Yoga Vasistha · Chapter 3.3

tṛtīyaḥ sargaḥ

śrīrāma uvāca /
evameva manaḥ śuddhaṃ pṛthvyādirahitaṃ tvayā /
mano brahmeti kathitaṃ satyaṃ pṛthvyādivarjitam

tadatra prāktanī brahmansmṛtiḥ kasmānna kāraṇam /
yathā mama tavānyasya bhūtānāṃ ceti me vada

śrīvasiṣṭha uvāca /
pūrvadeho'sti yasyādya pūrvakarmasamanvitaḥ /
tasya smṛtiḥ saṃbhavati kāraṇaṃ saṃsṛtisthiteḥ

brahmaṇaḥ prāktanaṃ karma yadā kiṃcinna vidyate /
prāktanī saṃsmṛtistasya tadodeti kutaḥ katham

tasmādakāraṇa bhāti vā svacittaikakāraṇam /
svakāraṇādananyātmā svayaṃbhūḥ svayamātmavān

ātivāhika evāsau deho'styasya svayaṃbhuvaḥ /
na tvādhibhautiko rāma deho'jasyopapadyate

śrīrāma uvāca /
ātivāhika eko'sti deho'nyastvādhibhautikaḥ /
sarvāsāṃ bhūtajātīnāṃ brahmaṇo'styeka eva kim

śrīvasiṣṭha uvāca /
sarveṣāmeva dehau dvau bhūtānāṃ kāraṇātmanām /
ajasya kāraṇābhāvādeka evātivāhikaḥ

sarvāsāṃ bhūtajātīnāmeko'jaḥ kāraṇaṃ param /
ajasya kāraṇaṃ nāsti tenāsāvekadehavān

nāstyeva bhautiko dehaḥ prathamasya prajāpateḥ /
ākāśātmā ca bhātyeṣa ātivāhikadehavān

cittamātraśarīro'sau na pṛthvyādikramātmakaḥ /
ādyaḥ prajāpatirvyomavapuḥ pratanute prajāḥ

tāśca cidvyomarūpiṇyo vinānyaiḥ kāraṇāntaraiḥ /
yadyatastattadevati sarvairevānubhūyate

nirvāṇamātraṃ puruṣaḥ paro bodhaḥ sa eva ca /
cittamātraṃ tadevāste nāyāti vasudhāditām

sarveṣāṃ bhūtajātānāṃ saṃsāravyavahāriṇām /
prathamo'sau pratispandaścittadehaḥ svatodayaḥ

asmātpūrvātpratispandādananyaitatsvarūpiṇī /
iyaṃ pravisṛtā sṛṣṭiḥ spandasṛṣṭirivānilāt

pratibhānākṛterasmātpratibhāmātrarūpadhṛk /
vibhātyevamayaṃ sargaḥ satyānubhavavānsthitaḥ

dṛṣṭānto'tra bhavatsvapnapurastrīsurataṃ yathā /
asadapyarthasaṃpattyā satyānubhavabhāsuram

apṛthvyādimayo bhāti vyomākṛtiradehakaḥ /
sadeha iva bhūteśaḥ svātmabhūḥ puruṣākṛtiḥ

saṃvitsaṃkalparūpatvānnodeti samudeti ca /
svāyattatvātsvabhāvasya nodeti na ca śāmyati

brahmā saṃkalpapuruṣaḥ pṛthvyādirahitākṛtiḥ /
kevalaṃ cittamātrātmā kāraṇaṃ trijagatsthiteḥ

saṃkalpa eṣa kacati yathā nāma svayaṃbhuvaḥ /
vyomātmaiṣa tathā bhāti bhavatsaṃkalpaśailavat

ātivāhikamevāntarvismṛtyā dṛḍharūpayā /
ādhibhautikabodhena mudhā bhāti piśācavat

idaṃ prathamatodyogasaṃprabuddhaṃ mahāciteḥ /
nodeti śuddhasaṃvittvādātivāhikavismṛtiḥ

ādhibhautikajātena nāsyodeti piśācikā /
asatyā mṛgatṛṣṇeva mithyā jāḍyabhramapradā

manomātraṃ yadā brahmā na pṛthvyādimayātmakaḥ /
manomātramato viśvaṃ yadyajjātaṃ tadeva hi

ajasya sahakārīṇi kāraṇāni na santi yat /
tajjasyāpi na santyeva tāni tasmāttu kānicit

kāraṇātkāryavaicitryaṃ tena nātrāsti kiṃcana /
yādṛśaṃ kāraṇaṃ śuddhaṃ kārya tādṛgiti sthitam

kāryakāraṇatā hyatra na kiṃcidupapadyate /
yādṛgeva paraṃ brahma tādṛgeva jagattrayam

manastāmiva yātena brahmaṇā tanyate jagat /
ananyādātmanaḥ śuddhāddravatvamiva vāriṇaḥ

manasā tanyate sarvamasadevedamātatam /
yathā saṃkalpanagaraṃ yathā gandharvapattanam

ādhibhautikatā nāsti rajjvāmiva bhujaṅgatā /
brahmādayaḥ prabuddhāstu kathaṃ tiṣṭhanti tatra te

ātivāhika evāsti na prabuddhamateḥ kila /
ādhibhautikadehasya vāco vātra kutaḥ katham

manonāmno manuṣyasya viriñcyākāradhāriṇaḥ /
manorājyaṃ jagaditi satyarūpamiva sthitam

mana eva viriñcitvaṃ taddhi saṃkalpanātmakam /
svavapuḥ sphāratāṃ nītvā manasedaṃ vitanyate

viriñco manaso rūpaṃ viriñcasya mano vapuḥ /
pṛthvyādi vidyate nātra tena pṛthvyādi kalpitam

padmākṣe padminīvāntarmano dṛdyasti dṛśyatā /
manodṛśyadṛśau bhinne na kadācana kenacit

yathā cātra tava svapnaḥ saṃkalpaścittarājyadhīḥ /
svānubhūtyaiva dṛṣṭāntastasmāddhṛdyasti dṛśyabhūḥ

tasmāccittavikalpasthapiśāco bālakaṃ yathā /
vinihantyevameṣāntardraṣṭāraṃ dṛśyarūpikā

yathāṅkuro'ntarbījasya saṃsthito deśakālataḥ /
karoti bhāsuraṃ dehaṃ tanotyevaṃ hi dṛśyadhīḥ

saccenna śāmyati kadācana dṛśyaduḥkhaṃ
dṛśye tvaśāmyati na boddhari kevalatvam /
dṛśye tvasaṃbhavati boddhari boddhṛbhāvaḥ
śāmyetsthito'pi hi tadasya vimokṣamāhuḥ

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe bandhahetuvarṇanaṃ nāma tṛtīyaḥ sargaḥ