યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.54

ચતુઃપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ

શ્રીદેવ્યુવાચ ।
તસ્માદ્યે વેદ્યવેત્તારો યે વા ધર્મં પરં શ્રિતાઃ ।
આતિવાહિકલોકાંસ્તે પ્રાપ્નુવન્તીહ નેતરે

આધિભૌતિકદેહત્વં મિથ્યાભ્રમમયાત્મકમ્ ।
કથં સત્યે સ્થિતિં યાતિ ચ્છાયાસ્તે કથમાતપે

લીલા વિદિતવેદ્યા નો પરમં ધર્મમાશ્રિતા ।
કેવલં તેન સા ભર્તુઃ કલ્પિતં નગરં ગતા

પ્રબુદ્ધલીલોવાચ ।
એવમેષા પ્રયાતાઽસ્તુ ભર્તા પશ્ય મમામ્બિકે ।
પ્રવૃત્તઃ પ્રાણસંત્યાગે કર્તવ્યં કિમિહાધુના ॥
ભાવાભાવેષુ ભાવાનાં કથં નિયતિરાગતા ।
કથં ભૂયોઽપ્યનિયતિર્મૃતિજન્માદિસૂચિતા

કથં સ્વભાવસંસિદ્ધિઃ કથં સત્તા પદાર્થગા ।
કથમગ્ન્યાદિપૂષ્ણત્વં પૃથ્વ્યાદૌ સ્થિરતા કથમ્

હિમાદિષુ કથં શૈત્યં કા સત્તા કાલખાદિષુ ।
ભાવાભાવગ્રહોત્સર્ગસ્થૂલસૂક્ષ્મદૃશઃ કથમ્

કથમત્યન્તમુચ્છ્રાયં તૃણગુલ્મનરાદિકમ્ ।
વસ્તુ નાયાત્યનિષ્ટેઽપિ સ્થિતે સ્વોચ્છ્રાયકારણે

શ્રીદેવ્યુવાચ ।
મહાપ્રલયસંપત્તૌ સર્વાર્થાસ્તમયે સતિ ।
અનન્તાકાશમાશાન્તં સદ્બ્રહ્મૈવાવતિષ્ઠતે

તચ્ચિદ્રૂપતયા તેજઃકણોઽહમિતિ ચેતતિ ।
સ્વપ્ને સંવિદ્યથા હિ ત્વમાકાશગમનાદિ ચ

તેજઃકણોઽસૌ સ્થૂલત્વમાત્મનાત્મનિ વિન્દતિ ।
અસત્યમેવ સત્યાભં બ્રહ્માણ્ડં તદિદં સ્મૃતમ્

તત્રાન્તર્બ્રહ્મ તદ્વેત્તિ બ્રહ્માયમહમિત્યથ ।
મનોરાજ્યં સ કુરુતે સ્વાત્મૈવં તદિદં જગત્

તસ્મિન્પ્રથમતઃ સર્ગે યા યથા યત્ર સંવિદઃ ।
કચિતાસ્તાસ્તથા તત્ર સ્થિતા અદ્યાપિ નિશ્ચલાઃ

યદ્યથા સ્ફુરિતં ચિત્તં તત્તથા હ્યાત્મચિદ્ભવેત્ ।
સ્વયમેવાનિયમતસ્તત્તત્સ્યાન્નેહ કિંચન

ન ચ નામ નકિંચિત્ત્વં યુજ્યતે વિશ્વરૂપિણઃ ।
ત્યક્ત્વા સમસ્તસંસ્થાનં હેમ તિષ્ઠતિ વૈ કથમ્

સર્ગાદૌ સ્વયમેવાન્તશ્ચિદ્યથા કચિતાત્મનિ ।
હિમાગ્ન્યાદિતયાદ્યાપિ સા તથાસ્તે સ્વસત્તયા

તસ્માત્સ્વસત્તાસંત્યાગઃ સતઃ કર્તું ન યુજ્યતે ।
યદા ચિદાસ્તે તેનેયં નિયતિર્ન વિનશ્યતિ

યદ્યથા કચિતં યત્ર વ્યોમરૂપ્યપિ પાર્થિવમ્ ।
સર્ગાદૌ તસ્ય ચલિતુમદ્યયાવન્ન યુજ્યતે

યા યથા ચિત્પ્રકચિતા પ્રતિપક્ષવિદં વિના ।
ન સા તતઃ પ્રચલતિ વેદનાભ્યાસતઃ સ્વયમ્

જગદાદાવનુત્પન્નં યચ્ચેદમનુભૂયતે ।
તત્સંવિદ્વ્યોમકચનં સ્વપ્નસ્ત્રીસુરતં યથા

અસત્યમેવ સત્યાભં પ્રતિભાનમિદં સ્થિતમ્ ।
ઇતિ સ્વભાવસંપત્તિરિતિ ભૂતાનુભૂતયઃ

સર્ગાદૌ યા યથા રૂઢા સંવિત્કચનસંતતિઃ ।
સાદ્યાપ્યચલિતાન્યેન સ્થિતા નિયતિરુચ્યતે

ગૃહીતવ્યોમસંવિત્તિચિદ્વ્યોમ વ્યોમતાં ગતમ્ ।
ગૃહીતકાલતાસંવિચ્ચિન્નભઃ કાલતાં ગતમ્

ગૃહીતજલસંવિત્તિચિદ્વ્યોમ વારિવત્સ્થિતમ્ ।
સ્વપ્ને યથા હિ પુરુષઃ પશ્યત્યાત્મનિ વારિતામ્

સ્વપ્નચિત્સંવિદાભાતિ ભવત્યેષા યથાસ્થિતા ।
ચિચ્ચમત્કારચાતુર્યાદસદેતત્સમૂહતે

ખત્વં જલત્વમુર્વીત્વમગ્નિવાયુત્વમપ્યસત્ ।
વેત્ત્યન્તઃ સ્વપ્નસંકલ્પધ્યાનેષ્વિવ ચિતિઃ સ્વયમ્

મરણાનન્તરં કર્મફલાનુભવનક્રમમ્ ।
સર્વસંદેહશાન્ત્યર્થં મૃતિશ્રેયસ્કરં શ્રૃણુ

રૂઢાદિસર્ગે નિયતિર્યૈકદ્વિત્રિચતુઃશતા ।
પૂર્વાદિષ્વાયુષઃ પુંસાં તસ્યા મે નિયતિં શ્રૃણુ

દેશકાલક્રિયાદ્રવ્યશુદ્ધ્યશુદ્ધી સ્વકર્મણામ્ ।
ન્યૂનત્વે ચાધિકત્વે ચ નૃણાં કારણમાયુષઃ

સ્વકર્મધર્મે હ્રસતિ હસત્યાયુર્નૃણામિહ ।
વૃદ્ધે વૃદ્ધિમુપાયાતિ સમમેવ ભવેત્સમે

બાલમૃત્યુપ્રદૈર્બાલો યુવા યૌવનમૃત્યુદૈઃ ।
વૃદ્ધમૃત્યુપ્રદૈર્વૃદ્ધઃ કર્મભિર્મૃતિમૃચ્છતિ

યો યથાશાસ્ત્રમારબ્ધં સ્વધર્મનુમતિષ્ઠતિ ।
ભાજનં ભવતિ શ્રીમાન્સ યથાશાસ્ત્રમાયુષઃ

એવં કર્માનુસારેણ જન્તુરન્ત્યાં દશામિતઃ ।
ભવન્ત્યન્તં ગતવતો દૃઙ્મર્મચ્છેદવેદનાઃ

પ્રબુદ્ધલીલોવાચ ।
મરણં મે સમાસેન કથયેન્દુસમાનને ।
કિં સુખં મરણં કિં વા દુઃખં મૃત્વા ચ કિં ભવેત્ ॥
શ્રીદેવ્યુવાચ ।
ત્રિવિધાઃ પુરુષાઃ સન્તિ દેહસ્યાન્તે મુમૂર્ષવઃ ।
મૂર્ખોઽથ ધારણાભ્યાસી યુક્તિમાન્પુરુષસ્તથા

અભ્યસ્ય ધારણાનિષ્ઠો દેહં ત્યક્ત્વા યથાસુખમ્ ।
પ્રયાતિ ધારણાભ્યાસી યુક્તિયુક્તસ્તથૈવ ચ

ધારણા યસ્ય નાભ્યાસં પ્રાપ્તા નૈવ ચ યુક્તિમાન્ ।
મૂર્ખઃ સ્વમૃતિકાલેઽસૌ દુઃખમેત્યવશાશયઃ

વાસનાવેશવૈવશ્યં ભાવયન્વિષયાશયઃ ।
દીનતાં પરમામેતિ પરિલૂનમિવામ્બુજમ્

અશાસ્ત્રસંસ્કૃતમતિરસજ્જનપરાયણઃ ।
મૃતાવનુભવત્યન્તર્દાહમગ્નાવિવ ચ્યુતઃ

યદા ઘર્ઘરકણ્ઠત્વં વૈરૂપ્યં દૃષ્ટિવર્ણજમ્ ।
ગચ્છત્યેષોઽવિવેકાત્મા તદા ભવતિ દીનધીઃ

પરમાન્ધ્યમનાલોકો દિવાપ્યુદિતતારકઃ ।
સાભ્રદિગ્મણ્ડલાભોગો ઘનમેચકિતામ્બરઃ

મર્મવ્યથાવિચ્છુરિતઃ પ્રભ્રમદૃષ્ટિમણ્ડલઃ ।
આકાશીભૂતવસુધો વસુધાભૂતખાન્તરઃ

પરિવૃત્તકકુપ્ચક્ર ઉહ્યમાન ઇવાર્ણવે ।
નીયમાન ઇવાકાશે ઘનનિદ્રોન્મુખાશયઃ

અન્ધકૂપ ઇવાપન્નઃ શિલાન્તરિવ યોજિતઃ ।
સ્વયં જડીભવદ્વર્ણો વિનિકૃત્ત ઇવાશયે

પતતીવ નભોમાર્ગાત્તૃણાવર્ત ઇવાર્પિતઃ ।
રથે દ્રુત ઇવારૂઢો હિઁમવદ્ગલનોન્મુખઃ

વ્યાકુર્વન્નિવ સંસારં બાન્ધવાનસ્પૃશન્નિવ ।
ભ્રમિતક્ષેપણેનેવ વાતયન્ત્ર ઇવાસ્થિતઃ

ભ્રમિતો વા ભ્રમ ઇવ કૃષ્ટો રસનયેવ વા ।
ભ્રમન્નિવ જલાવર્તે શસ્ત્રયન્ત્ર ઇવાર્પિતઃ

પ્રોહ્યમાનસ્તૃણમિવ વહત્પર્જન્યમારુતે ।
આરુહ્ય વારિપૂરેણ નિપતન્નિવ ચાર્ણવે

અનન્તગગને શ્વભ્રે ચક્રાવર્તે પતન્નિવ ।
અબ્ધિરુર્વીવિપર્યાસદશામનુભવન્સ્થિતઃ

પતન્નિવાનવરતં પ્રોત્પતન્નિવ ચાભિતઃ ।
સૂત્કારાકર્ણનોદ્ભ્રાન્તપૂર્ણસર્વેન્દ્રિયવ્રણઃ

ક્રમાચ્છયામલતાં યાન્તિ તસ્ય સર્વાક્ષસંવિદઃ ।
યથાસ્તં ગચ્છતિ રવૌ મન્દાલોકતયા દિશં

પૂર્વાપરં ન જાનાતિ સ્મૃતિસ્તાનવમાગતા ।
યથા પાશ્ચાત્યસંધ્યાન્તે નષ્ટા દૃષ્ટિર્દિગષ્ટકે

મનઃ કલ્પનસામર્થ્યં ત્યજત્યસ્ય વિમોહતઃ ।
અવિવેકેન તેનાસૌ મહામોહે નિમજ્જતિ

યદૈવામોહમાદત્તે નાદત્તે પવનસ્તદા ।
નત્વાદત્તે યદા પ્રાણાન્મોહમાયાત્યલં તદા

અન્યોન્યપુષ્ટતાં યાતૈર્મોહસંવેદનભ્રમૈઃ ।
જન્તુઃ પાષાણતામેતિ સ્થિતમિત્યાદિસર્ગતઃ

પ્રબુદ્ધલીલોવાચ ।
વ્યથાં વિમોહં મૂર્ચ્છાન્તં ભ્રમં વ્યાધિમચેતનમ્ ।
કિમર્થમયમાયાતિ દેહો હ્યષ્ટાઙ્ગવાનપિ

શ્રીદેવ્યુવાચ ।
એવં સંવિહિતં કર્મ સર્ગાદૌ સ્પન્દસંવિદા ।
યદ્યસ્મિન્સમયે દુઃખં કાલેનૈતાવતેદૃશમ્

સ્યાન્મે ઇત્યેવ સંવિશ્ય ગુલ્મવત્તત્સ્વભાવજમ્ ।
વેત્તિ ચિત્તવિજૃમ્ભોત્થં નાન્યદત્રાસ્તિ કારણમ્

યદા વ્યથાવશાન્નાડ્યઃ સ્વસંકોચવિકાસનૈઃ ।
ગૃહ્ણન્તિમારુતો દેહે તદોજ્ઝતિ નિજાં સ્થિતિમ્

પ્રવિષ્ટા ન વિનિર્યાન્તિ ગતાઃ સંપ્રવિશન્તિ નો ।
યદા વાતા વિનાડીત્વાત્તદા સ્પન્દાત્સ્મૃતિર્ભવેત્

ન વિશત્યેવ વાતો ન નિર્યાતિ પવનો યદા ।
શરીરનાડીવૈધુર્યાન્મૃત ઇત્યુચ્યતે તદા

આગન્તવ્યો મયા નાશઃ કાલેનૈતાવતેતિ યા ।
પૂર્વસંવિદિતા સંવિદ્યાતિ તચ્ચોદિતા મૃતિમ્

ઈદૃશેન મયેહેત્થં ભાવ્યમિત્યાદિ સર્ગજા ।
સંવિદ્વીજકલા નાશં ન કદાચન ગચ્છતિ

સંવિદો વેદનં નામ સ્વભાવોઽવ્યતિરેકવાન્ ।
તસ્માત્સ્વભાવસંવિત્તેર્નાન્યે મરણજન્મની

ક્વચિદાવૃતિમત્સૌમ્યં ક્વચિન્નદ્યાં જલં યથા ।
ક્વચિત્સૌમ્યં ક્વચિજ્જીવધર્મેદં ચેતનં તથા

યથા લતાયાઃ પર્વાણિ દીર્ઘાયા મધ્યમધ્યતઃ ।
તથા ચેતનસત્તાયા જન્માનિ મરણાનિ ચ

ન જાયતે ન મ્રિયતે ચેતનઃ પુરુષઃ ક્વચિત્ ।
સ્વપ્નસંભ્રમવદ્ભ્રાન્તમેતત્પશ્યતિ કેવલમ્

પુરુષશ્ચેતનામાત્રં સ કદા ક્વેવ નશ્યતિ ।
ચેતનવ્યતિરિક્તત્વે વદાન્યત્કિં પુમાન્ભવેત્

કોઽદ્યયાવન્મૃતં બ્રૂહિ ચેતનં કસ્ય કિં કથમ્ ।
મ્રિયન્તે દેહલક્ષાણિ ચેતનં સ્થિતમક્ષયમ્

અમરિષ્યન્ન વૈ ચિત્તમેકસ્મિન્નેવ તન્મૃતે ।
અભવિષ્યત્સર્વભાવમૃતિરેકમૃતાવિહ

વાસનામાત્રવૈચિત્ર્યં યજ્જીવોઽનુભવેત્સ્વયમ્ ।
તસ્યૈવ જીવમરણે નામની પરિકલ્પિતે

એવં ન કશ્ચિન્મ્રિયતે જાયતે ન ચ કશ્ચન ।
વાસનાવર્તગર્તેષુ જીવો લુઠતિ કેવલમ્

અત્યન્તાસંભવાદેવ દૃશ્યસ્યાસૌ ચ વાસના ।
નાસ્ત્યેવેતિ વિચારેણ દૃઢજ્ઞાતૈવ નશ્યતિ

અનુદિતમુદિતં જગત્પ્રબન્ધં
ભવભયતોઽભ્યસનૈર્વિલોક્ય સમ્યક્ ।
અલમનુદિતવાસનો હિ જીવો
ભવતિ વિમુક્ત ઇતીહ સત્યવસ્તુ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે ઉત્પત્તિપ્રકરણે લીલો૦ મરણવિચારો નામ ચતુઃપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ