Yoga Vasistha · Chapter 3.4

caturthaḥ sargaḥ

śrīvālmīkiruvāca /
kathayatyevamuddāmavacane munināyake /
śrotumekarase jāte jane maunamupasthite

śānteṣu kiṅkiṇījālaraveṣu spandanaṃ vinā /
pañjarāntarahārītaśukeṣvapyastakeliṣu

suvismṛtavilāsāsu sthitāsu lalanāsvapi /
citrabhittāviva nyaste samaste rājasadmani

muhūrtaśeṣamabhavaddivasaṃ madhurātapam /
vyavahārā ravikaraiḥ saha tānavamāyayuḥ

vavurutphullakamalaprakarāmodamāṃsalāḥ /
vāyavo madhuraspandāḥ śravaṇārthamivāgatāḥ

śrutaṃ cintayituṃ bhānurivāhoracanābhramam /
tatyājaikāntamagamacchūnyamastagirestaṭam

uttasthurmihikārambhasamatā vanabhūmiṣu /
vijñānaśravaṇādantaḥśītalāḥ śāntatā iva

babhūvuralpasaṃcārā janā daśasu dikṣvapi /
sāvadhānatayā śrotumiva saṃtyaktaceṣṭitāḥ

chāyā dīrghatvamājagmurvāsiṣṭhaṃ vacanakramam /
iva śrotumaśeṣāṇāṃ vastūnāṃ dīrghakandharāḥ

pratīhāraḥ puraḥ prahvo bhūtvāha vasudhādhipam /
deva snānadvijārcāsu kālo vyatigato bhṛśam

tato vasiṣṭho bhagavānsaṃhṛtya madhurāṃ giram /
adya tāvanmahārāja śrutametāvadastu vaḥ

prātaranyadvadiṣyāmi ityuktvā maunavānabhūt /
ityākarṇyaivamastūktvā bhūpatirbhūtivṛddhaye

puṣpapādyārghasanmānadakṣiṇādānapūjayā /
sadevarṣimunīnviprānpūjayāmāsa sādaram

athottasthau sabhā sarvā sarājamunimaṇḍalā /
maṇḍalākīrṇaratnaughapariveṣāvṛtānanā

parasparāṅgasaṃghaṭṭaraṇatkeyūrakaṅkaṇā /
hārabhārāhṛtasvarṇapaṭṭābhorustanāntarā

śekharotsaṅgaviśrāntaprabuddhamadhupasvanaiḥ /
saghuṃghumaśirobhārā vadadbhiriva mūrdhajaiḥ

kāñcanābharaṇoddyotakanakīkṛtadiṃgmukhāḥ /
buddhisthamunivāgarthasaṃśāntendriyavṛttayaḥ

jagmurnabhaścarā vyoma bhūcarā bhūmimaṇḍalam /
cakrurdinasamācāraṃ sarve te sveṣu sadmasu

etasminnantare śyāmā yāminī samadṛśyata /
janasaṅgādvinirmuktā gṛhe bālāṅganā yathā

deśāntaraṃ bhāsayituṃ yayau divasanāyakaḥ /
sarvatrālokakartṛtvameva satpuruṣavratam

udabhūdabhitaḥ saṃdhyā tārānikaradhāriṇī /
utphullakiṃśukavanā vasantaśrīrivoditā

cūtanīpakadambāgragrāmacaityagṛhodare /
nililyire khagāścitte'vadātā vṛttayo yathā

bhānorbhāsā bhūṣitairmeghaleśaiḥ
kiṃcitkiṃcitkuṅkumacchāyayeva /
pāścāttyo'driḥ pītavāsāḥ sameghaiḥ-
stārāhāraḥ śrīyutaḥ khaṃ sametaḥ

pūjāmādāya saṃdhyāyāṃ pragatāyāṃ yathāgatam /
andhakārāḥ samuttasthurvetālā vapuṣā yathā

avaśyāyakaṇāspandī helāvidyutapallavaḥ /
komalaḥ kumudāśaṃsī vavāvāśītalo'nilaḥ

paramāndhyamupājagmudiśo'visphuṭatārakāḥ /
lambadīrghatamaḥkeśyo vidhavā iva yoṣitaḥ

āyayau bhuvanaṃ tejaḥ kṣīrapūreṇa pūrayan /
rasāyanamayākāraḥ śaśikṣīrārṇavo nabhaḥ

jagmustimirasaṃghātāḥ palāyya kvāpyadṛśyatām /
śrutajñānagiraścittānmahīpānāmivājñatāḥ

ṛṣayo bhūmipālāśca munayo brāhmaṇāstathā /
cetasīva vicitrārthāḥ svāspadeṣu viśaśramuḥ

yamakāyopamāśyāmā yayau timiramāṃsalā /
āyayau mihikāsphārā tatra teṣāmuṣaḥ śanaiḥ

antardhānamupājagmustārā nabhasi bhāsurāḥ /
prabhātapavaneneva hṛtāḥ kusumavṛṣṭayaḥ

dṛśyatāmājagāmārkaḥ prabhonmīlitalocanaḥ /
vivekavṛttirmahatāṃ manasīva navoditā

bhānorbhāsā bhūṣitairmeghaleśaiḥ
kiṃcitkiṃcitkuṅkumacchāyayeva /
pūrvakṣmābhṛtpītavāsāḥ sameghai-
stārāhāraḥ śrīyutaḥ khaṃ sametaḥ

sabhāṃ punarupājagmurnabhaścaramahīcarāḥ /
hyastanena krameṇaiva kṛtaprātastanakramāḥ

pūrvavatsaṃniveśena viveśa sakalā sabhā /
babhūvāspanditākārā vātamukteva padminī

atha prasaṅgamāsādya rāmo madhurayā girā /
uvāca muniśārdūlaṃ vasiṣṭhaṃ vadatāṃ varam

śrīrāma uvāca /
bhagavanmanaso rūpaṃ kīdṛśaṃ vada me sphuṭam /
yasmātteneyamakhilā tanyate lokamañjarī

śrīvasiṣṭha uvāca /
rāmāsya manaso rūpaṃ na kiṃcidapi dṛśyate /
nāmamātrādṛte vyomno yathā śūnyajaḍākṛteḥ

na bāhye nāpi hṛdaye sadrūpaṃ vidyate manaḥ /
sarvatraiva sthitaṃ caitadviddhi rāma yathā nabhaḥ

idamasmātsamutpannaṃ mṛgatṛṣṇāmbusaṃnibham /
rūpaṃ tu kṣaṇasaṃkalpāddvitīyendubhramopamam

madhye yadetadarthasya pratibhānaṃ prathāṃ gatam /
sato vāpyasato vāpi tanmano viddhi netarat

yadarthapratibhānaṃ tanmana ityabhidhīyate /
anyanna kiṃcidapyasti mano nāma kadācana

saṃkalpanaṃ mano viddhi saṃkalpāttanna bhidyate /
yatho dravatvātsalilaṃ tathā spando yathānilāt

yatra saṃkalpanaṃ tatra tanmano'ṅga tathā sthitam /
saṃkalpamanasī bhinne na kadācana kecana

satyamastvathavā'satyaṃ padārthapratibhāsanam /
tāvanmātraṃ mano viddhi tadbrahmaiva pitāmahaḥ

ātivāhikadehātmā mana ityabhidhīyate /
ādhibhautikabuddhiṃ tu sa ādhatte cirasthiteḥ

avidyā saṃsṛtiścittaṃ mano bandho malastamaḥ /
iti paryāyanāmāni dṛśyasya viduruttamāḥ

nahi dṛśyādṛte kiṃcinmanaso rūpamasti hi /
dṛśyaṃ cotpannamevaitanneti vakṣyāmyahaṃ punaḥ

yathā kamalabījāntaḥ sthitā kamalavallarī /
mahācitparamāṇvantastathā dṛśyaṃ jagatsthitam

prakāśasya yathā''loko yathā vātasya cāpalam /
yathā dravatvaṃ payasi dṛśyatvaṃ draṣṭarīdṛśam

aṅgadatvaṃ yathā hemni mṛganadyāṃ yathā jalam /
bhittiryathā svapnapure tathā draṣṭari dṛśyadhīḥ

evaṃ draṣṭari dṛśyatvamananyadiva yatsthitam /
tadapyunmārjayāmyāśu tvaccittādarśato malam

yaddraṣṭurasyādraṣṭṛtvaṃ dṛśyābhāve bhavedvalāt /
tadviddhi kevalībhāvaṃ tata evāsataḥ sataḥ

tattāmupagate bhāve rāgadveṣādivāsanāḥ /
śāmyantyaspandite vāte spandanakṣubdhatā yathā

asaṃbhavati sarvasmindigbhūmyākāśarūpiṇi /
prakāśye yādṛśaṃ rūpaṃ prakāśasyāmalaṃ bhavet

trijagattvamahaṃ ceti dṛśye'sattāmupāgate /
draṣṭuḥ syātkevalībhāvastādṛśo vimalātmanaḥ

anāptākhilaśailādi pratibimbe hi yādṛśī /
syāddarpaṇe darpaṇatā kevalātmasvarūpiṇī

ahaṃ tvaṃ jagadityādau praśānte dṛśyasaṃbhrame /
syāttādṛśī kevalatā sthite draṣṭaryavīkṣaṇe

śrīrāma uvāca /
saccenna śāmyatyevedaṃ nābhāvo vidyate sataḥ /
asattāṃ ca na vidmo'smindṛśye doṣapradāyini

tasmātkathamiyaṃ śāmyedbrahmandṛśyaviṣūcikā /
manobhavabhramakarī duḥkhasaṃtatidāyinī

śrīvasiṣṭha uvāca /
asya dṛśyapiśācasya śāntyai mantramimaṃ śrṛṇu /
rāmātyantamayaṃ yena mṛtimeṣyati naṅakṣyati

yadasti tasya nāśo'sti na kadācana rāghava /
tasmāttannaṣṭamapyantarbījabhūtaṃ bhaveddhṛdi

smṛtibījāccidākāśe punarudbhūya dṛśyadhīḥ /
lokaśailāmbarākāraṃ doṣaṃ vitanute'tanum

ityanirmokṣadoṣaḥ syānna ca tasyeha saṃbhavaḥ /
yasmāddevarṣimunayo dṛśyante muktibhājanam

yadi syājjagadādīdaṃ tasmānmokṣo na kasyacit /
bāhyasthamastu hṛtsthaṃ vā dṛśyaṃ nāśāya kevalam

tasmādimāṃ pratijñāṃ tvaṃ śrṛṇu rāmātibhīṣaṇām /
yāmuttareṇa granthena nūnaṃ tvamavabudhyase

ayamākāśabhūtādirūpo'haṃ ceti lakṣitaḥ /
jagacchabdasya nāmārtho nanu nāstyeva kaścana

yadidaṃ dṛśyate kiṃciddṛśyajātaṃ purogatam /
paraṃ brahmaiva tatsarvamajarāmaramavyayam

pūrṇe pūrṇaṃ prasarati śānte śāntaṃ vyavasthitam /
vyomanyevoditaṃ vyoma brahmaṇi brahma tiṣṭhati

na dṛśyamasti sadrūpaṃ na draṣṭā na ca darśanam /
na śūnyaṃ na jaḍaṃ no cicchāntamevedamātatam

śrīrāma uvāca /
vandhyāputreṇa piṣṭo'driḥ śaśaśṛṅgaṃ pragāyati /
prasārya bhujasaṃpātaṃ śilā nṛtyati tāṇḍavam

sravanti sikatāstailaṃ paṭhantyupalaputrikāḥ /
garjanti citrajaladā itīvedaṃ vacaḥ prabho

jarāmaraṇaduḥkhādiśailākāśamayaṃ jagat /
nāstīti kimidaṃ nāma bhavatā'pi mamocyate

yathedaṃ na sthitaṃ viśvaṃ notpannaṃ na ca vidyate /
tathā kathaya me brahmanyenaitanniścitaṃ bhavet

śrīvasiṣṭha uvāca /
nāsamanvitavāgasmi śrṛṇu rāghava kathyate /
yathedamasadābhāti vandhyāputra ivā''ravī

idamādāvanutpannaṃ sargādau tena nāstyalam /
idaṃ hi manaso bhāti svapnādau pattanaṃ yathā

mana eva ca sargādāvanutpannamasadvapuḥ /
tadetacchraṇu vakṣyāmi yathaivamanubhūyate

manodṛśyamayaṃ doṣaṃ tanotīmaṃ kṣayātmakam /
asadeva sadākāraṃ svapnaḥ svapnāntaraṃ yathā

tatsvayaṃ svairamevāśu saṃkalpayati dehakam /
teneyamindrajālaśrīrvitatena vitanyate

sphurati valgati gacchati yācate
bhramati majjati saṃharati svayam /
aparatāmupayātyapi kevalaṃ
calati cañcalaśaktitayā manaḥ

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe utpattiprakaraṇārthakalpanaṃ nāma caturthaḥ sargaḥ