યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.5

પઞ્ચમઃ સર્ગઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
ભગવન્મુનિશાર્દૂલ કિમિવેહ મનોભ્રમે ।
વિદ્યતે કથમુત્પન્નં મનો માયામયં કુતઃ

ઉત્પત્તિમાદાવિતિ મે સમાસેન વદ પ્રભો ।
પ્રવક્ષ્યસિ તતઃ શિષ્ટં વક્તવ્યં વદતાં વર

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
મહાપ્રલયસંપત્તાવસતાં સમુપાગતે ।
અશેષદૃશ્યસર્ગાદૌ શાન્તમેવાવશિષ્યતે

આસ્તેઽનસ્તમિતો ભાસ્વાનજો દેવો નિરામયઃ ।
સર્વદા સર્વકૃત્સર્વઃ પરમાત્મા મહેશ્વરઃ

યતો વાચો નિવર્તન્તે યો મુક્તૈરવગમ્યતે ।
યસ્ય ચાત્માદિકાઃ સંજ્ઞાઃ કલ્પિતા ન સ્વભાવજાઃ

યઃ પુમાન્સાંખ્યદૃષ્ટીનાં બ્રહ્મ વેદાન્તવાદિનામ્ ।
વિજ્ઞાનમાત્રં વિજ્ઞાનવિદામેકાન્તનિર્મલમ્

યઃ શૂન્યવાદિનાં શૂન્યો ભાસકો યોઽર્કતેજસામ્ ।
વક્તા મન્તા ઋતં ભોક્તા દ્રષ્ટા કર્તા સદૈવ સઃ

સન્નપ્યસદ્યો જગતિ યો દેહસ્થોઽપિ દૂરગઃ ।
ચિત્પ્રકાશો હ્યયં યસ્માદાલોક ઇવ ભાસ્વતઃ

યસ્માદ્વિષ્ણ્વાદયો દેવાઃ સૂર્યાદિવ મરીચયઃ ।
યસ્માજ્જગન્ત્યનન્તાનિ બુદ્બુદા જલધેરિવ

યં યાન્તિ દૃશ્યવૃન્દાનિ પયાંસીવ મહાર્ણવમ્ ।
ય આત્માનં પદાર્થં ચ પ્રકાશયતિ દીપવત્

ય આકાશે શરીરે ચ દૃષત્સ્વપ્સુ લતાસુ ચ ।
પાંસુષ્વદ્રિષુ વાતેષુ પાતાલેષુ ચ સંસ્થિતઃ

યઃ પ્લાવયતિ સંરબ્ધં પુર્યષ્ટકમિતસ્તતઃ ।
યેન મૂકીકૃતા મૂઢાઃ શિલા ધ્યાનમિવાસ્થિતાઃ

વ્યોમ યેન કૃતં શૂન્યં શૈલા યેન ઘનીકૃતાઃ ।
આપો દ્રુતાઃ કૃતા યેન દીપો યસ્ય વશો રવિઃ

પ્રસરન્તિ યતશ્ચિત્રાઃ સંસારાસારવૃષ્ટયઃ ।
અક્ષયામૃતસંપૂર્ણાદમ્ભોદાદિવ વૃષ્ટયઃ

આવિર્ભાવતિરોભાવમયાસ્ત્રિભુવનોર્મયઃ ।
સ્ફુરન્ત્યતિતતે યસ્મિન્મરાવિવ મરીચયઃ

નાશરૂપો વિનાશાત્મા યોઽન્તઃસ્થઃ સર્વજન્તુષુ ।
ગુપ્તો યોઽપ્યતિરિક્તોઽપિ સર્વભાવેષુ સંસ્થિતઃ

પ્રકૃતિવ્રતતિર્વ્યોમ્નિ જાતા બ્રહ્માણ્ડસત્ફલા ।
ચિત્તમૂલેન્દ્રિયદલા યેન નૃત્યતિ વાયુના

યશ્ચિન્મણિઃ પ્રકચતિ પ્રતિદેહસમુદ્ગકે ।
યસ્મિન્નિન્દૌ સ્ફુરન્ત્યેતા જગજ્જાલમરીચયઃ

પ્રશાન્તે ચિદ્ધને યસ્મિસ્ફુરન્ત્યમૃતવર્ષિણિ ।
ધારાજલાનિ ભૂતાનિ સૃષ્ટયસ્તડિતઃ સ્ફુટાઃ

ચમત્કુર્વન્તિ વસ્તૂનિ યદાલોકતયા મિથઃ ।
અસજ્જાતમસદ્યેન યેન સત્સત્ત્વમાગતમ્

ચલતીદમનિચ્છસ્ય કાયો યો યસ્ય સંનિધૌ ।
જડં પરમરક્તસ્ય શાન્તમાત્મનિ તિષ્ઠતઃ

નિયતિર્દેશકાલૌ ચ ચલનં સ્પન્દનં ક્રિયા ।
ઇતિ યેન ગતાઃ સત્તાં સર્વસત્તાતિગામિના

શુદ્ધસંવિન્મયત્વાદ્યઃ ખં ભવેદ્વ્યોમચિન્તયા ।
પદાર્થચિન્તયાર્થત્વમિવ તિષ્ઠત્યધિષ્ઠિતઃ

કુર્વન્નપીહ જગતાં મહતામનન્ત-
વૃન્દં ન કિંચન કરોતિ ન કાશ્ચનાપિ ।
સ્વાત્મન્યનસ્તમયસંવિદિ નિર્વિકારે
ત્યક્તોદયસ્થિતિમતિ સ્થિત એક એવ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે ઉત્પત્તિપ્રકરણે મૂલકારણદેવસ્વરૂપવર્ણનં નામ પઞ્ચમઃ સર્ગઃ