યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.56

ષટ્પઞ્ચાશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
એતસ્મિન્નન્તરે રાજા પરિવૃત્તાક્ષિતારકઃ ।
બભૂવૈકતનુપ્રાણશેષઃ શુષ્કસિતાધરઃ

જીર્ણપર્ણસવર્ણાભઃ ક્ષીણપાણ્ડુમુખચ્છવિઃ ।
ભૃઙ્ગધ્વનિતસચ્છાયશ્વાસકૂજાવિકૂણિતઃ

મહામરણમૂર્ચ્છાન્ધકૂપે નિપતિતાશયઃ ।
અન્તર્નિલીનનિઃશેષનેત્રાદીન્દ્રિયવૃત્તિમાન્

ચિત્રન્યસ્ત ઇવાકારમાત્રદૃશ્યો વિચેતનઃ ।
નિઃસ્પન્દસર્વાવયવઃ સમુત્કીર્ણ ઇવોપલે

બહુનાત્ર કિમુક્તેન તનુદેશેન તં જહૌ ।
પ્રાણઃ પિપતિષું વૃક્ષં સ્વં પક્ષીવાન્તરિક્ષગઃ

તે તં દદૃશતુર્બાલે દિવ્યદૃષ્ટી નભોગતમ્ ।
જીવં પ્રાણમયી સંવિદ્ગન્ધલેશમિવાનિલે

સા જીવસંવિદ્ગગને વાતેન મિલિતા સતી ।
ખે દૂરં ગન્તુમારેભે વાસનાનુવિધાયિની

તામેવાનુસસારાથ સ્ત્રીદ્વયં જીવસંવિદમ્ ।
ભ્રમરીયુગલં વાતલગ્નાં ગન્ધકલામિવ

તતો મુહૂર્તમાત્રેણ શાન્તે મરણમૂર્ચ્છને ।
અમ્બરે બુબુધે સંવિદ્ગન્ધલેખેન વાયુના

અપશ્યત્પુરુષાન્યામ્યાન્નીયમાનં ચ તૈર્વપુઃ ।
બન્ધુપિણ્ડપ્રદાનેન શરીરં જાતમાત્મનઃ

માર્ગે કર્મફલોલ્લાસમતિદૂરતરે સ્થિતમ્ ।
વૈવસ્વતપુરં પ્રાપ જન્તુભિઃ પરિવેષ્ટિતમ્

પ્રાપ્તં વૈવસ્વતપુરમાદિદેશ તતો યમઃ ।
અસ્ય કર્માણ્યશુભ્રાણિ નૈવ સન્તિ કદાચન

નિત્યમેવાવદાતાનાં કર્તાયં શુભકર્મણામ્ ।
ભગવત્યાઃ સરસ્વત્યા વરેણાયં વિવર્ધિતઃ

પ્રાક્તનોઽસ્ય શવીભૂતો દેહોઽસ્તિ કુસુમામ્બરે ।
પ્રવિશત્વેષ તં ગત્વા ત્યજ્યતામિતિ ચેતસા

તતસ્ત્યક્તો નભોમાર્ગે યન્ત્રોપલ ઇવ ચ્યુતઃ ।
અથ જીવકલા લીલા જ્ઞપ્તિશ્ચેતિ ત્રયં નભઃ

પુપ્લુવે જીવલેખા તુ રૂપિણ્યૌ તે ન પશ્યતિ ।
તામેવાનુસરન્ત્યૌ તે સમુલ્લઙ્ઘ્ય નભસ્તલમ્

લોકાન્તરાણ્યતીત્યાશુ વિનિર્ગત્ય જગદ્ગૃહાત્ ।
દ્વિતીયં જગદાસાદ્ય ભૂમણ્ડલમુપેત્ય ચ

તે દ્વે સંકલ્પરૂપિણ્યૌ સંગતે જીવલેખયા ।
પદ્મરાજપુરં પ્રાપ્ય લીલાન્તઃપુરમણ્ડપમ્

ક્ષણાદ્વિવિશતુઃ સ્વૈરં વાતલેખા યથામ્બુજમ્ ।
સૂર્યભાસો યથામ્ભોજં સુરભિઃ પવનં યથા

શ્રીરામ ઉવાચ ।
બ્રહ્મન્પ્રાપ્તઃ કથમસૌ શવસ્ય નિકટં ગૃહમ્ ।
કથં તેન પરિજ્ઞાતો માર્ગો મૃતશરીરિણા

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
તસ્ય સ્વવાસનાન્તઃસ્થશવસ્ય કિલ રાઘવ ।
તત્સર્વં હૃદ્ગતં કસ્માન્નાસૌ પ્રાપ્નોતિ તદ્ગૃહમ્

ભ્રાન્તિમાત્રમસંખ્યેયં જગજ્જીવકણોદરે ।
વટધાનાતરુમિવ સ્થિતં કો વા ન પશ્યતિ

યથા જીવદ્વપુર્બીજમઙ્કુરં હૃદિ પશ્યતિ ।
સ્વભાવભૂતં ચિદણુસ્ત્રૈલોક્યનિચયં તથા

નરો યથૈકદેશસ્થો દૂરદેશાન્તરસ્થિતમ્ ।
સંપશ્યતિ નિધાનં સ્વં મનસાનારતં સદા

તથા સ્વવાસનાન્તસ્થમભીષ્ટં પરિપશ્યતિ ।
જીવો જાતિશતાઢ્યોઽપિ ભ્રમે પરિગતોઽપિ સન્

શ્રીરામ ઉવાચ ।
ભગવન્પિણ્ડદાનાદિવાસનારહિતાકૃતિઃ ।
કીદૃક્સંપદ્યતે જીવઃ પિણ્ડો યસ્મૈ ન દીયતે

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
પિણ્ડોઽથ દીયતે માવા પિણ્ડો દત્તો મયેતિ ચિત્ ।
વાસના હૃદિ સંરૂઢા તત્પિણ્ડફલભાઙ્ગરઃ

યચ્ચિત્તં તન્મયો જન્તુર્ભવતીત્યનુભૂતયઃ ।
સદેહેષુ વિદેહેષુ ન ભવત્યન્યથા ક્વચિત્

સપિણ્ડોસ્મીતિ સંવિત્ત્યા નિષ્પિણ્ડોપિ સપિણ્ડવાન્
નિષ્પિણ્ડોસ્મીતિ સંવિત્ત્યા સપિણ્ડોપિ નપિણ્ડવાન્

યથાભાવનમેતેષાં પદાર્થાનાં હિ સત્યતા ।
ભાવના ચ પદાર્થેભ્યઃ કારણેભ્ય ઉદેતિ હિ

યથા વાસનયા જન્તોર્વિષમપ્યમૃતાયતે ।
અસત્યઃ સત્યતામેતિ પદાર્થો ભાવનાત્તથા

કારણેન વિનોદેતિ ન કદાચન કસ્યચિત્ ।
ભાવના કાચિદપિ નો ઇતિ નિશ્ચયવાન્ભવ

કારણેન વિના કાર્યમા મહાપ્રલયં ક્વચિત્ ।
ન દૃષ્ટં ન શ્રુતં કિંચિત્સ્વયં ત્વેકોદયાદૃતે

ચિદેવ વાસના સૈવ ધત્તે સ્વપ્ન ઇવાર્થતામ્ ।
કાર્યકારણતાં યાતિ સૈવાગત્યેવ તિષ્ઠતિ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
ધર્મો નાસ્તિ મમેત્યેવ યઃ પ્રેતો વાસનાન્વિતઃ ।
તસ્ય ચેત્સુહૃદા ભૂરિધર્મઃ કૃત્વા સમર્પિતઃ

તત્તદાત્ર સ કિં ધર્મો નષ્ટઃ સ્યાદુત વા ન વા ।
સત્યાર્થા વાપ્યસત્યાર્થા ભાવના કિં બલાધિકા

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
દેશકાલક્રિયાદ્રવ્યસંપત્ત્યોદેતિ ભાવના ।
યત્રૈવાભ્યુદિતા સા સ્યાત્સ દ્વયોરધિકો જયી

ધર્મદાતુઃ પ્રવૃત્તા ચેદ્વાસના તત્તયા ક્રમાત્ ।
આપૂર્યતે પ્રેતમતિર્ન ચેત્પ્રેતધિયાશુભા

એવં પરસ્પરજયાજ્જયત્યત્રાતિવીયેવાન્ ।
તસ્માચ્છુભેન યત્નેન શુભાભ્યાસમુદાહરેત્

શ્રીરામ ઉવાચ ।
દેશકાલાદિના બ્રહ્મન્વાસના સમુદેતિ ચેત્ ।
તન્મહાકલ્પસર્ગાદૌ દેશકાલાદયઃ કુતઃ

કારણે સમુદેતીદં તૈસ્તદા સહકારિભિઃ ।
સહકારિકારણાનામભાવે વાસના કુતઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
એવમેતન્મહાબાહો સત્યાત્મન્ન કદાચન ।
મહાપ્રલયસર્ગાદૌ દેશકાલૌ ન કૌચન

સહકારિકારણાનામભાવે સતિ દૃશ્યધીઃ ।
નેયમસ્તિ ન ચોત્પન્ના ન ચ સ્ફુરતિ કાચન

દૃશ્યસ્યાસંભવાદેવ કિંચિદ્યદ્દૃશ્યતે ત્વિદમ્ ।
તદ્બ્રહ્મૈવ સ્વચિદ્રૂપં સ્થિતમિત્થમનામયમ્

એતચ્ચાગ્રે યુક્તિશતૈઃ કથયિષ્યામ એવ તે ।
એતદર્થં પ્રયત્નોઽયં વર્તમાનકથાં શ્રૃણુ

એવં દદૃશતુઃ પ્રાપ્તે મન્દિરં સુન્દરોદરમ્ ।
કીર્ણં પુષ્પોપહારેણ વસન્તમિવ શીતલમ્

પ્રશાન્તાચારસંરમ્ભરાજધાન્યા સમન્વિતમ્ ।
મન્દારકુન્દમાલ્યાદિશવં તત્ર સમં સ્થિતમ્

મન્દારકુન્દસ્રગ્દામવૃતામ્વરબૃહચ્છવમ્ ।
શવશય્યાશિરઃસ્થાગ્ર્યપૂર્ણકુમ્ભાદિમઙ્ગલમ્

અનિવૃત્તગૃહદ્વારગવાક્ષકઠિનાર્ગલમ્ ।
પ્રશામ્યદ્દીપકાલોકશ્યામલામલભિત્તિકમ્ ।
ગૃહૈકદેશસંસુપ્તમુખશ્વાસસમીકૃતમ્

સંપૂર્ણચન્દ્રસકલોદયકાન્તિકાન્તં
સૌન્દર્યનિર્જિતપુરન્દરમન્દિરર્દ્ધિ ।
વૈરિઞ્ચપદ્મમુકુલાન્તરચારુશોભં
નિઃશબ્દમન્દમિવ નિર્મલમિન્દુકાન્તમ્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે ઉત્પત્તિપ્ર૦ લીલો૦ મરણશયનાનન્તરપ્રેતવ્યવસ્થા નામ ષટ્પઞ્ચાશઃ સર્ગઃ