Yoga Vasistha · Chapter 3.22

dvāviṃśaḥ sargaḥ

śrīdevyuvāca /
yathā svapnaparijñānātsvapnadeho na vāstavaḥ /
anubhūto'pyayaṃ tadvadvāsanātānavādasan

yathā svapnaparijñānātsvapnadehaḥ praśāmyati /
vāsanātānavāttadvajjāgraddeho'pi śāmyati

svapnasaṃkalpadehānte deho'yaṃ cetyate yathā /
tathā jāgradbhāvanānte udetyevātivāhikaḥ

svapne nirvāsanābīje yathodeti suṣuptatā /
jāgratyavāsanābīje tathodeti vimuktatā

yeyaṃ tu jīvanmuktānāṃ vāsanā sā na vāsanā /
śuddhasattvābhidhānaṃ tatsattāsāmānyamucyate

yā suptavāsanā nidrā sā suṣuptiriti smṛtā /
yatsuptavāsanaṃ jāgraddhano'sau moha ucyate

prakṣīṇavāsanā nidrā turyaśabdena kathyate /
jāgratyapi bhavatyeva vidite parame pade

prakṣīṇavāsanā yeha jīvatāṃ jīvanasthitiḥ /
amuktairaparijñātā sā jīvanmuktatocyate

śuddhasattvānupatitaṃ cetaḥ pratanuvāsanam /
ātivāhikatāmeti himaṃ tāpādivāmbutām

ātivāhikatāṃ yātaṃ buddhaṃ cittāntarairmanaḥ /
sargajanmāntaragataiḥ siddhairmilati netarat

yadā te'yamahaṃbhāvaḥ svabhyāsācchāntimeṣyati /
tadodeṣyati te sphārādṛśyāntā bodhatā svayam

ātivāhikatājñānaṃ sthitimeṣyati śāśvatīm /
yadā tadā hyasaṃkalpām̐llokāndrakṣyasi pāvanān

vāsanātānave tasmātkuru yatnamanindite /
tasminprauḍhimupāyāte jīvanmuktā bhaviṣyasi

yāvanna pūritastveṣa śītalo bodhacandramāḥ /
tāvaddehamavasthāpya lokāntaramavekṣyatām

māṃsadeho māṃsadehenaiva saṃśleṣameṣyati /
natu cittaśarīreṇa vyavahāreṣu karmasu

yathānubhava me vaitadyathāsthitamudāhṛtam /
ābālasiddhasaṃsiddhaṃ na nāma varaśāpavat

avabodhaghanābhyāsāddehasyāsyaiva jāyate /
saṃsāravāsanākārśye nūnaṃ cittaśarīratā

udeṣyantī ca saivātra kenacinnopalakṣyate /
kevalaṃ tu janairdeho mriyamāṇo'valokyate

dehastvayaṃ na mriyate na ca jīvati kiṃca te /
ke kila svapnasaṃkalpabhrāntau maraṇajīvite

jīvitaṃ maraṇaṃ caiva saṃkalpapuruṣe yathā /
asatyameva bhātyeva tasminputri śarīrake

līlovāca /
tadetadupadiṣṭaṃ me jñānaṃ devi tvayā'malam /
yasmiñśrutigate śāntimeti dṛśyaviṣūcikā

atropakuru me brūhi ko'bhyāsaḥ kīdṛśo'thavā /
sa kathaṃ poṣamāyāti puṣṭe tasmiṃśca kiṃ bhavet

śrīdevyuvāca /
yadyena kriyate kiṃcidyena yena yadā yadā /
vinābhyāsena tanneha siddhimeti kadācana

taccintanaṃ tatkathanamanyonyaṃ tatprabodhanam /
etadekaparatvaṃ ca tadabhyāsaṃ vidurbudhāḥ

ye viraktā mahātmāno bhogabhāvanatānavam /
bhāvayantyabhavāyāntarbhavyā bhuvi jayanti te

uditaudāryasaundaryavairāgyarasarañjitā /
ānandaspandinī yeṣāṃ matiste'bhyāsinaḥ pare

atyantābhāvasaṃpattau jñātṛjñeyasya vastunaḥ /
yuktyā śāstrairyatante ye te brahmābhyāsinaḥ sthitāḥ

sargādāveva notpannaṃ dṛśyaṃ nāstyeva tatsadā /
idaṃ jagadahaṃ ceti bodhābhyāsa udāhṛtaḥ

dṛśyāsaṃbhavabodhena rāgadveṣāditānave /
ratirbaloditā yāsau brahmābhyāsa udāhṛtaḥ

dṛśyāsaṃbhavabodhena vinā dveṣāditānavam /
tapa ityucyate tasmānna jñānaṃ tacca duḥkhatat

dṛśyāsaṃbhavabodho hi jñānaṃ jñeyaṃ ca kathyate /
tadabhyāsena nirvāṇamityabhyāso mahodayaḥ

bhavabahulaniśānitāntanidrā-
satatavivekavibodhavārisekaiḥ /
pragalati himaśītalairaśeṣā
śaradi mahāmihikeva cetasīti

ityuktavatyatha munau divaso jagāma
sāyaṃtanāya vidhaye'stamino jagāma /
snātuṃ sabhā kṛtanamaskaraṇā jagāma
śyāmākṣaye ravikaraiśca sahājagāma

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe vijñānābhyāsavarṇanaṃ nāma dvāviṃśaḥ sargaḥ