યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.48

અષ્ટચત્વારિંશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
પ્રાપ્ય રાજા પુરઃ પ્રાપ્તં સિન્ધુમુદ્ધુરકન્ધરમ્ ।
મધ્યાહ્નતપનાન્તેન કોપેન વિતતોઽભવત્

ધનુરાસ્ફાલયામાસ ચિરારાવિતદિઙ્મુખમ્ ।
કલ્પાન્તપવનાસ્ફોટ ઇવ મેરુગિરેસ્તટમ્

વિસસર્જોર્જિતો રાજા પ્રલયાર્કઃ કરાનિવ ।
તૂણીરરજનીબદ્ધાઃ શિલીમુખપરમ્પરાઃ

એક એવ વિનિર્યાતિ ગુણાત્તસ્ય શિલીમુખઃ ।
સહસ્રં ભવતિ વ્યોમ્નિ ગચ્છન્પતતિ લક્ષશઃ

સિન્ધોરપિ તથૈવાસીચ્છક્તિર્લાઘવમેવ ચ ।
વરેણ વરદસ્યૈવં વિષ્ણોર્ધાનુષ્કતા તયોઃ

મુસલા નામ તે બાણા મુસલાકૃતયોઽમ્બરમ્ ।
છાદયામાસુરુન્નાદાઃ કલ્પાન્તાશનયો યથા

રેજુઃ કનકનારાચરાજયો વ્યોમ્નિ સસ્વનાઃ ।
રસન્ત્યઃ કલ્પવાતાર્તાઃ પતન્ત્ય ઇવ તારકાઃ

વિદૂરથાચ્છરાસારા અજસ્રમભિનિર્યયુઃ ।
અબ્ધેરિવ પયઃપૂરાઃ સૂર્યાદિવ મરીચયઃ

પ્રચણ્ડપવનોદ્ધૂતાત્પુષ્પાણીવ મહાતરોઃ ।
અયઃપિણ્ડાદિવોત્તપ્તાત્તાડિતાત્કણપઙ્કયઃ

ધારા વર્ષમુચ ઇવ સીકરા ઇવ નિર્ઝરાત્ ।
તત્પુરાગ્નિમહાદાહાત્સ્ફુલિઙ્ગા ઇવ ભાસુરાઃ

તયોશ્ચટચટાસ્ફોટં શૃણ્વત્કોદણ્ડયોર્દ્વયોઃ ।
બલદ્વયમભૂત્પ્રેક્ષામૂકં શાન્ત ઇવામ્બુધિઃ

વહન્તિ સ્મ શરાપૂરા ગઙ્ગાપૂરા ઇવામ્બરે ।
સિન્ધોરભિમુખં યુદ્ધે ઘર્ઘરારાવરંહસઃ

કચત્કનકનારાચશરવર્ષા અનારતમ્ ।
વહચ્છવશવાશબ્દ નિર્યયુર્ધનુરમ્બુદાત્

બાણમન્દાકિનીપૂરં વ્રજન્તં સિન્ધુપૂરણે ।
વાતાયનાત્તમાલોક્ય લીલા તત્પુરવાસિની

તેન બાણસમૂહેન જયમાશઙ્ક્ય ભર્તરિ ।
ઉવાચ વાક્યમાનન્દવિકસન્મુખપઙ્કજા

જય દેવિ જયત્યેષ નાથોઽસ્માકં વિલોકય ।
કિંચાનેન શરૌઘેણ મેરુરપ્યેતિ ચૂર્ણતામ્

તસ્યામેવ વદન્ત્યા તુ ઘનસ્નેહરવાકુલમ્ ।
પ્રેક્ષણવ્યગ્રયોર્દેવ્યોર્હસન્ત્યોર્માનુષીં હૃદા

તચ્છરાર્ણવમામત્તમપિબત્સિન્ધુવાડવઃ ।
શરોષ્મણા હ્યગસ્ત્યેન જહ્નુર્મન્દાકિનીમિવ

બાણવર્ષેણ કણશસ્તં સાયકમહાઘનમ્ ।
છિત્ત્વા તનુરજઃ કૃત્વા ચિક્ષેપ ગગનાર્ણવે

યથા દીપસ્ય શાન્તસ્ય ન પરિજ્ઞાયતે ગતિઃ ।
તસ્ય સાયકસઙ્ઘસ્ય ન વિજ્ઞાતા તથા ગતિઃ

તં છિત્ત્વા સાયકાસારં શરીરામ્બુધરં ઘનમ્ ।
વ્યોમ્નિ પ્રસારયામાસ રસાચ્છવશતાન્વિતમ્

વિદૂરથસ્તમપ્યાશુ વ્યધમત્સાયકોત્તમૈઃ ।
સામાન્યજલદં મત્તં કલ્પાન્તપવનો યથા

કૃતપ્રતિકૃતૈરેવં બાણવર્ષૈર્મહીપતી ।
વ્યર્થીકૃતૈરનયતાં પ્રહારમવિચારણૈઃ

અથાદધે મોહનાસ્ત્રં સિન્ધુર્ગન્ધર્વસૌહૃદાત્ ।
પ્રાપ્તં તેન યયુર્લોકા વિના મોહં વિદૂરથાત્

વ્યસ્તશસ્ત્રામ્બરા મૂકા વિષણ્ણવદનેક્ષણાઃ ।
મૃતા ઇવાભવન્યોધાશ્ચિત્રન્યસ્તા ઇવાથવા

યાવદ્વિદૂરથાદન્યં મોહો નયતિ મન્દતામ્ ।
તાવદ્વિદૂરથો રાજા પ્રબોધાસ્ત્રમથાદદે

તતઃ પ્રબોધમાપન્નાઃ પ્રજાઃ પ્રાતરિવાબ્જિની ।
વિદૂરથે ભવત્સિન્ધુઃ કુદ્ધોઽર્ક ઇવ રાક્ષસે

નાગાસ્ત્રમાદદે ભીમં પાશબન્ધનખેદદમ્ ।
તેનાભવન્નભો વ્યાપ્તં ભોગિભિઃ પર્વતોપમૈઃ

સર્પૈર્વિલસિતા ભૂમિર્મૃણાલૈઃ સરસી યથા ।
સંપન્ના ગિરયઃ સર્વે કૃષ્ણપન્નગકમ્બલાઃ

પદાર્થાઃ સર્વ એવેમે વિષોષ્મખિન્નતાં યયુઃ ।
સપર્વતવનાભોગા યયૌ વિવશતાં મહી

પૂતાઙ્ગારસમાકીર્ણં વિષવૈષમ્યશંસિનઃ ।
વવૂ રૂક્ષોષ્ણનીહારવાતા જ્વલનરેણવઃ

વિદૂરથોઽથ સૌપર્ણમાદદેઽસ્ત્રં મહાસ્ત્રવિત્ ।
ઉદગુર્ગરુડાસ્ત્રેણ સૌપર્ણાઃ પર્વતા ઇવ

કાઞ્ચનીકૃતસર્વાશાઃ સર્વાશાપરિપૂરકાઃ ।
પક્ષપર્વતસંરમ્ભજનિતપ્રલયાનિલાઃ

ઘોણાનિલજવાકૃષ્ટશ્વસદ્ભુજગમણ્ડલાઃ ।
મહાઘુરઘુરારાવપૂરિતામ્ભોધિખણ્ડકાઃ

સ સુપર્ણઘનોઽપાત્તં સર્પૌઘં ભૂપ્રપૂરકમ્ ।
કષ્ટં શલશલાયન્તમગસ્ત્ય ઇવ વારિધિમ્

સર્પકમ્બલનિર્મુક્તં ભૂમણ્ડલમરાજત ।
ચિરાત્તમવનીરન્ધ્રમિવ નિર્વારિરાશિ ચ

તતસ્તદ્ગરુડાનીકં ક્વાપ્યગચ્છદદૃશ્યતામ્ ।
દીપૌઘ ઇવ વાતેન શરદેવાબ્દમણ્ડલમ્

વજ્રભીત્યેવ પક્ષૌઘપર્વતપ્રકરઃ પુરઃ ।
સ્વપ્નદૃષ્ટં જગદિવ સંકલ્પપુરપૂરવત્

તતસ્તમોઽસ્ત્રમસૃજત્સિન્ધુરન્ધાન્ધકારદમ્ ।
તેનાન્ધકારો વવૃધે કૃષ્ણો ભૂજઠરોપમઃ

રોદોરન્ધ્રે પ્રવિસૃત એકાર્ણવ ઇવાભવત્ ।
મત્સ્યા ઇવાભવન્સેનાસ્તારાશ્ચ મણયોઽભવન્

અન્ધકારપ્રવૃત્તેન મષીપઙ્કાર્ણવોપમમ્ ।
કજ્જલાચલસંભારોદ્ભૂતકલ્પાનિલૈરિવ

અન્ધકૂપે નિપતિતા ઇવાસન્સકલાઃ પ્રજાઃ ।
કલ્પાન્ત ઇવ સંશેમુર્વ્યવહારા દિશં પ્રતિં

વિદૂરથોઽથ માર્તણ્ડં દીપં બ્રહ્માણ્ડમણ્ડપે ।
અસ્ત્રં મન્ત્રવિદાં શ્રેષ્ઠઃ સૃષ્ટ્વા મન્ત્રો વ્યચેષ્ટયત્

અથોદિતતમોમ્ભોધિમર્કાગસ્ત્યો ગભસ્તિભિઃ ।
અપિબત્કૃષ્ણમમ્ભોદં શરત્કાલ ઇવામલઃ

અન્ધકારામ્બરોન્મુક્તા વિરેજુરમલા દિશઃ ।
ભૂપતેઃ પુરતઃ કાન્તા ઇવ રમ્યપયોધરાઃ

યયુઃ પ્રકટતામન્તરખિલા વનરાજયઃ ।
લોભકજ્જલજાલેન મુક્તા ઇવ સતાં ધિયઃ

અથ કોપાકુલઃ સિન્ધૂ રાક્ષસાસ્ત્રં મહાભયમ્ ।
ક્ષણાદુદીરયામાસ મન્ત્રોદીર્ણશરાત્મકમ્

ઉદગુર્ભીષણા દિગ્ભ્યઃ પરુષા વનરાક્ષસાઃ ।
પાતાલગજફૂત્કારક્ષુબ્ધા ઇવ મહાર્ણવાઃ

કપિલોર્ધ્વજટાધૂમ્રાઃ સ્ફુટચ્ચટચટારવાઃ ।
અગ્નયો લેલિહાનોગ્રજિહ્વા આર્દ્રેન્ધના ઇવ

સાવર્તવૃત્તયો વ્યોમ્નિ ભીમચીત્કારટાંકૃતાઃ ।
અગ્નિદાહા મહાધૂમવિલોલા ઇવ સોલ્મુકાઃ

દંષ્ટ્રાબિસાઙ્કુરાક્રાન્તમુખપઙ્કાક્ષદેહકાઃ ।
ઉદિતા લોમજમ્બાલા દુષ્પલ્વલતટા ઇવ

નિગિરન્તઃ પ્રધાવન્તો ગર્જન્તઃ સર્જિતા ઇવ ।
જટાજાલતડિત્પુઞ્જા જલદાઃ સજલા ઇવ

એતસ્મિન્નન્તરે તસ્મિઁલ્લીલાનાથો વિદૂરથઃ ।
નારાયણાસ્ત્રં પ્રદદે દુષ્ટભૂતનિવારણમ્

ઉદીર્યમાણ એવાસ્મિન્મન્ત્રરાજેઽસ્ત્રરાજયઃ ।
રાક્ષસાનાં પ્રશેમુસ્તા અન્ધકાર ઇવોદયે

પ્રમુષ્ટરાક્ષસાનીકમભવદ્ભુવનત્રયમ્ ।
શરદીવ ગતામ્ભોદં વ્યોમ નિર્મલમાબભૌ

અથ સિન્ધુર્મુમોચાસ્ત્રમાગ્નેયં જ્વલિતામ્બરમ્ ।
જજ્વલુઃ કકુભસ્તેન કલ્પાગ્નિજ્વલિતા ઇવ

ધૂમામ્બુદભરાચ્છન્ના બભૂવુઃ સકલા દિશઃ ।
ગગને પ્રોતપાતાલતિમિરાકુલિતા ઇવ

બભૂવુર્જ્વલિતાકારા ગિરયઃ કાઞ્ચના ઇવ ।
પ્રફુલ્લવનનીરન્ધ્રચમ્પકૌઘવના ઇવ

યયુર્વ્યોમાદ્રિદિક્કુઞ્જા જ્વાલાજાલજટાલતામ્ ।
કુઙ્કુમેનોત્સવે મૃત્યોઃ સમાલબ્ધા ઇવ સ્રજઃ

જ્વલિતા જનતા ચૈકશઙ્કિની સા નભઃસ્પૃશા ।
સહસ્રાકૃતિનૌવેગચલિતેનેવ સાગરાત્

જિત્વા રિપું પુનરસૌ યથા પ્રહરતે તથા ।
વારુણં વિસસર્જાસ્ત્રં પૂજયિત્વા વિદૂરથઃ

આયયુઃ સલિલાપૂરાસ્તમઃપૂરા ઇવાભિતઃ ।
અધસ્તાદૂર્ધ્વતો દિગ્ભ્યો દ્રવરૂપા ઇવાદ્રયઃ

ભાગા ઇવ શરવ્યોમ્નિ ધૃતયાના ઇવામ્બુદાઃ ।
મહાર્ણવા ઇવોચ્ચસ્થાઃ કુલશૈલશિલા ઇવ

તમાલૌઘા ઇવોડ્ડીનાઃ સંધિતા ઇવ રાત્રયઃ ।
કજ્જલૌઘા ઇવોદ્ભૂતા લોકાલોકતટાદિવ

રસાતલગુહાભોગા ઇવ વ્યોમદિદૃક્ષવઃ ।
મહાઘુરઘુરારાવરંહોબૃંહિતમૂર્તયઃ

તામગ્નિસંતતિં મત્તામાચચામામ્બુસંતતિઃ ।
ભુવનવ્યાપિની સંધ્યામાશુ કૃષ્ણેવ યામિની

તામગ્નિસંતતિં પીત્વા પૂરયામાસ ભૂતલમ્ ।
જલશ્રીર્જટિતં દેહં નિદ્રેવ વ્યક્તિમેયુષી

એવંવિધાનસ્ત્રમોહાન્વિદધુર્ધાવનેતરે ।
મિથોમાયામયાનગ્રે પશ્યન્ત્યનુભવન્તિ ચ

હેતિભારવરાઃ સિન્ધોશ્ચક્રરક્ષાસ્તતોઽમ્ભસા ।
તૃણાનીવ ગતાઃ પ્રોહ્ય રથશ્ચાસ્યાભવત્પ્લુતઃ ॥ ૬૯.
એતસ્મિન્નન્તરે સિન્ધુરસ્ત્રં સસ્માર શોષણમ્ ।
આપત્ત્રાણકરં દૈવં દદૌ ચ શરરૂપિણમ્

શશામામ્બુમયી માયા તેન યામેવ ભાસ્વતા ।
યે મૃતાસ્તે મૃતા એવ બભૂવુઃ શોષિતા ભુવઃ

અથ મૂર્ખરુષા તુલ્યસ્તાપઃ સંતાપયન્પ્રજાઃ ।
જજૃમ્ભે ઝર્ઝરાકીર્ણવનવિસ્તારકર્કશઃ

કચત્કનકનિઃસ્યન્દસુન્દરાઙ્ગચ્છવિર્દિશામ્ ।
આસીદ્રાજવરસ્ત્રીણામિવાલેપોઽઙ્ગસંગતઃ

તેન ધર્મમયીં મૂર્ચ્છામાજગ્મુસ્તદ્વિરોધિનઃ ।
ગ્રીષ્મદાવાનલોત્તપ્તા મૃદવઃ પલ્લવા ઇવ

વિદૂરથો રણોદ્રેકે તાવત્ક્રેંકારમાતતમ્ ।
કોદણ્ડં કુણ્ડલીકૃત્ય પર્જન્યાસ્ત્રમથાદદે

ઉદગુઃ પઙ્ક્તયોઽબ્દાનાં યામિન્ય ઇવ સંચિતાઃ ।
તમાલવિપિનોડ્ડીનસંરમ્ભાદમ્બુમન્થરાઃ

વામના વારિપૂરેણ ગર્જનોદ્દામસંચરાઃ ।
મહિમ્નામન્થરાશેષકકુમ્મણ્ડલકુણ્ડલાઃ

વવુરાવલિતાસારા મેઘડમ્બરભેદિનઃ ।
કીર્ણસીકરનીહારભારોદારાઃ સમીરણાઃ

પ્રપુસ્ફુરુઃ સુસૌવર્ણસર્પાપત્સરણોપમાઃ ।
વિદ્યુતો દિવિ દૈવ્યસ્ત્રીકટાક્ષવલના ઇવ

જુઘૂર્ણુર્ગર્જનોચ્છૂનપ્રતિશ્રુદ્ધનકન્દરાઃ ।
દિશશ્ચલિતમાતઙ્ગસિંહર્ક્ષરવઘર્ઘરાઃ

મહામુસલધારાભિઃ પેતુરાસારવૃષ્ટયઃ ।
કષ્ટટંકારકઠિનાઃ કૃતાન્તસ્યેવ દૃષ્ટયઃ

ઉદભૂત્પ્રથમં બાષ્પ ઉષ્ણોઽનલનિભો ભુવઃ ।
પાતાલાદભ્રવૃન્દાનાં યુદ્ધાયેવાત્તવિભ્રમઃ

તતો નિમેષમાત્રેણ પ્રશેમુર્મૃગતૃષ્ણિકાઃ ।
પરબોધરસાપૂરૈર્યથા સંસારવાસનાઃ

આસીત્પઙ્કાઙ્કમખિલં ભૂમણ્ડલમસંચરમ્ ।
પૂરિતઃ પૂર્ણધારાભિઃ સિન્ધુઃ સિન્ધુરિવામ્બુના

વાયવ્યમસ્ત્રમસૃજત્પૂરિતાકાશકોટરમ્ ।
કલ્પાન્તનૃત્તસંમત્તરટદ્ભૈરવભીષણમ્

વવુરશનિનિપાતપીડિતાઙ્ગા
દલિતશિલાશકલાઃ કકુમ્મુખેષુ ।
પ્રલયસમયસૂચકા ભટાનાં
કૃતપટુટાંકૃતટઙ્કિનઃ સમીરાઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે મોક્ષોપાયે ઉત્પત્તિપ્રકરણે લીલો૦ આયુધવર્ણનં નામાષ્ટચત્વારિંશઃ સર્ગઃ