યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.55

પઞ્ચપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ

પ્રબુદ્ધલીલોવાચ ।
યથૈવ જન્તુર્મ્રિયતે જાયતે ચ યથા પુનઃ ।
તન્મે કથય દેવેશિ પુનર્બોધવિવૃદ્ધયે

શ્રીદેવ્યુવાચ ।
નાડીપ્રવાહે વિધુરે યદા વાતવિસંસ્થિતિમ્ ।
જન્તુઃ પ્રાપ્નોતિ હિ તદા શામ્યતીવાસ્ય ચેતના

શુદ્ધં હિ ચેતનં નિત્યં નોદેતિ ન ચ શામ્યતિ ।
સ્થાવરે જઙ્ગમે વ્યોમ્નિ શૈલેઽગ્નૌ પવને સ્થિતમ્

કેવલં વાતસંરોધાદ્યદા સ્પન્દઃ પ્રશામ્યતિ ।
મૃત ઇત્યુચ્યતે દેહસ્તદાસૌ જડનામકઃ

તસ્મિન્દેહે શવીભૂતે વાતે ચાનિલતાં ગતે ।
ચેતનં વાસનામુક્તં સ્વાત્મતત્ત્વેઽવતિષ્ઠતિ

જીવ ઇત્યુચ્યતે તસ્ય નામાણોર્વાસનાવતઃ ।
તત્રૈવાસ્તે સ ચ શવાગારે ગગનકે તથા

તતોઽસૌ પ્રેતશબ્દેન પ્રોચ્યતે વ્યવહારિભિઃ ।
ચેતનં વાસનામિશ્રમામોદાનિલવત્સ્થિતમ્

ઇદં દૃશ્યં પરિત્યજ્ય યદાસ્તે દર્શનાન્તરે ।
સ સ્વપ્ન ઇવ સંકલ્પ ઇવ નાનાકૃતિસ્તદા

તસ્મિન્નેવ પ્રદેશેઽન્તઃ પૂર્વવત્સ્મૃતિમાન્ભવેત્ ।
તદૈવ મૃતિમૂર્ચ્છાન્તે પશ્યત્યન્યશરીરકમ્

આત્મન્યસ્તિ ઘટાપુષ્ટમન્યસ્ય વ્યોમ કેવલમ્ ।
આકાશભૂતલે સાકં સાકાશશશિવાસરમ્

ભવન્તિ ષડ્વિધાઃ પ્રેતાસ્તેષાં ભેદમિમં શ્રૃણુ ।
સામાન્યપાપિનો મધ્યપાપિનઃ સ્થૂલપાપિનઃ

સામાન્યધર્મા મધ્યમધર્મા ચોત્તમધર્મવાન્ ।
એતેષાં કસ્યચિદ્ભેદો દ્વૌ ત્રયોઽપ્યથ કસ્યચિત્

કશ્ચિન્મહાપાતકવાન્વત્સરં સ્મૃતિમૂર્ચ્છનમ્ ।
વિમૂઢોઽનુભવત્યન્તઃ પાષાણહૃદયોપમઃ

તતઃ કાલેન સંબુદ્ધો વાસનાજઠરોદિતમ્ ।
અનુભૂય ચિરં કાલં નારકં દુઃખમક્ષયમ્

ભુક્ત્વા યોનિશતાન્યુચ્ચૈર્દુઃખાદ્દુઃખાન્તરં ગતઃ ।
કદાચિચ્છમમાયાતિ સંસારસ્વપ્નસંભ્રમે

અથવા મૃતિમોહાન્તે જડદુઃખશતાકુલામ્ ।
ક્ષણાદ્વૃક્ષાદિતામેવ હૃત્સ્થામનુભવન્તિ તે

સ્વવાસનાનુરૂપાણિ દુઃખાનિ નરકે પુનઃ ।
અનુભૂયાથ યોનીષુ જાયન્તે ભૂતલે ચિરાત્

અથ મધ્યમપાપો યો મૃતિમોહાદનન્તરમ્ ।
સશિલાજઠરં જાડ્યં કંચિત્કાલં પ્રપશ્યતિ

તતઃ પ્રબુદ્ધઃ કાલેન કેનચિદ્વા તદૈવ વા ।
તિર્યગાદિક્રમૈર્ભુક્ત્વા યોનીઃ સંસારમેષ્યતિ

મૃત એવાનુભવતિ કશ્ચિત્સામાન્યપાતકી ।
સ્વવાસનાનુસારેણ દેહં સંપન્નમક્ષતમ્

સ સ્વપ્ન ઇવ સંકલ્પ ઇવ ચેતતિ તાદૃશમ્ ।
તસ્મિન્નેવ ક્ષણે તસ્ય સ્મૃતિરિત્થમુદેતિ ચ

યે તૂત્તમમહાપુણ્યા મૃતિમોહાદનન્તરમ્ ।
સ્વર્ગવિદ્યાધરપુરં સ્મૃત્યા સ્વનુભવન્તિ તે।

તતોઽન્યકર્મસદૃશં ભુક્ત્વાન્યત્ર ફલં નિજમ્ ।
જાયન્તે માનુષે લોકે સશ્રીકે સજ્જનાસ્પદે

યે ચ મધ્યમધર્માણો મૃતિમોહાદનન્તરમ્ ।
તે વ્યોમવાયુવલિતાઃ પ્રયાન્ત્યોષધિપલ્લવમ્

તત્ર ચારુફલં ભુક્ત્વા પ્રવિશ્ય હૃદયં નૃણામ્ ।
રેતસામધિતિષ્ઠન્તિ ગર્ભે જાતિક્રમોચિતે

સ્વવાસનાનુસારેણ પ્રેતા એતાં વ્યવસ્થિતિમ્ ।
મૂર્ચ્છાન્તેઽનુભવન્ત્યન્તઃ ક્રમેણૈવાક્રમેણ ચ

આદૌ મૃતા વયમિતિ બુધ્યન્તે તદનુક્રમાત્ ।
બન્ધુપિણ્ડાદિદાનેન પ્રોત્પન્ના ઇતિ વેદિનઃ

તતો યમભટા એતે કાલપાશાન્વિતા ઇતિ ।
નીયમાનઃ પ્રયામ્યેભિઃ ક્રમાદ્યમપુરં ત્વિતિ

ઉદ્યાનાનિ વિમાનાનિ શોભનાનિ પુનઃપુનઃ ।
સ્વકર્મભિરુપાત્તાનિ દિવ્યાનીત્યેવ પુણ્યવાન્

હિમાનીકણ્ટકશ્વભ્રશસ્ત્રપત્રવનાનિ ચ ।
સ્વકર્મદુષ્કૃતોત્થાનિ સંપ્રાપ્તાનીતિ પાપવાન્

ઇયં મે સૌમ્યસંપાતા સરણિઃ શીતશાદ્વલા ।
સ્નિગ્ધચ્છાયા સવાપીકા પુરઃસંસ્થેતિ મધ્યમઃ

અયં પ્રાપ્તો યમપુરમહમેષ સ ભૂતપઃ ।
અયં કર્મવિચારોઽત્ર કૃત ઇત્યનુભૂતિમાન્

ઇતિ પ્રત્યેકમભ્યેતિ પૃથુઃ સંસારખણ્ડકઃ ।
યથાસંસ્થિતનિઃશેષપદાર્થાચારભાસુરઃ

આકાશ ઇવ નિઃશૂન્યે શૂન્યાત્મૈવ વિબોધવાન્ ।
દેશકાલક્રિયાદૈર્ઘ્યભાસુરોઽપિ ન કિંચન

ઇતોઽયમહમાદિષ્ટઃ સ્વકર્મફલભોજને ।
ગચ્છામ્યાશુ શુભં સ્વર્ગમિતો નરકમેવ ચ

યઃ સ્વર્ગોઽયં મયા ભુક્તો ભુક્તોઽયં નરકોઽથ વા ।
ઇમાસ્તા યોનયો ભુક્તા જાયેઽહં સંસૃતૌ પુનઃ

અયં શાલિરહં જાતઃ ક્રમાત્ફલમહં સ્થિતઃ ।
ઇત્યુદર્કપ્રબોધેન બુધ્યમાનો ભવિષ્યતિ

સંસુપ્તકરણસ્ત્વેવં બીજતાં યાત્યસૌ નરે
તદ્બીજં યોનિગલિતં ગર્ભો ભવતિ માતરિ

સ ગર્ભો જાયતે લોકે પૂર્વકર્માનુસારતઃ ।
ભવ્યો ભવત્યભવ્યો વા બાલકો લલિતાકૃતિઃ

તતોઽનુભવતીન્દ્વાભં યૌવનં મદનોન્મુખમ્ ।
તતો જરાં પદ્મમુખે હિમાશનિમિવ ચ્યુતમ્

તતોઽપિ વ્યાધિમરણં પુનર્મરણમૂર્ચ્છનામ્ ।
પુનઃ સ્વપ્નવદાયાતં પિણ્ડૈર્દેહપરિગ્રહમ્

યામ્યં યાતિ પુનર્લોકં પુનરેવ ભ્રમક્રમમ્ ।
ભૂયો ભૂયોઽનુભવતિ નાનાયોન્યન્તરોદયે

ઇત્યાજવં જવીભાવમામોક્ષમતિભાસુરમ્ ।
ભૂયો ભૂયોઽનુભવતિ વ્યોમ્ન્યેવ વ્યોમરૂપવાન્

પ્રબુદ્ધલીલોવાચ ।
આદિસર્ગે યથા દેવિ ભ્રમ એષ પ્રવર્તતે ।
તથા કથય મે ભૂયઃ પ્રસાદાદ્વોધવૃદ્ધયે

શ્રીદેવ્યુવાચ ।
પરમાર્થઘનં શૈલાઃ પરમાર્થઘનં દ્રુમાઃ ।
પરમાર્થઘનં પૃથ્વી પરમાર્થઘનં નભઃ

સર્વાત્મકત્વાત્સ યતો યથોદેતિ ચિદીશ્વરઃ ।
પરમાકાશશુદ્ધાત્મા તત્ર તત્ર ભવેત્તથા

સર્ગાદૌ સ્વપ્નપુરુષન્યાયેનાદિપ્રજાપતિઃ ।
યથા સ્ફુટં પ્રકચિતસ્તથાદ્યાપિ સ્થિતા સ્થિતિઃ

પ્રથમોઽસૌ પ્રતિસ્પન્દઃ પદાર્થાનાં હિ બિમ્બકમ્ ।
પ્રતિબિમ્બિતમેતસ્માદ્યત્તદદ્યાપિ સંસ્થિતમ્

યન્નામ સુષિરં સ્થાનં દેહાનાં તદ્ગતોઽનિલઃ ।
કરોત્યઙ્ગપરિસ્પન્દં જીવતીત્યુચ્યતે તતઃ

સર્ગાદાવેવમેવૈષા જઙ્ગમેષુ સ્થિતા સ્થિતિઃ ।
ચેતના અપિ નિઃસ્પન્દાસ્તેનૈતે પાદપાદયઃ

ચિદાકાશોઽયમેવાંશં કુરુતે ચેતનોદિતમ્ ।
સ એવ સંવિદ્ભવતિ શેષં ભવતિ નૈવ તત્

નરોપાધિપુરં પ્રાપ્તં ચેતત્યક્ષિપુટં નયત્ ।
તત્તસ્યા નાક્ષિચિજ્જીવં નો જીવત્યેવ સર્ગતઃ

તથા ખં ખં તથા ભૂમિર્ભૂમિત્વેનાપ્ત્વવજ્જલમ્ ।
યદ્યથા ચેતતિ સ્વૈરં તદ્વેત્ત્યેવ તથા વપુઃ

ઇતિ સર્વશરીરેણ જંગમત્વેન જંગમમ્ ।
સ્થાવરં સ્થાવરત્વેન સર્વાત્મા ભાવયન્ સ્થિતઃ

તસ્માદ્યજ્જઙ્ગમં નામ તત્સ્વબોધનરૂપવત્ ।
તેન બુદ્ધં તતસ્તદ્બત્તદેવાદ્યાપિ સંસ્થિતમ્

યદ્વૃક્ષાભિધમાબુદ્ધં સ્થાવરત્વેન વૈ પુનઃ ।
જડમદ્યાપિ સંસિદ્ધં શિલાતરુતૃણાદિ ચ

ન તુ જાડ્યં પૃથક્કિંચિદસ્તિ નાપિ ચ ચેતનમ્ ।
નાત્ર ભેદોઽસ્તિ સર્ગાદૌ સત્તાસામાન્યકેન ચ

વૃક્ષાણામુપલાનાં યા નામાન્તઃસ્થાઃ સ્વસંવિદઃ ।
બુદ્ધ્યાદિવિહિતાન્યેવ તાનિ તેષામિતિ સ્થિતિઃ

વિદોન્તઃસ્થાવરાદેર્યાસ્તસ્યા બુદ્ધ્યાસ્તથા સ્થિતેઃ ।
અન્યાભિધાનાસ્થાનાર્થાઃ સંકેતૈરપરૈઃ સ્થિતાઃ

કૃમિકીટપતઙ્ગાનાં યા નામાન્તઃસ્વસંવિદઃ ।
તાન્યેવ તેષાં બુદ્ધ્યાદીન્યભિધાર્થાનિ કાનિચિત્

યથોત્તરાબ્ધિજનતા દક્ષિણાબ્ધિજનં સ્થિતમ્ ।
ન કિંચિદપિ જાનાતિ નિજસંવેદનાદૃતે

સ્વસંજ્ઞાનુભવે લીનાસ્તથા સ્થાવરજઙ્ગમાઃ ।
પરસ્પરં યદા સર્વે સ્વસંકેતપરાયણાઃ

યથા શિલાન્તઃસંસ્થાનાં બહિષ્ઠાનાં ચ વેદનમ્ ।
અસજ્જડં ચ ભેકાનાં મિથોઽન્તસ્તસ્થુષાં તથા

સર્વં સર્વગતં ચિત્તં ચિદ્વ્યોમ્ના યત્પ્રચેતિતમ્ ।
સર્ગાદૌ ચોપનં વાયુઃ સ ઇહાદ્યાપિ સંસ્થિતઃ

ચેતિતં યત્તુ સૌષિર્યં તન્નભસ્તત્ર મારુતઃ ।
સ્પન્દાત્મેત્યાદિસર્ગેહાઃ પદાર્થેષ્વિવ ચોપનમ્

ચિત્તં તુ પરમાર્થેન સ્થાવરે જંગમે સ્થિતમ્ ।
ચોપનાન્યનિલૈરેવ ભવન્તિ ન ભવન્તિ ચ

એવં ભ્રાન્તિમયે વિશ્વે પદાર્થાઃ સંવિદંશવઃ ।
સર્ગાદિષુ યથૈવાસંસ્તથૈવાદ્યાપિ સંસ્થિતાઃ

યથા વિશ્વપદાર્થાનાં સ્વભાવસ્ય વિજૃમ્ભિતમ્ ।
અસત્યમેવ સત્યાભં તદેતત્કથિતં તવ

અયમસ્તં ગતઃ પ્રાયઃ પશ્ય રાજા વિદૂરથઃ ।
માલાશવસ્ય પદ્મસ્ય પત્યુસ્તે યાતિ હૃદ્ગતમ્

પ્રબુદ્ધલીલોવાચ ।
કેન માર્ગેણ દેવેશિ યાત્યેષ શવમણ્ડપમ્ ।
એનમેવાશુ પશ્યન્ત્યાવાવાં ગચ્છાવ ઉત્તમે

શ્રીદેવ્યુવાચ ।
મનુષ્યવાસનાન્તસ્થં માર્ગમાશ્રિત્ય ગચ્છતિ ।
એષોઽહમપરં લોકં દૂરં યામીતિ ચિન્મયઃ

માર્ગેણૈવમનેનૈવ યાવસ્તેયેન (?) સંમતમ્ ।
પરસ્પરેચ્છાવિચ્છિત્તિર્ન હિ સૌહાર્દબન્ધની

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ઇતિ વિહિતકથાગતક્લમાયાં
પરમદૃશિ પ્રસૃતે વિબોધભાનૌ ।
નૃપતિવરસુતામનસ્યુદારે
વિગલિતચિત્તજડો વિદૂરથોઽભૂત્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે મોક્ષોપાયેષૂત્પત્તિપ્રકરણે લીલો૦ સંસારમરણાવસ્થાવર્ણનં નામ પઞ્ચપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ