યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.21

શ્રીદેવ્યુવાચ ।
પ્રતિભાન્તિ જગન્ત્યાશુ મૃતિમોહાદનન્તરમ્ ।
જીવસ્યોન્મીલનાદક્ષ્ણો રૂપાણીવાખિલાન્યલમ્

દિક્કાલકલનાકાશધર્મકર્મમયાનિ ચ ।
પરિસ્ફુરન્ત્યનન્તાનિ કલ્પાન્તસ્થૈર્યવન્તિ ચ

નાનુભૂતં ન યદ્દૃષ્ટં તન્મયા કૃતમિત્યપિ ।
તત્ક્ષણાત્સ્મૃતિતામેતિ સ્વપ્ને સ્વમરણં યથા

ભ્રાન્તિરેવમનન્તેયં ચિદ્વ્યોમવ્યોમ્નિ ભાસુરા ।
અપકુડ્યા જગન્નામ્ની નગરી કલ્પનાત્મિકા

ઇદં જગદયં સર્ગઃ સ્મૃતિરેવેતિ જૃમ્ભતે ।
દૂરકલ્પક્ષણાભ્યાસવિપર્યાસૈકરૂપિણી

નાનુભૂતાનુભૂતા ચ જ્ઞપ્તિરિત્થં દ્વિરૂપિણી ।
પૂર્વકારણરિક્તૈવ ચિદ્રૂપૈવ પ્રવર્તતે

નાનુભૂતેઽનુભૂતત્વસંવિદન્તરુદેત્યપિ ।
સ્વપ્નભ્રમાદાવન્યસ્મિન્પિતરીવ પિતુઃ સ્મૃતિઃ

કદાચિત્સ્મૃતિતાં ત્યક્ત્વા પ્રતિભામાત્રમેવ સત્ ।
ભાતિ પ્રથમસર્ગેષુ રૂપેણ તદનુક્રમાત્

દૃશ્યં ત્રિભુવનાદીદમનુભૂતં સ્મૃતૌ સ્થિતમ્ ।
કેષાંચિત્તન્વિ કેષાંચિન્નાનુભૂતં સ્મૃતૌ સ્થિતમ્

પ્રતિભાસત એવેદં કેષાંચિત્સરણં વિના ।
ચિદણૂનાં પ્રજેશત્વં કાકતાલીયવદ્યતઃ

અત્યન્તવિસ્મૃતં વિશ્વં મોક્ષ ઇત્યભિધીયતે ।
ઈપ્સિતાનીપ્સિતે તત્ર ન સ્તઃ કાચન કસ્યચિત્

અત્યન્તાભાવસંપત્તિં વિનાહન્તાજગત્સ્થિતેઃ ।
અનુત્પાદમયી હ્યેષા નોદેત્યેવ વિમુક્તતા

રજ્જ્વાં સર્પભ્રમઃ સર્પશબ્દાર્થાસંભવં સ્થિતમ્ ।
અનુત્પાદમયં ત્યક્ત્વા શાન્તોઽપિ હિ ન શામ્યતિ

અર્ધશાન્તો ન શાન્તોઽસૌ સમેત્યર્થતયા પુનઃ ।
ઉદેત્યેકપિશાચાન્તે પિશાચોઽન્યો હ્યધીમતઃ

સંસારશ્ચાયમાભોગી પરમેવેતિ નિશ્ચયઃ ।
કારણાભાવતો ભાતિ યદિહાભાતમેવ તત્

લીલોવાચ ।
બ્રાહ્મણબ્રાહ્મણીરૂપે સર્ગે કારણસંસ્મૃતિઃ ।
કથમભ્યુત્થિતા સાસ્ય સ્મરણીયમિદં વિના

શ્રીદેવ્યુવાચ ।
પિતામહસ્મૃતિસ્તત્ર કારણં તસ્ય ન સ્મૃતિઃ ।
પૂર્વં ન સંભવત્યેવ મુક્તત્વાત્પૂર્વજન્મનઃ

પૂર્વં ન સંભવત્યેવ સ્મરણીયમિતિ સ્વયમ્ ।
પદ્મજાદિત્વમાયાતિ ચૈતન્યસ્ય તથાસ્થિતેઃ

અભૂવમહમિત્યન્યઃ પ્રજાનાથઃ પ્રજાપતેઃ ।
કાકતાલીયવત્કશ્ચિદ્ભવતિ પ્રતિભામયઃ

એવમભ્યુદિતે લોકે ન કિંચિન્ન કદાચન ।
ક્વચિદભ્યુદિતં નામ કેવલં ચિન્નભઃ સ્થિતમ્

દ્વિવિધાયાઃ સ્મૃતેરસ્યાઃ કારણં પરમં પદમ્ ।
કાર્યકારણભાવોઽસાવેક એવ ચિદમ્બરે

કાર્ય ચ કારણં ચૈવ કારણૈઃ સહકારિભિઃ ।
કાર્યકારણયોરૈક્યાત્તદભાવાન્ન શામ્યતિ

મહાચિદ્રૂપમેવ ત્વં સ્મરણં વિદ્ધિ વેદનમ્ ।
કાર્યકારણતા તેન સ શબ્દો ન ચ વાસ્તવઃ

એવં ન કિંચિદુત્પન્નં દૃશ્યં ચિજ્જગદાદ્યપિ ।
ચિદાકાશે ચિદાકાશં કેવલસ્વાત્મનિ સ્થિતમ્

લીલોવાચ ।
અહો નુ પરમા દૃષ્ટિર્દર્શિતા દેવિ મે ત્વયા ।
રૂપશ્રીર્જાગતી પ્રાતઃ પ્રભયેવેક્ષણદ્યુતિઃ

ઇદાનીમહમેતસ્યાં યાવત્પરિણતા દૃશિ ।
નાભ્યાસેન વિના તાવદ્ભિન્ધીદં દેવિ કૌતુકમ્

યત્રાસૌ બ્રાહ્મણો ગેહે બ્રાહ્મણ્યા સહિતોઽભવત્ ।
તં સર્ગં તં ગિરિગ્રામં નય માં તં વિલોકયે

શ્રીદેવ્યુવાચ ।
અચેત્યચિદ્રૂપમયીં પરમાં પાવનીં દૃશમ્ ।
અવલમ્બ્યેમમાકારમવમુચ્ય ભવામલા

તતઃ પ્રાપ્સ્યસ્યસંદેહં વ્યોમાત્માનં નભઃસ્થિતમ્ ।
ભૂમિષ્ઠનરસંકલ્પો ગગનાન્તઃ પુરં યથા

એવં સ્થિતે તં પશ્યાવઃ સહ સર્ગમનર્ગલમ્ ।
અયં તદ્દર્શનદ્વારે દેહો હિ પરમાર્ગલમ્

લીલોવાચ ।
અમુના દેવિ દેહેન જગદન્યદવાપ્યતે ।
ન કસ્માદત્ર મે યુક્તિં કથયાનુગ્રહાગ્રહાત્

શ્રીદેવ્યુવાચ ।
જગન્તીમાન્યમૂર્તાનિ મૂર્તિમન્તિ મુધાગ્રહાત્ ।
ભવદ્ભિરવબુદ્ધાનિ હેમાનીવોર્મિકાધિયા

હેમ્ન્યૂર્મિકારૂપધરેઽપ્યૂર્મિકાત્વં ન વિદ્યતે ।
યથા તથા જગદ્રૂપે જગન્નાસ્તિ ચ બ્રહ્મણિ

જગદાકાશમેવેદં બ્રહ્મૈવેહ તુ દૃશ્યતે ।
દૃશ્યતે કાચિદપ્યત્ર ધૂલિરમ્બુનિધાવિવ

અયં પ્રપઞ્ચો મિથ્યૈવ સત્યં બ્રહ્માહમદ્વયમ્ ।
અત્ર પ્રમાણં વેદાન્તા ગુરવોઽનુભવસ્તથા

બ્રહ્મૈવ પશ્યતિ બ્રહ્મ નાબ્રહ્મ બ્રહ્મ પશ્યતિ ।
સર્ગાદિનામ્ના પ્રથિતઃ સ્વભાવોઽસ્યૈવ ચેદૃશઃ

ન બ્રહ્મજગતામસ્તિ કાર્યકારણતોદયઃ ।
કારણાનામભાવેન સર્વેષાં સહકારિણામ્

યાવદભ્યાસયોગેન ન શાન્તા ભેદધીસ્તવ ।
નૂનં તાવદતદ્રૂપા ન બ્રહ્મ પરિપશ્યસિ

તત્ર રૂઢિમુપાયાતા ય ઇમે ત્વસ્મદાદયઃ ।
અભ્યાસાદ્બ્રહ્મસંપત્તેઃ પશ્યામસ્તે હિ તત્પરમ્

સંકલ્પનગરસ્યૈવ મમાકાશમયં વપુઃ ।
બ્રહ્મૈવ ચાન્તઃ પશ્યામિ દેહેનાનેન તત્પદમ્

વિશુદ્ધજ્ઞાનદેહાર્હાસ્તથૈતે પદ્મજાદયઃ ।
બ્રહ્માત્મજગદાદીનામંશે સંસ્થાનમઙ્ગને

તવાભ્યાસં વિના બાલે નાકારો બ્રહ્મતાં ગતઃ ।
સ્થિતઃ કલનરૂપાત્મા તેન તન્નાનુપશ્યસિ

યત્ર સ્વસંકલ્પપુરં સ્વદેહેન ન લભ્યતે ।
તત્રાન્યસંકલ્પપુરં દેહોઽન્યો લભતે કથમ્

તસ્માદેનં પરિત્યજ્ય દેહં ચિદ્વ્યોમરૂપિણી ।
યત્પશ્યસિ તદેવાદ્ય કુરુ કાર્યવિદાંવરે

સંકલ્પનગરં સત્યં યથાસંકલ્પિતં પ્રતિ ।
સંદેહં વા વિદેહં વા નેતરં પ્રતિ કિંચન

આદિસર્ગે જગદ્ભ્રાન્તિર્યથેયં સ્થિતિમાગતા ।
તથા તદાપ્રભૃત્યેવં નિયતિઃ પ્રૌઢિમાગતા

લીલોવાચ ।
ત્વયોક્તં દેવિ ગચ્છાવો બ્રાહ્મણબ્રાહ્મણી જગત્ ।
સહેતીદમિદં વચ્મિ કથં ગન્તવ્યમમ્બ હે

ઇમં દેહમિહાસ્થાપ્ય શુદ્ધસત્ત્વાનુપાતિના ।
ચેતસા તં પરં યામિ લોકં ત્વં કથમેષિ તત્

શ્રીદેવ્યુવાચ ।
સંકલ્પવ્યોમવૃક્ષસ્તે યથા સન્નપિ ખાત્મકઃ ।
ન કુડ્યાત્મા ન કુડ્યેન રોધ્યતે નાપિ કુડ્યહા

શુદ્ધૈકસત્ત્વનિર્માણં ચિદ્રૂપસ્યૈવ તત્કિલ ।
પ્રતિભાનમતસ્તસ્માત્પરસ્મ્વાદ્ભિદ્યતે મનાક્

સોઽયમેતાદૃશો દેહો નૈનં સંત્યજ્ય યામ્યહમ્ ।
અનેનૈવ તમાપ્નોમિ દેશં ગન્ધમિવાનિલઃ

યથા જલં જલેનાગ્નિરગ્નિના વાયુનાનિલઃ ।
મિલત્યેવમતો દેહો દેહૈરન્યૈર્મનોમયૈઃ

નહિ પાર્થિવતાસંવિદેત્ય પાર્થિવસંવિદા ।
એકત્વં કલ્પનાશૈલશૈલયોઃ ક્વાહતિર્મિથઃ

આતિવાહિક એવાયં ત્વાદૃશૈશ્ચિત્તદેહકઃ ।
આધિભૌતિકતાબુદ્ધ્યા ગૃહીતશ્ચિરભાવનાત્

યથા સ્વપ્ને યથા દીર્ઘકાલધ્યાને યથા ભ્રમે ।
યથા ચ સતિ સંકલ્પે યથા ગન્ધર્વપત્તને

વાસનાતાનવં નૂનં યદા તે સ્થિતિમેષ્યતિ ।
તદાતિવાહિકો ભાવઃ પુનરેષ્યતિ દેહકે

લીલોવાચ ।
આતિવાહિકદેહત્વપ્રત્યયે ઘનતાં ગતે ।
તામવાપ્નોત્યયં દેહો દશામાહો વિનશ્યતિ

શ્રીદેવ્યુવાચ ।
યદસ્તિ નામ તત્રૈવ નાશાનાશક્રમો ભવેત્ ।
વસ્તુતો યચ્ચ નાસ્ત્યેવ નાશઃ સ્યાત્તસ્ય કીદૃશઃ

રજ્જ્વાં સર્પભ્રમે નષ્ટે સત્યબોધવશાત્સુતે ।
સર્પો ન નષ્ટ ઉન્નષ્ટો વેત્યેવં કૈવ સા કથા

યથા સત્યપરિજ્ઞાનાદ્રજ્જ્વા સર્પો ન દૃશ્યતે ।
તથાતિવાહિકજ્ઞાનાદ્દૃશ્યતે નાધિભૌતિકઃ

કલ્પનાપિ નિવર્તેત કલ્પિતા યદિ કેનચિત્ ।
સા શિલા સમપાસ્તૈવ યા નેહાસ્તિ કદાચન

પરં પરે પરાપૂર્ણમિદં દેહાદિકં સ્થિતમ્ ।
ઇતિ સત્યં વયં ભદ્રે પશ્યામો નાભિપશ્યસિ

આદિસર્ગે ભવેચ્ચિત્ત્વં કલ્પનાકલ્પિતં યદા ।
તદા તતઃ પ્રભૃત્યેકસત્ત્વં દૃશ્યમવેક્ષતે

લીલોવાચ ।
એકસ્મિન્નેવ સંશાન્તે દિક્કાલાદ્યવિભાગિનિ ।
વિદ્યમાને પરે તત્ત્વે કલનાવસરઃ કુતઃ

શ્રીદેવ્યુવાચ ।
કટકત્વં યથા હેમ્નિ તરઙ્ગત્વં યથામ્ભસિ ।
સત્યત્વં ચ યથા સ્વપ્નસંકલ્પનગરાદિષુ

નાસ્ત્યેવ સત્યનુભવે તથા નાસ્ત્યેવ બ્રહ્મણિ ।
કલ્પનાવ્યતિરિક્તાત્મતત્સ્વભાવાદનામયાત્

યથા નાસ્ત્યમ્બરે પાંસુઃ પરે નાસ્તિ તથા કલા ।
અકલાકલનં શાન્તમિદમેકમજં તતમ્

યદિદં ભાસતે કિંચિત્તત્તસ્યેવ નિરામયમ્ ।
કચનં કાચકસ્યેવ કાન્તસ્યાઽતિમણેરિવ

લીલોવાચ ।
એતાવન્તં ચિરં કાલમેતે દેવિ વયં વદ ।
ભ્રામિતાઃ કેન નામાપિ દ્વૈતાદ્વૈતવિકલ્પનૈઃ

શ્રીદેવ્યુવાચ ।
અવિચારેણ તરલે ભ્રાન્તાસિ ચિરમાકુલા ।
અવિચારઃ સ્વભાવોત્થઃ સ વિચારાદ્વિનશ્યતિ

અવિચારો વિચારેણ નિમેષાદેવ નશ્યતિ ।
એષા સત્તૈવ તેનાન્તરવિદ્યૈષા ન વિદ્યતે

તસ્માન્નૈવાવિચારોઽસ્તિ નાવિદ્યાસ્તિ ન બન્ધનમ્ ।
ન મોક્ષોઽસ્તિ નિરાબાધં શુદ્ધબોધમિદં જગત્

એતાવન્તં યદાકાલં ત્વયૈતન્ન વિચારિતમ્ ।
તદા ન સંપ્રબુદ્ધા ત્વં ભ્રાન્તૈવાભવ આકુલા

અદ્યપ્રભૃતિ બુદ્ધાસિ વિમુક્તાસિ વિવેકિની ।
વાસનાતાનવં બીજં પતિતં તવ ચેતસિ

આદાવેવ હિ નોત્પન્નં દૃશ્યં સંસારનામકમ્ ।
યદા તદા કથં તેન વાસ્યન્તે વાસનાપિ કા

અત્યન્તાભાવસંપત્તૌ દ્રષ્ટૃદૃશ્યદૃશાં મનઃ ।
એકધ્યાને પરે રૂઢે નિર્વિકલ્પસમાધિનિ।

વાસનાક્ષયબીજેઽસ્મિન્કિંચિદઙ્કુરિતે હૃદિ ।
ક્રમાન્નોદયમેષ્યન્તિ રાગદ્વેષાદિકા દૃશઃ

સંસારસંભવશ્ચાયં નિર્મૂલત્વમુપૈષ્યતિ ।
નિર્વિકલ્પસમાધાનં પ્રતિષ્ઠામલમેષ્યતિ

વિગતકલનકાલિમાકલઙ્કા
ગગનકલાન્તરનિર્મલામ્બનેન ।
સકલકલનકાર્યકારણાન્તઃ
કતિપયકાલવશાદ્ભવિષ્યસીતિ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે ઉત્પત્તિપ્રકરણે વિશ્રાન્ત્યુપદેશો નામૈકવિંશઃ સર્ગઃ