Yoga Vasistha · Chapter 3.54

catuḥpañcāśaḥ sargaḥ

śrīdevyuvāca /
tasmādye vedyavettāro ye vā dharmaṃ paraṃ śritāḥ /
ātivāhikalokāṃste prāpnuvantīha netare

ādhibhautikadehatvaṃ mithyābhramamayātmakam /
kathaṃ satye sthitiṃ yāti cchāyāste kathamātape

līlā viditavedyā no paramaṃ dharmamāśritā /
kevalaṃ tena sā bhartuḥ kalpitaṃ nagaraṃ gatā

prabuddhalīlovāca /
evameṣā prayātā'stu bhartā paśya mamāmbike /
pravṛttaḥ prāṇasaṃtyāge kartavyaṃ kimihādhunā //
bhāvābhāveṣu bhāvānāṃ kathaṃ niyatirāgatā /
kathaṃ bhūyo'pyaniyatirmṛtijanmādisūcitā

kathaṃ svabhāvasaṃsiddhiḥ kathaṃ sattā padārthagā /
kathamagnyādipūṣṇatvaṃ pṛthvyādau sthiratā katham

himādiṣu kathaṃ śaityaṃ kā sattā kālakhādiṣu /
bhāvābhāvagrahotsargasthūlasūkṣmadṛśaḥ katham

kathamatyantamucchrāyaṃ tṛṇagulmanarādikam /
vastu nāyātyaniṣṭe'pi sthite svocchrāyakāraṇe

śrīdevyuvāca /
mahāpralayasaṃpattau sarvārthāstamaye sati /
anantākāśamāśāntaṃ sadbrahmaivāvatiṣṭhate

taccidrūpatayā tejaḥkaṇo'hamiti cetati /
svapne saṃvidyathā hi tvamākāśagamanādi ca

tejaḥkaṇo'sau sthūlatvamātmanātmani vindati /
asatyameva satyābhaṃ brahmāṇḍaṃ tadidaṃ smṛtam

tatrāntarbrahma tadvetti brahmāyamahamityatha /
manorājyaṃ sa kurute svātmaivaṃ tadidaṃ jagat

tasminprathamataḥ sarge yā yathā yatra saṃvidaḥ /
kacitāstāstathā tatra sthitā adyāpi niścalāḥ

yadyathā sphuritaṃ cittaṃ tattathā hyātmacidbhavet /
svayamevāniyamatastattatsyānneha kiṃcana

na ca nāma nakiṃcittvaṃ yujyate viśvarūpiṇaḥ /
tyaktvā samastasaṃsthānaṃ hema tiṣṭhati vai katham

sargādau svayamevāntaścidyathā kacitātmani /
himāgnyāditayādyāpi sā tathāste svasattayā

tasmātsvasattāsaṃtyāgaḥ sataḥ kartuṃ na yujyate /
yadā cidāste teneyaṃ niyatirna vinaśyati

yadyathā kacitaṃ yatra vyomarūpyapi pārthivam /
sargādau tasya calitumadyayāvanna yujyate

yā yathā citprakacitā pratipakṣavidaṃ vinā /
na sā tataḥ pracalati vedanābhyāsataḥ svayam

jagadādāvanutpannaṃ yaccedamanubhūyate /
tatsaṃvidvyomakacanaṃ svapnastrīsurataṃ yathā

asatyameva satyābhaṃ pratibhānamidaṃ sthitam /
iti svabhāvasaṃpattiriti bhūtānubhūtayaḥ

sargādau yā yathā rūḍhā saṃvitkacanasaṃtatiḥ /
sādyāpyacalitānyena sthitā niyatirucyate

gṛhītavyomasaṃvitticidvyoma vyomatāṃ gatam /
gṛhītakālatāsaṃviccinnabhaḥ kālatāṃ gatam

gṛhītajalasaṃvitticidvyoma vārivatsthitam /
svapne yathā hi puruṣaḥ paśyatyātmani vāritām

svapnacitsaṃvidābhāti bhavatyeṣā yathāsthitā /
ciccamatkāracāturyādasadetatsamūhate

khatvaṃ jalatvamurvītvamagnivāyutvamapyasat /
vettyantaḥ svapnasaṃkalpadhyāneṣviva citiḥ svayam

maraṇānantaraṃ karmaphalānubhavanakramam /
sarvasaṃdehaśāntyarthaṃ mṛtiśreyaskaraṃ śrṛṇu

rūḍhādisarge niyatiryaikadvitricatuḥśatā /
pūrvādiṣvāyuṣaḥ puṃsāṃ tasyā me niyatiṃ śrṛṇu

deśakālakriyādravyaśuddhyaśuddhī svakarmaṇām /
nyūnatve cādhikatve ca nṛṇāṃ kāraṇamāyuṣaḥ

svakarmadharme hrasati hasatyāyurnṛṇāmiha /
vṛddhe vṛddhimupāyāti samameva bhavetsame

bālamṛtyupradairbālo yuvā yauvanamṛtyudaiḥ /
vṛddhamṛtyupradairvṛddhaḥ karmabhirmṛtimṛcchati

yo yathāśāstramārabdhaṃ svadharmanumatiṣṭhati /
bhājanaṃ bhavati śrīmānsa yathāśāstramāyuṣaḥ

evaṃ karmānusāreṇa janturantyāṃ daśāmitaḥ /
bhavantyantaṃ gatavato dṛṅmarmacchedavedanāḥ

prabuddhalīlovāca /
maraṇaṃ me samāsena kathayendusamānane /
kiṃ sukhaṃ maraṇaṃ kiṃ vā duḥkhaṃ mṛtvā ca kiṃ bhavet //
śrīdevyuvāca /
trividhāḥ puruṣāḥ santi dehasyānte mumūrṣavaḥ /
mūrkho'tha dhāraṇābhyāsī yuktimānpuruṣastathā

abhyasya dhāraṇāniṣṭho dehaṃ tyaktvā yathāsukham /
prayāti dhāraṇābhyāsī yuktiyuktastathaiva ca

dhāraṇā yasya nābhyāsaṃ prāptā naiva ca yuktimān /
mūrkhaḥ svamṛtikāle'sau duḥkhametyavaśāśayaḥ

vāsanāveśavaivaśyaṃ bhāvayanviṣayāśayaḥ /
dīnatāṃ paramāmeti parilūnamivāmbujam

aśāstrasaṃskṛtamatirasajjanaparāyaṇaḥ /
mṛtāvanubhavatyantardāhamagnāviva cyutaḥ

yadā ghargharakaṇṭhatvaṃ vairūpyaṃ dṛṣṭivarṇajam /
gacchatyeṣo'vivekātmā tadā bhavati dīnadhīḥ

paramāndhyamanāloko divāpyuditatārakaḥ /
sābhradigmaṇḍalābhogo ghanamecakitāmbaraḥ

marmavyathāvicchuritaḥ prabhramadṛṣṭimaṇḍalaḥ /
ākāśībhūtavasudho vasudhābhūtakhāntaraḥ

parivṛttakakupcakra uhyamāna ivārṇave /
nīyamāna ivākāśe ghananidronmukhāśayaḥ

andhakūpa ivāpannaḥ śilāntariva yojitaḥ /
svayaṃ jaḍībhavadvarṇo vinikṛtta ivāśaye

patatīva nabhomārgāttṛṇāvarta ivārpitaḥ /
rathe druta ivārūḍho him̐mavadgalanonmukhaḥ

vyākurvanniva saṃsāraṃ bāndhavānaspṛśanniva /
bhramitakṣepaṇeneva vātayantra ivāsthitaḥ

bhramito vā bhrama iva kṛṣṭo rasanayeva vā /
bhramanniva jalāvarte śastrayantra ivārpitaḥ

prohyamānastṛṇamiva vahatparjanyamārute /
āruhya vāripūreṇa nipatanniva cārṇave

anantagagane śvabhre cakrāvarte patanniva /
abdhirurvīviparyāsadaśāmanubhavansthitaḥ

patannivānavarataṃ protpatanniva cābhitaḥ /
sūtkārākarṇanodbhrāntapūrṇasarvendriyavraṇaḥ

kramācchayāmalatāṃ yānti tasya sarvākṣasaṃvidaḥ /
yathāstaṃ gacchati ravau mandālokatayā diśaṃ

pūrvāparaṃ na jānāti smṛtistānavamāgatā /
yathā pāścātyasaṃdhyānte naṣṭā dṛṣṭirdigaṣṭake

manaḥ kalpanasāmarthyaṃ tyajatyasya vimohataḥ /
avivekena tenāsau mahāmohe nimajjati

yadaivāmohamādatte nādatte pavanastadā /
natvādatte yadā prāṇānmohamāyātyalaṃ tadā

anyonyapuṣṭatāṃ yātairmohasaṃvedanabhramaiḥ /
jantuḥ pāṣāṇatāmeti sthitamityādisargataḥ

prabuddhalīlovāca /
vyathāṃ vimohaṃ mūrcchāntaṃ bhramaṃ vyādhimacetanam /
kimarthamayamāyāti deho hyaṣṭāṅgavānapi

śrīdevyuvāca /
evaṃ saṃvihitaṃ karma sargādau spandasaṃvidā /
yadyasminsamaye duḥkhaṃ kālenaitāvatedṛśam

syānme ityeva saṃviśya gulmavattatsvabhāvajam /
vetti cittavijṛmbhotthaṃ nānyadatrāsti kāraṇam

yadā vyathāvaśānnāḍyaḥ svasaṃkocavikāsanaiḥ /
gṛhṇantimāruto dehe tadojjhati nijāṃ sthitim

praviṣṭā na viniryānti gatāḥ saṃpraviśanti no /
yadā vātā vināḍītvāttadā spandātsmṛtirbhavet

na viśatyeva vāto na niryāti pavano yadā /
śarīranāḍīvaidhuryānmṛta ityucyate tadā

āgantavyo mayā nāśaḥ kālenaitāvateti yā /
pūrvasaṃviditā saṃvidyāti taccoditā mṛtim

īdṛśena mayehetthaṃ bhāvyamityādi sargajā /
saṃvidvījakalā nāśaṃ na kadācana gacchati

saṃvido vedanaṃ nāma svabhāvo'vyatirekavān /
tasmātsvabhāvasaṃvitternānye maraṇajanmanī

kvacidāvṛtimatsaumyaṃ kvacinnadyāṃ jalaṃ yathā /
kvacitsaumyaṃ kvacijjīvadharmedaṃ cetanaṃ tathā

yathā latāyāḥ parvāṇi dīrghāyā madhyamadhyataḥ /
tathā cetanasattāyā janmāni maraṇāni ca

na jāyate na mriyate cetanaḥ puruṣaḥ kvacit /
svapnasaṃbhramavadbhrāntametatpaśyati kevalam

puruṣaścetanāmātraṃ sa kadā kveva naśyati /
cetanavyatiriktatve vadānyatkiṃ pumānbhavet

ko'dyayāvanmṛtaṃ brūhi cetanaṃ kasya kiṃ katham /
mriyante dehalakṣāṇi cetanaṃ sthitamakṣayam

amariṣyanna vai cittamekasminneva tanmṛte /
abhaviṣyatsarvabhāvamṛtirekamṛtāviha

vāsanāmātravaicitryaṃ yajjīvo'nubhavetsvayam /
tasyaiva jīvamaraṇe nāmanī parikalpite

evaṃ na kaścinmriyate jāyate na ca kaścana /
vāsanāvartagarteṣu jīvo luṭhati kevalam

atyantāsaṃbhavādeva dṛśyasyāsau ca vāsanā /
nāstyeveti vicāreṇa dṛḍhajñātaiva naśyati

anuditamuditaṃ jagatprabandhaṃ
bhavabhayato'bhyasanairvilokya samyak /
alamanuditavāsano hi jīvo
bhavati vimukta itīha satyavastu

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe līlo० maraṇavicāro nāma catuḥpañcāśaḥ sargaḥ