Yoga Vasistha · Chapter 3.48

aṣṭacatvāriṃśaḥ sargaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
prāpya rājā puraḥ prāptaṃ sindhumuddhurakandharam /
madhyāhnatapanāntena kopena vitato'bhavat

dhanurāsphālayāmāsa cirārāvitadiṅmukham /
kalpāntapavanāsphoṭa iva merugirestaṭam

visasarjorjito rājā pralayārkaḥ karāniva /
tūṇīrarajanībaddhāḥ śilīmukhaparamparāḥ

eka eva viniryāti guṇāttasya śilīmukhaḥ /
sahasraṃ bhavati vyomni gacchanpatati lakṣaśaḥ

sindhorapi tathaivāsīcchaktirlāghavameva ca /
vareṇa varadasyaivaṃ viṣṇordhānuṣkatā tayoḥ

musalā nāma te bāṇā musalākṛtayo'mbaram /
chādayāmāsurunnādāḥ kalpāntāśanayo yathā

rejuḥ kanakanārācarājayo vyomni sasvanāḥ /
rasantyaḥ kalpavātārtāḥ patantya iva tārakāḥ

vidūrathāccharāsārā ajasramabhiniryayuḥ /
abdheriva payaḥpūrāḥ sūryādiva marīcayaḥ

pracaṇḍapavanoddhūtātpuṣpāṇīva mahātaroḥ /
ayaḥpiṇḍādivottaptāttāḍitātkaṇapaṅkayaḥ

dhārā varṣamuca iva sīkarā iva nirjharāt /
tatpurāgnimahādāhātsphuliṅgā iva bhāsurāḥ

tayoścaṭacaṭāsphoṭaṃ śṛṇvatkodaṇḍayordvayoḥ /
baladvayamabhūtprekṣāmūkaṃ śānta ivāmbudhiḥ

vahanti sma śarāpūrā gaṅgāpūrā ivāmbare /
sindhorabhimukhaṃ yuddhe ghargharārāvaraṃhasaḥ

kacatkanakanārācaśaravarṣā anāratam /
vahacchavaśavāśabda niryayurdhanurambudāt

bāṇamandākinīpūraṃ vrajantaṃ sindhupūraṇe /
vātāyanāttamālokya līlā tatpuravāsinī

tena bāṇasamūhena jayamāśaṅkya bhartari /
uvāca vākyamānandavikasanmukhapaṅkajā

jaya devi jayatyeṣa nātho'smākaṃ vilokaya /
kiṃcānena śaraugheṇa merurapyeti cūrṇatām

tasyāmeva vadantyā tu ghanasneharavākulam /
prekṣaṇavyagrayordevyorhasantyormānuṣīṃ hṛdā

taccharārṇavamāmattamapibatsindhuvāḍavaḥ /
śaroṣmaṇā hyagastyena jahnurmandākinīmiva

bāṇavarṣeṇa kaṇaśastaṃ sāyakamahāghanam /
chittvā tanurajaḥ kṛtvā cikṣepa gaganārṇave

yathā dīpasya śāntasya na parijñāyate gatiḥ /
tasya sāyakasaṅghasya na vijñātā tathā gatiḥ

taṃ chittvā sāyakāsāraṃ śarīrāmbudharaṃ ghanam /
vyomni prasārayāmāsa rasācchavaśatānvitam

vidūrathastamapyāśu vyadhamatsāyakottamaiḥ /
sāmānyajaladaṃ mattaṃ kalpāntapavano yathā

kṛtapratikṛtairevaṃ bāṇavarṣairmahīpatī /
vyarthīkṛtairanayatāṃ prahāramavicāraṇaiḥ

athādadhe mohanāstraṃ sindhurgandharvasauhṛdāt /
prāptaṃ tena yayurlokā vinā mohaṃ vidūrathāt

vyastaśastrāmbarā mūkā viṣaṇṇavadanekṣaṇāḥ /
mṛtā ivābhavanyodhāścitranyastā ivāthavā

yāvadvidūrathādanyaṃ moho nayati mandatām /
tāvadvidūratho rājā prabodhāstramathādade

tataḥ prabodhamāpannāḥ prajāḥ prātarivābjinī /
vidūrathe bhavatsindhuḥ kuddho'rka iva rākṣase

nāgāstramādade bhīmaṃ pāśabandhanakhedadam /
tenābhavannabho vyāptaṃ bhogibhiḥ parvatopamaiḥ

sarpairvilasitā bhūmirmṛṇālaiḥ sarasī yathā /
saṃpannā girayaḥ sarve kṛṣṇapannagakambalāḥ

padārthāḥ sarva eveme viṣoṣmakhinnatāṃ yayuḥ /
saparvatavanābhogā yayau vivaśatāṃ mahī

pūtāṅgārasamākīrṇaṃ viṣavaiṣamyaśaṃsinaḥ /
vavū rūkṣoṣṇanīhāravātā jvalanareṇavaḥ

vidūratho'tha sauparṇamādade'straṃ mahāstravit /
udagurgaruḍāstreṇa sauparṇāḥ parvatā iva

kāñcanīkṛtasarvāśāḥ sarvāśāparipūrakāḥ /
pakṣaparvatasaṃrambhajanitapralayānilāḥ

ghoṇānilajavākṛṣṭaśvasadbhujagamaṇḍalāḥ /
mahāghuraghurārāvapūritāmbhodhikhaṇḍakāḥ

sa suparṇaghano'pāttaṃ sarpaughaṃ bhūprapūrakam /
kaṣṭaṃ śalaśalāyantamagastya iva vāridhim

sarpakambalanirmuktaṃ bhūmaṇḍalamarājata /
cirāttamavanīrandhramiva nirvārirāśi ca

tatastadgaruḍānīkaṃ kvāpyagacchadadṛśyatām /
dīpaugha iva vātena śaradevābdamaṇḍalam

vajrabhītyeva pakṣaughaparvataprakaraḥ puraḥ /
svapnadṛṣṭaṃ jagadiva saṃkalpapurapūravat

tatastamo'stramasṛjatsindhurandhāndhakāradam /
tenāndhakāro vavṛdhe kṛṣṇo bhūjaṭharopamaḥ

rodorandhre pravisṛta ekārṇava ivābhavat /
matsyā ivābhavansenāstārāśca maṇayo'bhavan

andhakārapravṛttena maṣīpaṅkārṇavopamam /
kajjalācalasaṃbhārodbhūtakalpānilairiva

andhakūpe nipatitā ivāsansakalāḥ prajāḥ /
kalpānta iva saṃśemurvyavahārā diśaṃ pratiṃ

vidūratho'tha mārtaṇḍaṃ dīpaṃ brahmāṇḍamaṇḍape /
astraṃ mantravidāṃ śreṣṭhaḥ sṛṣṭvā mantro vyaceṣṭayat

athoditatamombhodhimarkāgastyo gabhastibhiḥ /
apibatkṛṣṇamambhodaṃ śaratkāla ivāmalaḥ

andhakārāmbaronmuktā virejuramalā diśaḥ /
bhūpateḥ purataḥ kāntā iva ramyapayodharāḥ

yayuḥ prakaṭatāmantarakhilā vanarājayaḥ /
lobhakajjalajālena muktā iva satāṃ dhiyaḥ

atha kopākulaḥ sindhū rākṣasāstraṃ mahābhayam /
kṣaṇādudīrayāmāsa mantrodīrṇaśarātmakam

udagurbhīṣaṇā digbhyaḥ paruṣā vanarākṣasāḥ /
pātālagajaphūtkārakṣubdhā iva mahārṇavāḥ

kapilordhvajaṭādhūmrāḥ sphuṭaccaṭacaṭāravāḥ /
agnayo lelihānograjihvā ārdrendhanā iva

sāvartavṛttayo vyomni bhīmacītkāraṭāṃkṛtāḥ /
agnidāhā mahādhūmavilolā iva solmukāḥ

daṃṣṭrābisāṅkurākrāntamukhapaṅkākṣadehakāḥ /
uditā lomajambālā duṣpalvalataṭā iva

nigirantaḥ pradhāvanto garjantaḥ sarjitā iva /
jaṭājālataḍitpuñjā jaladāḥ sajalā iva

etasminnantare tasmim̐llīlānātho vidūrathaḥ /
nārāyaṇāstraṃ pradade duṣṭabhūtanivāraṇam

udīryamāṇa evāsminmantrarāje'strarājayaḥ /
rākṣasānāṃ praśemustā andhakāra ivodaye

pramuṣṭarākṣasānīkamabhavadbhuvanatrayam /
śaradīva gatāmbhodaṃ vyoma nirmalamābabhau

atha sindhurmumocāstramāgneyaṃ jvalitāmbaram /
jajvaluḥ kakubhastena kalpāgnijvalitā iva

dhūmāmbudabharācchannā babhūvuḥ sakalā diśaḥ /
gagane protapātālatimirākulitā iva

babhūvurjvalitākārā girayaḥ kāñcanā iva /
praphullavananīrandhracampakaughavanā iva

yayurvyomādridikkuñjā jvālājālajaṭālatām /
kuṅkumenotsave mṛtyoḥ samālabdhā iva srajaḥ

jvalitā janatā caikaśaṅkinī sā nabhaḥspṛśā /
sahasrākṛtinauvegacaliteneva sāgarāt

jitvā ripuṃ punarasau yathā praharate tathā /
vāruṇaṃ visasarjāstraṃ pūjayitvā vidūrathaḥ

āyayuḥ salilāpūrāstamaḥpūrā ivābhitaḥ /
adhastādūrdhvato digbhyo dravarūpā ivādrayaḥ

bhāgā iva śaravyomni dhṛtayānā ivāmbudāḥ /
mahārṇavā ivoccasthāḥ kulaśailaśilā iva

tamālaughā ivoḍḍīnāḥ saṃdhitā iva rātrayaḥ /
kajjalaughā ivodbhūtā lokālokataṭādiva

rasātalaguhābhogā iva vyomadidṛkṣavaḥ /
mahāghuraghurārāvaraṃhobṛṃhitamūrtayaḥ

tāmagnisaṃtatiṃ mattāmācacāmāmbusaṃtatiḥ /
bhuvanavyāpinī saṃdhyāmāśu kṛṣṇeva yāminī

tāmagnisaṃtatiṃ pītvā pūrayāmāsa bhūtalam /
jalaśrīrjaṭitaṃ dehaṃ nidreva vyaktimeyuṣī

evaṃvidhānastramohānvidadhurdhāvanetare /
mithomāyāmayānagre paśyantyanubhavanti ca

hetibhāravarāḥ sindhoścakrarakṣāstato'mbhasā /
tṛṇānīva gatāḥ prohya rathaścāsyābhavatplutaḥ // ६९.
etasminnantare sindhurastraṃ sasmāra śoṣaṇam /
āpattrāṇakaraṃ daivaṃ dadau ca śararūpiṇam

śaśāmāmbumayī māyā tena yāmeva bhāsvatā /
ye mṛtāste mṛtā eva babhūvuḥ śoṣitā bhuvaḥ

atha mūrkharuṣā tulyastāpaḥ saṃtāpayanprajāḥ /
jajṛmbhe jharjharākīrṇavanavistārakarkaśaḥ

kacatkanakaniḥsyandasundarāṅgacchavirdiśām /
āsīdrājavarastrīṇāmivālepo'ṅgasaṃgataḥ

tena dharmamayīṃ mūrcchāmājagmustadvirodhinaḥ /
grīṣmadāvānalottaptā mṛdavaḥ pallavā iva

vidūratho raṇodreke tāvatkreṃkāramātatam /
kodaṇḍaṃ kuṇḍalīkṛtya parjanyāstramathādade

udaguḥ paṅktayo'bdānāṃ yāminya iva saṃcitāḥ /
tamālavipinoḍḍīnasaṃrambhādambumantharāḥ

vāmanā vāripūreṇa garjanoddāmasaṃcarāḥ /
mahimnāmantharāśeṣakakummaṇḍalakuṇḍalāḥ

vavurāvalitāsārā meghaḍambarabhedinaḥ /
kīrṇasīkaranīhārabhārodārāḥ samīraṇāḥ

prapusphuruḥ susauvarṇasarpāpatsaraṇopamāḥ /
vidyuto divi daivyastrīkaṭākṣavalanā iva

jughūrṇurgarjanocchūnapratiśruddhanakandarāḥ /
diśaścalitamātaṅgasiṃharkṣaravaghargharāḥ

mahāmusaladhārābhiḥ peturāsāravṛṣṭayaḥ /
kaṣṭaṭaṃkārakaṭhināḥ kṛtāntasyeva dṛṣṭayaḥ

udabhūtprathamaṃ bāṣpa uṣṇo'nalanibho bhuvaḥ /
pātālādabhravṛndānāṃ yuddhāyevāttavibhramaḥ

tato nimeṣamātreṇa praśemurmṛgatṛṣṇikāḥ /
parabodharasāpūrairyathā saṃsāravāsanāḥ

āsītpaṅkāṅkamakhilaṃ bhūmaṇḍalamasaṃcaram /
pūritaḥ pūrṇadhārābhiḥ sindhuḥ sindhurivāmbunā

vāyavyamastramasṛjatpūritākāśakoṭaram /
kalpāntanṛttasaṃmattaraṭadbhairavabhīṣaṇam

vavuraśaninipātapīḍitāṅgā
dalitaśilāśakalāḥ kakummukheṣu /
pralayasamayasūcakā bhaṭānāṃ
kṛtapaṭuṭāṃkṛtaṭaṅkinaḥ samīrāḥ

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe mokṣopāye utpattiprakaraṇe līlo० āyudhavarṇanaṃ nāmāṣṭacatvāriṃśaḥ sargaḥ