Yoga Vasistha · Chapter 3.5

pañcamaḥ sargaḥ

śrīrāma uvāca /
bhagavanmuniśārdūla kimiveha manobhrame /
vidyate kathamutpannaṃ mano māyāmayaṃ kutaḥ

utpattimādāviti me samāsena vada prabho /
pravakṣyasi tataḥ śiṣṭaṃ vaktavyaṃ vadatāṃ vara

śrīvasiṣṭha uvāca /
mahāpralayasaṃpattāvasatāṃ samupāgate /
aśeṣadṛśyasargādau śāntamevāvaśiṣyate

āste'nastamito bhāsvānajo devo nirāmayaḥ /
sarvadā sarvakṛtsarvaḥ paramātmā maheśvaraḥ

yato vāco nivartante yo muktairavagamyate /
yasya cātmādikāḥ saṃjñāḥ kalpitā na svabhāvajāḥ

yaḥ pumānsāṃkhyadṛṣṭīnāṃ brahma vedāntavādinām /
vijñānamātraṃ vijñānavidāmekāntanirmalam

yaḥ śūnyavādināṃ śūnyo bhāsako yo'rkatejasām /
vaktā mantā ṛtaṃ bhoktā draṣṭā kartā sadaiva saḥ

sannapyasadyo jagati yo dehastho'pi dūragaḥ /
citprakāśo hyayaṃ yasmādāloka iva bhāsvataḥ

yasmādviṣṇvādayo devāḥ sūryādiva marīcayaḥ /
yasmājjagantyanantāni budbudā jaladheriva

yaṃ yānti dṛśyavṛndāni payāṃsīva mahārṇavam /
ya ātmānaṃ padārthaṃ ca prakāśayati dīpavat

ya ākāśe śarīre ca dṛṣatsvapsu latāsu ca /
pāṃsuṣvadriṣu vāteṣu pātāleṣu ca saṃsthitaḥ

yaḥ plāvayati saṃrabdhaṃ puryaṣṭakamitastataḥ /
yena mūkīkṛtā mūḍhāḥ śilā dhyānamivāsthitāḥ

vyoma yena kṛtaṃ śūnyaṃ śailā yena ghanīkṛtāḥ /
āpo drutāḥ kṛtā yena dīpo yasya vaśo raviḥ

prasaranti yataścitrāḥ saṃsārāsāravṛṣṭayaḥ /
akṣayāmṛtasaṃpūrṇādambhodādiva vṛṣṭayaḥ

āvirbhāvatirobhāvamayāstribhuvanormayaḥ /
sphurantyatitate yasminmarāviva marīcayaḥ

nāśarūpo vināśātmā yo'ntaḥsthaḥ sarvajantuṣu /
gupto yo'pyatirikto'pi sarvabhāveṣu saṃsthitaḥ

prakṛtivratatirvyomni jātā brahmāṇḍasatphalā /
cittamūlendriyadalā yena nṛtyati vāyunā

yaścinmaṇiḥ prakacati pratidehasamudgake /
yasminnindau sphurantyetā jagajjālamarīcayaḥ

praśānte ciddhane yasmisphurantyamṛtavarṣiṇi /
dhārājalāni bhūtāni sṛṣṭayastaḍitaḥ sphuṭāḥ

camatkurvanti vastūni yadālokatayā mithaḥ /
asajjātamasadyena yena satsattvamāgatam

calatīdamanicchasya kāyo yo yasya saṃnidhau /
jaḍaṃ paramaraktasya śāntamātmani tiṣṭhataḥ

niyatirdeśakālau ca calanaṃ spandanaṃ kriyā /
iti yena gatāḥ sattāṃ sarvasattātigāminā

śuddhasaṃvinmayatvādyaḥ khaṃ bhavedvyomacintayā /
padārthacintayārthatvamiva tiṣṭhatyadhiṣṭhitaḥ

kurvannapīha jagatāṃ mahatāmananta-
vṛndaṃ na kiṃcana karoti na kāścanāpi /
svātmanyanastamayasaṃvidi nirvikāre
tyaktodayasthitimati sthita eka eva

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe mūlakāraṇadevasvarūpavarṇanaṃ nāma pañcamaḥ sargaḥ