યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.4

ચતુર્થઃ સર્ગઃ

શ્રીવાલ્મીકિરુવાચ ।
કથયત્યેવમુદ્દામવચને મુનિનાયકે ।
શ્રોતુમેકરસે જાતે જને મૌનમુપસ્થિતે

શાન્તેષુ કિઙ્કિણીજાલરવેષુ સ્પન્દનં વિના ।
પઞ્જરાન્તરહારીતશુકેષ્વપ્યસ્તકેલિષુ

સુવિસ્મૃતવિલાસાસુ સ્થિતાસુ લલનાસ્વપિ ।
ચિત્રભિત્તાવિવ ન્યસ્તે સમસ્તે રાજસદ્મનિ

મુહૂર્તશેષમભવદ્દિવસં મધુરાતપમ્ ।
વ્યવહારા રવિકરૈઃ સહ તાનવમાયયુઃ

વવુરુત્ફુલ્લકમલપ્રકરામોદમાંસલાઃ ।
વાયવો મધુરસ્પન્દાઃ શ્રવણાર્થમિવાગતાઃ

શ્રુતં ચિન્તયિતું ભાનુરિવાહોરચનાભ્રમમ્ ।
તત્યાજૈકાન્તમગમચ્છૂન્યમસ્તગિરેસ્તટમ્

ઉત્તસ્થુર્મિહિકારમ્ભસમતા વનભૂમિષુ ।
વિજ્ઞાનશ્રવણાદન્તઃશીતલાઃ શાન્તતા ઇવ

બભૂવુરલ્પસંચારા જના દશસુ દિક્ષ્વપિ ।
સાવધાનતયા શ્રોતુમિવ સંત્યક્તચેષ્ટિતાઃ

છાયા દીર્ઘત્વમાજગ્મુર્વાસિષ્ઠં વચનક્રમમ્ ।
ઇવ શ્રોતુમશેષાણાં વસ્તૂનાં દીર્ઘકન્ધરાઃ

પ્રતીહારઃ પુરઃ પ્રહ્વો ભૂત્વાહ વસુધાધિપમ્ ।
દેવ સ્નાનદ્વિજાર્ચાસુ કાલો વ્યતિગતો ભૃશમ્

તતો વસિષ્ઠો ભગવાન્સંહૃત્ય મધુરાં ગિરમ્ ।
અદ્ય તાવન્મહારાજ શ્રુતમેતાવદસ્તુ વઃ

પ્રાતરન્યદ્વદિષ્યામિ ઇત્યુક્ત્વા મૌનવાનભૂત્ ।
ઇત્યાકર્ણ્યૈવમસ્તૂક્ત્વા ભૂપતિર્ભૂતિવૃદ્ધયે

પુષ્પપાદ્યાર્ઘસન્માનદક્ષિણાદાનપૂજયા ।
સદેવર્ષિમુનીન્વિપ્રાન્પૂજયામાસ સાદરમ્

અથોત્તસ્થૌ સભા સર્વા સરાજમુનિમણ્ડલા ।
મણ્ડલાકીર્ણરત્નૌઘપરિવેષાવૃતાનના

પરસ્પરાઙ્ગસંઘટ્ટરણત્કેયૂરકઙ્કણા ।
હારભારાહૃતસ્વર્ણપટ્ટાભોરુસ્તનાન્તરા

શેખરોત્સઙ્ગવિશ્રાન્તપ્રબુદ્ધમધુપસ્વનૈઃ ।
સઘુંઘુમશિરોભારા વદદ્ભિરિવ મૂર્ધજૈઃ

કાઞ્ચનાભરણોદ્દ્યોતકનકીકૃતદિંગ્મુખાઃ ।
બુદ્ધિસ્થમુનિવાગર્થસંશાન્તેન્દ્રિયવૃત્તયઃ

જગ્મુર્નભશ્ચરા વ્યોમ ભૂચરા ભૂમિમણ્ડલમ્ ।
ચક્રુર્દિનસમાચારં સર્વે તે સ્વેષુ સદ્મસુ

એતસ્મિન્નન્તરે શ્યામા યામિની સમદૃશ્યત ।
જનસઙ્ગાદ્વિનિર્મુક્તા ગૃહે બાલાઙ્ગના યથા

દેશાન્તરં ભાસયિતું યયૌ દિવસનાયકઃ ।
સર્વત્રાલોકકર્તૃત્વમેવ સત્પુરુષવ્રતમ્

ઉદભૂદભિતઃ સંધ્યા તારાનિકરધારિણી ।
ઉત્ફુલ્લકિંશુકવના વસન્તશ્રીરિવોદિતા

ચૂતનીપકદમ્બાગ્રગ્રામચૈત્યગૃહોદરે ।
નિલિલ્યિરે ખગાશ્ચિત્તેઽવદાતા વૃત્તયો યથા

ભાનોર્ભાસા ભૂષિતૈર્મેઘલેશૈઃ
કિંચિત્કિંચિત્કુઙ્કુમચ્છાયયેવ ।
પાશ્ચાત્ત્યોઽદ્રિઃ પીતવાસાઃ સમેઘૈઃ-
સ્તારાહારઃ શ્રીયુતઃ ખં સમેતઃ

પૂજામાદાય સંધ્યાયાં પ્રગતાયાં યથાગતમ્ ।
અન્ધકારાઃ સમુત્તસ્થુર્વેતાલા વપુષા યથા

અવશ્યાયકણાસ્પન્દી હેલાવિદ્યુતપલ્લવઃ ।
કોમલઃ કુમુદાશંસી વવાવાશીતલોઽનિલઃ

પરમાન્ધ્યમુપાજગ્મુદિશોઽવિસ્ફુટતારકાઃ ।
લમ્બદીર્ઘતમઃકેશ્યો વિધવા ઇવ યોષિતઃ

આયયૌ ભુવનં તેજઃ ક્ષીરપૂરેણ પૂરયન્ ।
રસાયનમયાકારઃ શશિક્ષીરાર્ણવો નભઃ

જગ્મુસ્તિમિરસંઘાતાઃ પલાય્ય ક્વાપ્યદૃશ્યતામ્ ।
શ્રુતજ્ઞાનગિરશ્ચિત્તાન્મહીપાનામિવાજ્ઞતાઃ

ઋષયો ભૂમિપાલાશ્ચ મુનયો બ્રાહ્મણાસ્તથા ।
ચેતસીવ વિચિત્રાર્થાઃ સ્વાસ્પદેષુ વિશશ્રમુઃ

યમકાયોપમાશ્યામા યયૌ તિમિરમાંસલા ।
આયયૌ મિહિકાસ્ફારા તત્ર તેષામુષઃ શનૈઃ

અન્તર્ધાનમુપાજગ્મુસ્તારા નભસિ ભાસુરાઃ ।
પ્રભાતપવનેનેવ હૃતાઃ કુસુમવૃષ્ટયઃ

દૃશ્યતામાજગામાર્કઃ પ્રભોન્મીલિતલોચનઃ ।
વિવેકવૃત્તિર્મહતાં મનસીવ નવોદિતા

ભાનોર્ભાસા ભૂષિતૈર્મેઘલેશૈઃ
કિંચિત્કિંચિત્કુઙ્કુમચ્છાયયેવ ।
પૂર્વક્ષ્માભૃત્પીતવાસાઃ સમેઘૈ-
સ્તારાહારઃ શ્રીયુતઃ ખં સમેતઃ

સભાં પુનરુપાજગ્મુર્નભશ્ચરમહીચરાઃ ।
હ્યસ્તનેન ક્રમેણૈવ કૃતપ્રાતસ્તનક્રમાઃ

પૂર્વવત્સંનિવેશેન વિવેશ સકલા સભા ।
બભૂવાસ્પન્દિતાકારા વાતમુક્તેવ પદ્મિની

અથ પ્રસઙ્ગમાસાદ્ય રામો મધુરયા ગિરા ।
ઉવાચ મુનિશાર્દૂલં વસિષ્ઠં વદતાં વરમ્

શ્રીરામ ઉવાચ ।
ભગવન્મનસો રૂપં કીદૃશં વદ મે સ્ફુટમ્ ।
યસ્માત્તેનેયમખિલા તન્યતે લોકમઞ્જરી

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
રામાસ્ય મનસો રૂપં ન કિંચિદપિ દૃશ્યતે ।
નામમાત્રાદૃતે વ્યોમ્નો યથા શૂન્યજડાકૃતેઃ

ન બાહ્યે નાપિ હૃદયે સદ્રૂપં વિદ્યતે મનઃ ।
સર્વત્રૈવ સ્થિતં ચૈતદ્વિદ્ધિ રામ યથા નભઃ

ઇદમસ્માત્સમુત્પન્નં મૃગતૃષ્ણામ્બુસંનિભમ્ ।
રૂપં તુ ક્ષણસંકલ્પાદ્દ્વિતીયેન્દુભ્રમોપમમ્

મધ્યે યદેતદર્થસ્ય પ્રતિભાનં પ્રથાં ગતમ્ ।
સતો વાપ્યસતો વાપિ તન્મનો વિદ્ધિ નેતરત્

યદર્થપ્રતિભાનં તન્મન ઇત્યભિધીયતે ।
અન્યન્ન કિંચિદપ્યસ્તિ મનો નામ કદાચન

સંકલ્પનં મનો વિદ્ધિ સંકલ્પાત્તન્ન ભિદ્યતે ।
યથો દ્રવત્વાત્સલિલં તથા સ્પન્દો યથાનિલાત્

યત્ર સંકલ્પનં તત્ર તન્મનોઽઙ્ગ તથા સ્થિતમ્ ।
સંકલ્પમનસી ભિન્ને ન કદાચન કેચન

સત્યમસ્ત્વથવાઽસત્યં પદાર્થપ્રતિભાસનમ્ ।
તાવન્માત્રં મનો વિદ્ધિ તદ્બ્રહ્મૈવ પિતામહઃ

આતિવાહિકદેહાત્મા મન ઇત્યભિધીયતે ।
આધિભૌતિકબુદ્ધિં તુ સ આધત્તે ચિરસ્થિતેઃ

અવિદ્યા સંસૃતિશ્ચિત્તં મનો બન્ધો મલસ્તમઃ ।
ઇતિ પર્યાયનામાનિ દૃશ્યસ્ય વિદુરુત્તમાઃ

નહિ દૃશ્યાદૃતે કિંચિન્મનસો રૂપમસ્તિ હિ ।
દૃશ્યં ચોત્પન્નમેવૈતન્નેતિ વક્ષ્યામ્યહં પુનઃ

યથા કમલબીજાન્તઃ સ્થિતા કમલવલ્લરી ।
મહાચિત્પરમાણ્વન્તસ્તથા દૃશ્યં જગત્સ્થિતમ્

પ્રકાશસ્ય યથાઽઽલોકો યથા વાતસ્ય ચાપલમ્ ।
યથા દ્રવત્વં પયસિ દૃશ્યત્વં દ્રષ્ટરીદૃશમ્

અઙ્ગદત્વં યથા હેમ્નિ મૃગનદ્યાં યથા જલમ્ ।
ભિત્તિર્યથા સ્વપ્નપુરે તથા દ્રષ્ટરિ દૃશ્યધીઃ

એવં દ્રષ્ટરિ દૃશ્યત્વમનન્યદિવ યત્સ્થિતમ્ ।
તદપ્યુન્માર્જયામ્યાશુ ત્વચ્ચિત્તાદર્શતો મલમ્

યદ્દ્રષ્ટુરસ્યાદ્રષ્ટૃત્વં દૃશ્યાભાવે ભવેદ્વલાત્ ।
તદ્વિદ્ધિ કેવલીભાવં તત એવાસતઃ સતઃ

તત્તામુપગતે ભાવે રાગદ્વેષાદિવાસનાઃ ।
શામ્યન્ત્યસ્પન્દિતે વાતે સ્પન્દનક્ષુબ્ધતા યથા

અસંભવતિ સર્વસ્મિન્દિગ્ભૂમ્યાકાશરૂપિણિ ।
પ્રકાશ્યે યાદૃશં રૂપં પ્રકાશસ્યામલં ભવેત્

ત્રિજગત્ત્વમહં ચેતિ દૃશ્યેઽસત્તામુપાગતે ।
દ્રષ્ટુઃ સ્યાત્કેવલીભાવસ્તાદૃશો વિમલાત્મનઃ

અનાપ્તાખિલશૈલાદિ પ્રતિબિમ્બે હિ યાદૃશી ।
સ્યાદ્દર્પણે દર્પણતા કેવલાત્મસ્વરૂપિણી

અહં ત્વં જગદિત્યાદૌ પ્રશાન્તે દૃશ્યસંભ્રમે ।
સ્યાત્તાદૃશી કેવલતા સ્થિતે દ્રષ્ટર્યવીક્ષણે

શ્રીરામ ઉવાચ ।
સચ્ચેન્ન શામ્યત્યેવેદં નાભાવો વિદ્યતે સતઃ ।
અસત્તાં ચ ન વિદ્મોઽસ્મિન્દૃશ્યે દોષપ્રદાયિનિ

તસ્માત્કથમિયં શામ્યેદ્બ્રહ્મન્દૃશ્યવિષૂચિકા ।
મનોભવભ્રમકરી દુઃખસંતતિદાયિની

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અસ્ય દૃશ્યપિશાચસ્ય શાન્ત્યૈ મન્ત્રમિમં શ્રૃણુ ।
રામાત્યન્તમયં યેન મૃતિમેષ્યતિ નઙક્ષ્યતિ

યદસ્તિ તસ્ય નાશોઽસ્તિ ન કદાચન રાઘવ ।
તસ્માત્તન્નષ્ટમપ્યન્તર્બીજભૂતં ભવેદ્ધૃદિ

સ્મૃતિબીજાચ્ચિદાકાશે પુનરુદ્ભૂય દૃશ્યધીઃ ।
લોકશૈલામ્બરાકારં દોષં વિતનુતેઽતનુમ્

ઇત્યનિર્મોક્ષદોષઃ સ્યાન્ન ચ તસ્યેહ સંભવઃ ।
યસ્માદ્દેવર્ષિમુનયો દૃશ્યન્તે મુક્તિભાજનમ્

યદિ સ્યાજ્જગદાદીદં તસ્માન્મોક્ષો ન કસ્યચિત્ ।
બાહ્યસ્થમસ્તુ હૃત્સ્થં વા દૃશ્યં નાશાય કેવલમ્

તસ્માદિમાં પ્રતિજ્ઞાં ત્વં શ્રૃણુ રામાતિભીષણામ્ ।
યામુત્તરેણ ગ્રન્થેન નૂનં ત્વમવબુધ્યસે

અયમાકાશભૂતાદિરૂપોઽહં ચેતિ લક્ષિતઃ ।
જગચ્છબ્દસ્ય નામાર્થો નનુ નાસ્ત્યેવ કશ્ચન

યદિદં દૃશ્યતે કિંચિદ્દૃશ્યજાતં પુરોગતમ્ ।
પરં બ્રહ્મૈવ તત્સર્વમજરામરમવ્યયમ્

પૂર્ણે પૂર્ણં પ્રસરતિ શાન્તે શાન્તં વ્યવસ્થિતમ્ ।
વ્યોમન્યેવોદિતં વ્યોમ બ્રહ્મણિ બ્રહ્મ તિષ્ઠતિ

ન દૃશ્યમસ્તિ સદ્રૂપં ન દ્રષ્ટા ન ચ દર્શનમ્ ।
ન શૂન્યં ન જડં નો ચિચ્છાન્તમેવેદમાતતમ્

શ્રીરામ ઉવાચ ।
વન્ધ્યાપુત્રેણ પિષ્ટોઽદ્રિઃ શશશૃઙ્ગં પ્રગાયતિ ।
પ્રસાર્ય ભુજસંપાતં શિલા નૃત્યતિ તાણ્ડવમ્

સ્રવન્તિ સિકતાસ્તૈલં પઠન્ત્યુપલપુત્રિકાઃ ।
ગર્જન્તિ ચિત્રજલદા ઇતીવેદં વચઃ પ્રભો

જરામરણદુઃખાદિશૈલાકાશમયં જગત્ ।
નાસ્તીતિ કિમિદં નામ ભવતાઽપિ મમોચ્યતે

યથેદં ન સ્થિતં વિશ્વં નોત્પન્નં ન ચ વિદ્યતે ।
તથા કથય મે બ્રહ્મન્યેનૈતન્નિશ્ચિતં ભવેત્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
નાસમન્વિતવાગસ્મિ શ્રૃણુ રાઘવ કથ્યતે ।
યથેદમસદાભાતિ વન્ધ્યાપુત્ર ઇવાઽઽરવી

ઇદમાદાવનુત્પન્નં સર્ગાદૌ તેન નાસ્ત્યલમ્ ।
ઇદં હિ મનસો ભાતિ સ્વપ્નાદૌ પત્તનં યથા

મન એવ ચ સર્ગાદાવનુત્પન્નમસદ્વપુઃ ।
તદેતચ્છ્રણુ વક્ષ્યામિ યથૈવમનુભૂયતે

મનોદૃશ્યમયં દોષં તનોતીમં ક્ષયાત્મકમ્ ।
અસદેવ સદાકારં સ્વપ્નઃ સ્વપ્નાન્તરં યથા

તત્સ્વયં સ્વૈરમેવાશુ સંકલ્પયતિ દેહકમ્ ।
તેનેયમિન્દ્રજાલશ્રીર્વિતતેન વિતન્યતે

સ્ફુરતિ વલ્ગતિ ગચ્છતિ યાચતે
ભ્રમતિ મજ્જતિ સંહરતિ સ્વયમ્ ।
અપરતામુપયાત્યપિ કેવલં
ચલતિ ચઞ્ચલશક્તિતયા મનઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે ઉત્પત્તિપ્રકરણે ઉત્પત્તિપ્રકરણાર્થકલ્પનં નામ ચતુર્થઃ સર્ગઃ