaṃsthitaniḥśeṣapadārthācārabhāsuraḥ

3.55.34

ākāśa iva niḥśūnye śūnyātmaiva vibodhavān /
deśakālakriyādairghyabhāsuro'pi na kiṃcana

3.55.35

ito'yamahamādiṣṭaḥ svakarmaphalabhojane /
gacchāmyāśu śubhaṃ svargamito narakameva ca

3.55.36

yaḥ svargo'yaṃ mayā bhukto bhukto'yaṃ narako'tha vā /
imāstā yonayo bhuktā jāye'haṃ saṃsṛtau punaḥ

3.55.37

ayaṃ śālirahaṃ jātaḥ kramātphalamahaṃ sthitaḥ /
ityudarkaprabodhena budhyamāno bhaviṣyati

3.55.38

saṃsuptakaraṇastvevaṃ bījatāṃ yātyasau nare
tadbījaṃ yonigalitaṃ garbho bhavati mātari

3.55.39

sa garbho jāyate loke pūrvakarmānusārataḥ /
bhavyo bhavatyabhavyo vā bālako lalitākṛtiḥ

3.55.40

tato'nubhavatīndvābhaṃ yauvanaṃ madanonmukham /
tato jarāṃ padmamukhe himāśanimiva cyutam

3.55.41

tato'pi vyādhimaraṇaṃ punarmaraṇamūrcchanām /
punaḥ svapnavadāyātaṃ piṇḍairdehaparigraham

3.55.42

yāmyaṃ yāti punarlokaṃ punareva bhramakramam /
bhūyo bhūyo'nubhavati nānāyonyantarodaye

3.55.43

ityājavaṃ javībhāvamāmokṣamatibhāsuram /
bhūyo bhūyo'nubhavati vyomnyeva vyomarūpavān

3.55.44

prabuddhalīlovāca /
ādisarge yathā devi bhrama eṣa pravartate /
tathā kathaya me bhūyaḥ prasādādvodhavṛddhaye

3.55.45

śrīdevyuvāca /
paramārthaghanaṃ śailāḥ paramārthaghanaṃ drumāḥ /
paramārthaghanaṃ pṛthvī paramārthaghanaṃ nabhaḥ

3.55.46

sarvātmakatvātsa yato yathodeti cidīśvaraḥ /
paramākāśaśuddhātmā tatra tatra bhavettathā

3.55.47

sargādau svapnapuruṣanyāyenādiprajāpatiḥ /
yathā sphuṭaṃ prakacitastathādyāpi sthitā sthitiḥ

3.55.48

prathamo'sau pratispandaḥ padārthānāṃ hi bimbakam /
pratibimbitametasmādyattadadyāpi saṃsthitam

3.55.49

yannāma suṣiraṃ sthānaṃ dehānāṃ tadgato'nilaḥ /
karotyaṅgaparispandaṃ jīvatītyucyate tataḥ

3.55.50

sargādāvevamevaiṣā jaṅgameṣu sthitā sthitiḥ /
cetanā api niḥspandāstenaite pādapādayaḥ

3.55.51

cidākāśo'yamevāṃśaṃ kurute cetanoditam /
sa eva saṃvidbhavati śeṣaṃ bhavati naiva tat

3.55.52

naropādhipuraṃ prāptaṃ cetatyakṣipuṭaṃ nayat /
tattasyā nākṣicijjīvaṃ no jīvatyeva sargataḥ

3.55.53

tathā khaṃ khaṃ tathā bhūmirbhūmitvenāptvavajjalam /
yadyathā cetati svairaṃ tadvettyeva tathā vapuḥ

3.55.54

iti sarvaśarīreṇa jaṃgamatvena jaṃgamam /
sthāvaraṃ sthāvaratvena sarvātmā bhāvayan sthitaḥ

3.55.55

tasmādyajjaṅgamaṃ nāma tatsvabodhanarūpavat /
tena buddhaṃ tatastadbattadevādyāpi saṃsthitam

3.55.56

yadvṛkṣābhidhamābuddhaṃ sthāvaratvena vai punaḥ /
jaḍamadyāpi saṃsiddhaṃ śilātarutṛṇādi ca

3.55.57

na tu jāḍyaṃ pṛthakkiṃcidasti nāpi ca cetanam /
nātra bhedo'sti sargādau sattāsāmānyakena ca

3.55.58

vṛkṣāṇāmupalānāṃ yā nāmāntaḥsthāḥ svasaṃvidaḥ /
buddhyādivihitānyeva tāni teṣāmiti sthitiḥ

3.55.59

vidontaḥsthāvarāderyāstasyā buddhyāstathā sthiteḥ /
anyābhidhānāsthānārthāḥ saṃketairaparaiḥ sthitāḥ

3.55.60

kṛmikīṭapataṅgānāṃ yā nāmāntaḥsvasaṃvidaḥ /
tānyeva teṣāṃ buddhyādīnyabhidhārthāni kānicit

3.55.61

yathottarābdhijanatā dakṣiṇābdhijanaṃ sthitam /
na kiṃcidapi jānāti nijasaṃvedanādṛte

3.55.62

svasaṃjñānubhave līnāstathā sthāvarajaṅgamāḥ /
parasparaṃ yadā sarve svasaṃketaparāyaṇāḥ

3.55.63

yathā śilāntaḥsaṃsthānāṃ bahiṣṭhānāṃ ca vedanam /
asajjaḍaṃ ca bhekānāṃ mitho'ntastasthuṣāṃ tathā

3.55.64

sarvaṃ sarvagataṃ cittaṃ cidvyomnā yatpracetitam /
sargādau copanaṃ vāyuḥ sa ihādyāpi saṃsthitaḥ

3.55.65

cetitaṃ yattu sauṣiryaṃ tannabhastatra mārutaḥ /
spandātmetyādisargehāḥ padārtheṣviva copanam

3.55.66

cittaṃ tu paramārthena sthāvare jaṃgame sthitam /
copanānyanilaireva bhavanti na bhavanti ca

3.55.67

evaṃ bhrāntimaye viśve padārthāḥ saṃvidaṃśavaḥ /
sargādiṣu yathaivāsaṃstathaivādyāpi saṃsthitāḥ

3.55.68

yathā viśvapadārthānāṃ svabhāvasya vijṛmbhitam /
asatyameva satyābhaṃ tadetatkathitaṃ tava

3.55.69

ayamastaṃ gataḥ prāyaḥ paśya rājā vidūrathaḥ /
mālāśavasya padmasya patyuste yāti hṛdgatam

3.55.70

prabuddhalīlovāca /
kena mārgeṇa deveśi yātyeṣa śavamaṇḍapam /
enamevāśu paśyantyāvāvāṃ gacchāva uttame

3.55.71

śrīdevyuvāca /
manuṣyavāsanāntasthaṃ mārgamāśritya gacchati /
eṣo'hamaparaṃ lokaṃ dūraṃ yāmīti cinmayaḥ

3.55.72

mārgeṇaivamanenaiva yāvasteyena (?) saṃmatam /
parasparecchāvicchittirna hi sauhārdabandhanī

3.55.73

śrīvasiṣṭha uvāca /
iti vihitakathāgataklamāyāṃ
paramadṛśi prasṛte vibodhabhānau /
nṛpativarasutāmanasyudāre
vigalitacittajaḍo vidūratho'bhūt

3.55.55

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mokṣopāyeṣūtpattiprakaraṇe līlo० saṃsāramaraṇāvasthāvarṇanaṃ nāma pañcapañcāśaḥ sargaḥ

Original text: yogavāsiṣṭhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc