Yoga Vasistha · Chapter 3.2

dvitīyaḥ sargaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
idamākāśajākhyānaṃ śrṛṇu śravaṇabhūṣaṇam /
utpattyākhyaṃ prakaraṇaṃ yena rāghava budhyase

asti hyākāśajo nāma dvijaḥ paramadhārmikaḥ /
dhyānaikaniṣṭhaḥ satataṃ prajānāṃ ca hite rataḥ

sa ciraṃ jīvati yadā tadā mṛtyuracintayat /
sarvāṇyeva krameṇāha bhūtānyadmi kilākṣayaḥ

enamākāśajaṃ vipraṃ na kasmādbhakṣayāmyaham /
atra me kuṇṭhitā śaktiḥ khaṅgadhārā ivopale

iti saṃcintya taṃ hantumagacchattatpuraṃ tadā /
tyajantyudyamamudyuktā na svakarmāṇi kecana

tatastatsadanaṃ yāvanmṛtyuḥ praviśati svayam /
tāvadenaṃ dahatyagniḥ kalpāntajvalanopamaḥ

agnijvālāmahāmālāṃ vidāryāntargato hyasau /
dvijaṃ dṛṣṭvā samādātuṃ hastenaicchatprayatnataḥ

nacāśakatpuro dṛṣṭamapi hastaśatairdvijam /
balavānapyavaṣṭabdhuṃ saṃkalpapuruṣaṃ yathā

athāgatya yamaṃ mṛtyurapṛcchatsaṃśayacchidam /
kimityahaṃ na śaknomi bhoktumākāśajaṃ vibho

yama uvāca /
mṛtyo na kiṃcicchaktastvameko mārayituṃ balāt /
māraṇīyasya karmāṇi tatkartṛṇīti netarat

tasmādetasya viprasya māraṇīyasya yatnataḥ /
karmāṇyanviṣya teṣāṃ tvaṃ sāhāyyenainamatsyasi

tataḥ sa mṛtyurbabhrāma tatkarmānveṣaṇādṛtaḥ /
maṇḍalāni digantāṃśca sarāṃsi sarito diśaḥ

vanajaṅgalajālāni śailānabdhitaṭāni ca /
dvīpāntarāṇyaraṇyāni nagarāṇi purāṇi ca

grāmāṇyakhilarāṣṭrāṇi deśāntargahanāni ca /
evaṃ bhūmaṇḍalaṃ bhrāntvā na kutaścitsa kānicit

tānyākāśajakarmāṇi labdhavānmṛtyurudyataḥ /
vandhyāputramiva prājñaḥ saṃkalpādrimivāparaḥ

samapṛcchadathāgatya yamaṃ sarvārthakovidam /
parāyaṇaṃ hi prabhavaḥ saṃdeheṣvanujīvinām

mṛtyuruvāca /
ākāśajasya karmāṇi kva sthitāni vada prabho /
dharmarājo'tha saṃcintya suciraṃ proktavānidam

dharmarāja uvāca /
ākāśajasya karmāṇi mṛtyo santi na kānicit /
eṣa ākāśajo vipro jātaḥ khādeva kevalāt

ākāśādeva yo jātaḥ sa vyomaivāmalaṃ bhavet /
sahakārīṇi no santi na karmāṇyasya kānicit

saṃbandhaḥ prāktanenāsya na manāgapi karmaṇā /
asti vandhyāsutasyeva tathā'jātākṛteriva

kāraṇānāmabhāvena tasmādākāśameva saḥ /
naitasya pūrvakarmāsti nabhasīva mahādrumaḥ

naitadasyāvaśaṃ cittamabhāvātpūrvakarmaṇām /
adya tāvadanenādyaṃ na kiṃcitkarma saṃcitam

evamākāśakośātmā viśadākāśarūpiṇi /
svakāraṇe sthito nityaḥ kāraṇāni na kānicit

prāktanāni na santyasya karmāṇyadya karoti no /
kiṃcidapyevameṣo'tra vijñānākāśamātrakaḥ

prāṇaspando'sya yatkarma lakṣyate cāsmadādibhiḥ /
dṛśyate'smābhireva tanna tvasyāstyatra karmadhīḥ

saṃsthitā bhāvayantīva cidrūpaiva parātpadāt /
bhinnamākāramātmīyaṃ citstambhe śālabhañjikā

tathaiva paramārthātsakhātmabhūtaḥ sthito dvijaḥ /
yathā dravatvaṃ payasi śūnyatvaṃ ca yathāmbare

spandatvaṃ ca yathā vāyostathaiṣa parame pade /
karmāṇyadyatanānyasya saṃcitāni na santi hi

na pūrvāṇyeṣa teneha na saṃsāravaśaṃ gataḥ /
sahakārikāraṇānāmabhāve yaḥ prajāyate

nāsau svakāraṇādbhinno bhavatītyanubhūyate /
kāraṇānāmabhāvena tasmādeṣa svayaṃbhavaḥ

kartā na pūrvaṃ nāpyadya kathamākramyate vada /
yadaiṣa kalpanāṃ buddhyā mṛtināmnīṃ kariṣyati

pṛthvyādimānayamahamiti yasya ca niścayaḥ /
sa pārthivo bhavatyāśu grahītuṃ sa ca śakyate

pṛthvyādikalanābhāvādeṣa vipro na rūpavān /
dṛḍharajjveva gaganaṃ grahītuṃ naiva yujyate

mṛtyuruvāca /
bhagavañjāyate śūnyātkathaṃ nāma vadeti me /
pṛthvyādayaḥ kathaṃ santi na santi vada vā katham

yama uvāca /
na kadācana jāto'sau na ca nāsti kadācana /
dvijaḥ kevalavijñānabhāmātraṃ tattathā sthitaḥ

mahāpralayasaṃpattau na kiṃcidavaśiṣyate /
brahmāste śāntamajaramanantātmaiva kevalam

śūnyaṃ nityoditaṃ sūkṣmaṃ nirupādhi paraṃ sthitam /
tadā tadanu yenāsya nikaṭe'drinibhaṃ mahaḥ

saṃvinmātrasvabhāvatvāddeho'hamiti cetati /
kākatālīyavadbhrāntamākāraṃ tena paśyati

sa eṣa brāhmaṇastasminsargādāvambarodare /
nirvikalpaścidākāśarūpamāsthāya saṃsthitaḥ

nāsya deho na karmāṇi na kartṛtvaṃ na vāsanā /
eṣa śuddhacidākāśo vijñānaghana ātataḥ

prāktanaṃ vāsanājālaṃ kiṃcidasya na vidyate /
kevalaṃ vyomarūpasya bhārūpasyeva tejasaḥ

vedanāmātrasaṃśāntāvīdṛśo'pi na dṛśyate /
tasmādyathā cidākāśastathā tatpratipattayaḥ

kutaḥ kilātra pṛthvyādeḥ kīdṛśaḥ saṃbhavaḥ katham /
etadākramaṇe mṛtyo tasmānmā yatnavānbhava

grahītuṃ yujyate vyoma na kadācana kenacit /
śrutvaitadvismito mṛtyurjagāma nijamandiram

śrīrāma uvāca /
brahmaiṣa kathito devastvayā me prapitāmahaḥ /
svayaṃbhūraja ekātmā vijñānātmeti me matiḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
evametanmayā rāma brahmaiṣa kathitastava /
vivādamakaronmṛtyuryamenaitatkṛte purā

manvantare sarvabhakṣo yadā mṛtyurharanprajāḥ /
balametyabjajākrāntāvārambhamakarotsvayam

tadaiva dharmarājena yamenāśvanuśāsitaḥ /
yadeva kriyate nityaṃ ratistatraiva jāyate

brahmā kila parākāśavapurākramyate katham /
manomātraṃ ca saṃkalpaḥ pṛthvyādirahitākṛtiḥ

yaścidvyomacamatkāraḥ kilākārānubhūtimān /
sa cidvyomaiva no tasya kāraṇatvaṃ na kāryatā

ākāśasphuradākāraḥ saṃkalpapuruṣo yathā /
pṛthvyādirahito bhāti svayaṃbhūrbhāsate tathā

nirmale vyomni muktālīsaṃkalpasvapnayoḥ puram /
apṛthvyādi yathā bhāti svayaṃbhūrbhāsate tathā

na dṛśyamasti na draṣṭā paramātmani kevale /
svayaṃcittā tathāpyeṣa svayaṃbhūriti bhāsate/

saṃkalpamātramevaitanmano brahmeti kathyate /
saṃkalpākāśapuruṣo nāsya pṛthvyādi vidyate

yathā citrakṛdantaḥsthā nirdehā bhāti putrikā /
tathaiva bhāsate brahmā cidākāśāccharañjanam

cidvyomakevalamanantamanādimadhyaṃ
brahmeti bhāti nijacittavaśātsvayaṃbhūḥ /
ākāravāniva pumāniva vastutastu
vandhyātanūja iva tasya tu nāsti dehaḥ

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe ādyasṛṣṭikartṛvarṇanaṃ nāma dvitīyaḥ sargaḥ