યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.3

તૃતીયઃ સર્ગઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
એવમેવ મનઃ શુદ્ધં પૃથ્વ્યાદિરહિતં ત્વયા ।
મનો બ્રહ્મેતિ કથિતં સત્યં પૃથ્વ્યાદિવર્જિતમ્

તદત્ર પ્રાક્તની બ્રહ્મન્સ્મૃતિઃ કસ્માન્ન કારણમ્ ।
યથા મમ તવાન્યસ્ય ભૂતાનાં ચેતિ મે વદ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
પૂર્વદેહોઽસ્તિ યસ્યાદ્ય પૂર્વકર્મસમન્વિતઃ ।
તસ્ય સ્મૃતિઃ સંભવતિ કારણં સંસૃતિસ્થિતેઃ

બ્રહ્મણઃ પ્રાક્તનં કર્મ યદા કિંચિન્ન વિદ્યતે ।
પ્રાક્તની સંસ્મૃતિસ્તસ્ય તદોદેતિ કુતઃ કથમ્

તસ્માદકારણ ભાતિ વા સ્વચિત્તૈકકારણમ્ ।
સ્વકારણાદનન્યાત્મા સ્વયંભૂઃ સ્વયમાત્મવાન્

આતિવાહિક એવાસૌ દેહોઽસ્ત્યસ્ય સ્વયંભુવઃ ।
ન ત્વાધિભૌતિકો રામ દેહોઽજસ્યોપપદ્યતે

શ્રીરામ ઉવાચ ।
આતિવાહિક એકોઽસ્તિ દેહોઽન્યસ્ત્વાધિભૌતિકઃ ।
સર્વાસાં ભૂતજાતીનાં બ્રહ્મણોઽસ્ત્યેક એવ કિમ્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
સર્વેષામેવ દેહૌ દ્વૌ ભૂતાનાં કારણાત્મનામ્ ।
અજસ્ય કારણાભાવાદેક એવાતિવાહિકઃ

સર્વાસાં ભૂતજાતીનામેકોઽજઃ કારણં પરમ્ ।
અજસ્ય કારણં નાસ્તિ તેનાસાવેકદેહવાન્

નાસ્ત્યેવ ભૌતિકો દેહઃ પ્રથમસ્ય પ્રજાપતેઃ ।
આકાશાત્મા ચ ભાત્યેષ આતિવાહિકદેહવાન્

ચિત્તમાત્રશરીરોઽસૌ ન પૃથ્વ્યાદિક્રમાત્મકઃ ।
આદ્યઃ પ્રજાપતિર્વ્યોમવપુઃ પ્રતનુતે પ્રજાઃ

તાશ્ચ ચિદ્વ્યોમરૂપિણ્યો વિનાન્યૈઃ કારણાન્તરૈઃ ।
યદ્યતસ્તત્તદેવતિ સર્વૈરેવાનુભૂયતે

નિર્વાણમાત્રં પુરુષઃ પરો બોધઃ સ એવ ચ ।
ચિત્તમાત્રં તદેવાસ્તે નાયાતિ વસુધાદિતામ્

સર્વેષાં ભૂતજાતાનાં સંસારવ્યવહારિણામ્ ।
પ્રથમોઽસૌ પ્રતિસ્પન્દશ્ચિત્તદેહઃ સ્વતોદયઃ

અસ્માત્પૂર્વાત્પ્રતિસ્પન્દાદનન્યૈતત્સ્વરૂપિણી ।
ઇયં પ્રવિસૃતા સૃષ્ટિઃ સ્પન્દસૃષ્ટિરિવાનિલાત્

પ્રતિભાનાકૃતેરસ્માત્પ્રતિભામાત્રરૂપધૃક્ ।
વિભાત્યેવમયં સર્ગઃ સત્યાનુભવવાન્સ્થિતઃ

દૃષ્ટાન્તોઽત્ર ભવત્સ્વપ્નપુરસ્ત્રીસુરતં યથા ।
અસદપ્યર્થસંપત્ત્યા સત્યાનુભવભાસુરમ્

અપૃથ્વ્યાદિમયો ભાતિ વ્યોમાકૃતિરદેહકઃ ।
સદેહ ઇવ ભૂતેશઃ સ્વાત્મભૂઃ પુરુષાકૃતિઃ

સંવિત્સંકલ્પરૂપત્વાન્નોદેતિ સમુદેતિ ચ ।
સ્વાયત્તત્વાત્સ્વભાવસ્ય નોદેતિ ન ચ શામ્યતિ

બ્રહ્મા સંકલ્પપુરુષઃ પૃથ્વ્યાદિરહિતાકૃતિઃ ।
કેવલં ચિત્તમાત્રાત્મા કારણં ત્રિજગત્સ્થિતેઃ

સંકલ્પ એષ કચતિ યથા નામ સ્વયંભુવઃ ।
વ્યોમાત્મૈષ તથા ભાતિ ભવત્સંકલ્પશૈલવત્

આતિવાહિકમેવાન્તર્વિસ્મૃત્યા દૃઢરૂપયા ।
આધિભૌતિકબોધેન મુધા ભાતિ પિશાચવત્

ઇદં પ્રથમતોદ્યોગસંપ્રબુદ્ધં મહાચિતેઃ ।
નોદેતિ શુદ્ધસંવિત્ત્વાદાતિવાહિકવિસ્મૃતિઃ

આધિભૌતિકજાતેન નાસ્યોદેતિ પિશાચિકા ।
અસત્યા મૃગતૃષ્ણેવ મિથ્યા જાડ્યભ્રમપ્રદા

મનોમાત્રં યદા બ્રહ્મા ન પૃથ્વ્યાદિમયાત્મકઃ ।
મનોમાત્રમતો વિશ્વં યદ્યજ્જાતં તદેવ હિ

અજસ્ય સહકારીણિ કારણાનિ ન સન્તિ યત્ ।
તજ્જસ્યાપિ ન સન્ત્યેવ તાનિ તસ્માત્તુ કાનિચિત્

કારણાત્કાર્યવૈચિત્ર્યં તેન નાત્રાસ્તિ કિંચન ।
યાદૃશં કારણં શુદ્ધં કાર્ય તાદૃગિતિ સ્થિતમ્

કાર્યકારણતા હ્યત્ર ન કિંચિદુપપદ્યતે ।
યાદૃગેવ પરં બ્રહ્મ તાદૃગેવ જગત્ત્રયમ્

મનસ્તામિવ યાતેન બ્રહ્મણા તન્યતે જગત્ ।
અનન્યાદાત્મનઃ શુદ્ધાદ્દ્રવત્વમિવ વારિણઃ

મનસા તન્યતે સર્વમસદેવેદમાતતમ્ ।
યથા સંકલ્પનગરં યથા ગન્ધર્વપત્તનમ્

આધિભૌતિકતા નાસ્તિ રજ્જ્વામિવ ભુજઙ્ગતા ।
બ્રહ્માદયઃ પ્રબુદ્ધાસ્તુ કથં તિષ્ઠન્તિ તત્ર તે

આતિવાહિક એવાસ્તિ ન પ્રબુદ્ધમતેઃ કિલ ।
આધિભૌતિકદેહસ્ય વાચો વાત્ર કુતઃ કથમ્

મનોનામ્નો મનુષ્યસ્ય વિરિઞ્ચ્યાકારધારિણઃ ।
મનોરાજ્યં જગદિતિ સત્યરૂપમિવ સ્થિતમ્

મન એવ વિરિઞ્ચિત્વં તદ્ધિ સંકલ્પનાત્મકમ્ ।
સ્વવપુઃ સ્ફારતાં નીત્વા મનસેદં વિતન્યતે

વિરિઞ્ચો મનસો રૂપં વિરિઞ્ચસ્ય મનો વપુઃ ।
પૃથ્વ્યાદિ વિદ્યતે નાત્ર તેન પૃથ્વ્યાદિ કલ્પિતમ્

પદ્માક્ષે પદ્મિનીવાન્તર્મનો દૃદ્યસ્તિ દૃશ્યતા ।
મનોદૃશ્યદૃશૌ ભિન્ને ન કદાચન કેનચિત્

યથા ચાત્ર તવ સ્વપ્નઃ સંકલ્પશ્ચિત્તરાજ્યધીઃ ।
સ્વાનુભૂત્યૈવ દૃષ્ટાન્તસ્તસ્માદ્ધૃદ્યસ્તિ દૃશ્યભૂઃ

તસ્માચ્ચિત્તવિકલ્પસ્થપિશાચો બાલકં યથા ।
વિનિહન્ત્યેવમેષાન્તર્દ્રષ્ટારં દૃશ્યરૂપિકા

યથાઙ્કુરોઽન્તર્બીજસ્ય સંસ્થિતો દેશકાલતઃ ।
કરોતિ ભાસુરં દેહં તનોત્યેવં હિ દૃશ્યધીઃ

સચ્ચેન્ન શામ્યતિ કદાચન દૃશ્યદુઃખં
દૃશ્યે ત્વશામ્યતિ ન બોદ્ધરિ કેવલત્વમ્ ।
દૃશ્યે ત્વસંભવતિ બોદ્ધરિ બોદ્ધૃભાવઃ
શામ્યેત્સ્થિતોઽપિ હિ તદસ્ય વિમોક્ષમાહુઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે ઉત્પત્તિપ્રકરણે બન્ધહેતુવર્ણનં નામ તૃતીયઃ સર્ગઃ