યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.22

દ્વાવિંશઃ સર્ગઃ

શ્રીદેવ્યુવાચ ।
યથા સ્વપ્નપરિજ્ઞાનાત્સ્વપ્નદેહો ન વાસ્તવઃ ।
અનુભૂતોઽપ્યયં તદ્વદ્વાસનાતાનવાદસન્

યથા સ્વપ્નપરિજ્ઞાનાત્સ્વપ્નદેહઃ પ્રશામ્યતિ ।
વાસનાતાનવાત્તદ્વજ્જાગ્રદ્દેહોઽપિ શામ્યતિ

સ્વપ્નસંકલ્પદેહાન્તે દેહોઽયં ચેત્યતે યથા ।
તથા જાગ્રદ્ભાવનાન્તે ઉદેત્યેવાતિવાહિકઃ

સ્વપ્ને નિર્વાસનાબીજે યથોદેતિ સુષુપ્તતા ।
જાગ્રત્યવાસનાબીજે તથોદેતિ વિમુક્તતા

યેયં તુ જીવન્મુક્તાનાં વાસના સા ન વાસના ।
શુદ્ધસત્ત્વાભિધાનં તત્સત્તાસામાન્યમુચ્યતે

યા સુપ્તવાસના નિદ્રા સા સુષુપ્તિરિતિ સ્મૃતા ।
યત્સુપ્તવાસનં જાગ્રદ્ધનોઽસૌ મોહ ઉચ્યતે

પ્રક્ષીણવાસના નિદ્રા તુર્યશબ્દેન કથ્યતે ।
જાગ્રત્યપિ ભવત્યેવ વિદિતે પરમે પદે

પ્રક્ષીણવાસના યેહ જીવતાં જીવનસ્થિતિઃ ।
અમુક્તૈરપરિજ્ઞાતા સા જીવન્મુક્તતોચ્યતે

શુદ્ધસત્ત્વાનુપતિતં ચેતઃ પ્રતનુવાસનમ્ ।
આતિવાહિકતામેતિ હિમં તાપાદિવામ્બુતામ્

આતિવાહિકતાં યાતં બુદ્ધં ચિત્તાન્તરૈર્મનઃ ।
સર્ગજન્માન્તરગતૈઃ સિદ્ધૈર્મિલતિ નેતરત્

યદા તેઽયમહંભાવઃ સ્વભ્યાસાચ્છાન્તિમેષ્યતિ ।
તદોદેષ્યતિ તે સ્ફારાદૃશ્યાન્તા બોધતા સ્વયમ્

આતિવાહિકતાજ્ઞાનં સ્થિતિમેષ્યતિ શાશ્વતીમ્ ।
યદા તદા હ્યસંકલ્પાઁલ્લોકાન્દ્રક્ષ્યસિ પાવનાન્

વાસનાતાનવે તસ્માત્કુરુ યત્નમનિન્દિતે ।
તસ્મિન્પ્રૌઢિમુપાયાતે જીવન્મુક્તા ભવિષ્યસિ

યાવન્ન પૂરિતસ્ત્વેષ શીતલો બોધચન્દ્રમાઃ ।
તાવદ્દેહમવસ્થાપ્ય લોકાન્તરમવેક્ષ્યતામ્

માંસદેહો માંસદેહેનૈવ સંશ્લેષમેષ્યતિ ।
નતુ ચિત્તશરીરેણ વ્યવહારેષુ કર્મસુ

યથાનુભવ મે વૈતદ્યથાસ્થિતમુદાહૃતમ્ ।
આબાલસિદ્ધસંસિદ્ધં ન નામ વરશાપવત્

અવબોધઘનાભ્યાસાદ્દેહસ્યાસ્યૈવ જાયતે ।
સંસારવાસનાકાર્શ્યે નૂનં ચિત્તશરીરતા

ઉદેષ્યન્તી ચ સૈવાત્ર કેનચિન્નોપલક્ષ્યતે ।
કેવલં તુ જનૈર્દેહો મ્રિયમાણોઽવલોક્યતે

દેહસ્ત્વયં ન મ્રિયતે ન ચ જીવતિ કિંચ તે ।
કે કિલ સ્વપ્નસંકલ્પભ્રાન્તૌ મરણજીવિતે

જીવિતં મરણં ચૈવ સંકલ્પપુરુષે યથા ।
અસત્યમેવ ભાત્યેવ તસ્મિન્પુત્રિ શરીરકે

લીલોવાચ ।
તદેતદુપદિષ્ટં મે જ્ઞાનં દેવિ ત્વયાઽમલમ્ ।
યસ્મિઞ્શ્રુતિગતે શાન્તિમેતિ દૃશ્યવિષૂચિકા

અત્રોપકુરુ મે બ્રૂહિ કોઽભ્યાસઃ કીદૃશોઽથવા ।
સ કથં પોષમાયાતિ પુષ્ટે તસ્મિંશ્ચ કિં ભવેત્

શ્રીદેવ્યુવાચ ।
યદ્યેન ક્રિયતે કિંચિદ્યેન યેન યદા યદા ।
વિનાભ્યાસેન તન્નેહ સિદ્ધિમેતિ કદાચન

તચ્ચિન્તનં તત્કથનમન્યોન્યં તત્પ્રબોધનમ્ ।
એતદેકપરત્વં ચ તદભ્યાસં વિદુર્બુધાઃ

યે વિરક્તા મહાત્માનો ભોગભાવનતાનવમ્ ।
ભાવયન્ત્યભવાયાન્તર્ભવ્યા ભુવિ જયન્તિ તે

ઉદિતૌદાર્યસૌન્દર્યવૈરાગ્યરસરઞ્જિતા ।
આનન્દસ્પન્દિની યેષાં મતિસ્તેઽભ્યાસિનઃ પરે

અત્યન્તાભાવસંપત્તૌ જ્ઞાતૃજ્ઞેયસ્ય વસ્તુનઃ ।
યુક્ત્યા શાસ્ત્રૈર્યતન્તે યે તે બ્રહ્માભ્યાસિનઃ સ્થિતાઃ

સર્ગાદાવેવ નોત્પન્નં દૃશ્યં નાસ્ત્યેવ તત્સદા ।
ઇદં જગદહં ચેતિ બોધાભ્યાસ ઉદાહૃતઃ

દૃશ્યાસંભવબોધેન રાગદ્વેષાદિતાનવે ।
રતિર્બલોદિતા યાસૌ બ્રહ્માભ્યાસ ઉદાહૃતઃ

દૃશ્યાસંભવબોધેન વિના દ્વેષાદિતાનવમ્ ।
તપ ઇત્યુચ્યતે તસ્માન્ન જ્ઞાનં તચ્ચ દુઃખતત્

દૃશ્યાસંભવબોધો હિ જ્ઞાનં જ્ઞેયં ચ કથ્યતે ।
તદભ્યાસેન નિર્વાણમિત્યભ્યાસો મહોદયઃ

ભવબહુલનિશાનિતાન્તનિદ્રા-
સતતવિવેકવિબોધવારિસેકૈઃ ।
પ્રગલતિ હિમશીતલૈરશેષા
શરદિ મહામિહિકેવ ચેતસીતિ

ઇત્યુક્તવત્યથ મુનૌ દિવસો જગામ
સાયંતનાય વિધયેઽસ્તમિનો જગામ ।
સ્નાતું સભા કૃતનમસ્કરણા જગામ
શ્યામાક્ષયે રવિકરૈશ્ચ સહાજગામ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે ઉત્પત્તિપ્રકરણે વિજ્ઞાનાભ્યાસવર્ણનં નામ દ્વાવિંશઃ સર્ગઃ