Yoga Vasistha · Chapter 3.1
utpattiprakaraṇaṃ tṛtīyam
prathamaḥ sargaḥ
vāgbhābhirbrahmavidbrahma bhāti svapna ivātmani /
yadidaṃtatsvaśabdotthairyo yadvetti sa vetti tat
nyāyenānena loke'sminsarge brahmāmbare sati /
kimidaṃ kasya kutreti codyamūce nirākṛtam
ahaṃ tāvadyathājñānaṃ yathāvastu yathākramam /
yathāsvabhāvaṃ tatsarvaṃ vacmīdaṃ śrūyatāṃ budha
svapnavatpaśyati jagaccinnabhodehavitsvayam /
svapnasaṃsāradṛṣṭānta evāhaṃ tvaṃ samanvitam
mumukṣuvyavahāroktimayātprakaraṇātparam /
athotpattiprakaraṇaṃ mayedaṃ parikathyate
bandho'yaṃ dṛśyasadbhāvāddṛśyābhāvena bandhanam /
na saṃbhavati dṛśyaṃ tu yathedaṃ tacchraṇu kramāt
utpadyate yo jagati sa eva kila vardhate /
sa eva mokṣamāpnoti svargaṃ vā narakaṃ ca vā
ataste svāvabodhārthaṃ tattāvatkathayāmyaham /
utpattiḥ saṃsṛtāveti pūrvameva hi yo yathā
idaṃ prakaraṇārthaṃ tvaṃ saṃkṣepācchṛṇu rāghava /
tataḥ saṃkathayiṣyāmi vistaraṃ te yathepsitam
yadidaṃ dṛśyate sarvaṃ jagatsthāvarajaṃgamam /
tatsuṣuptāviva svapnaḥ kalpānte pravinaśyati
tataḥ stimitagambhīraṃ na tejo na tamastatam /
anākhyamanabhivyaktaṃ satkiṃcidavaśiṣyate
ṛtamātmā paraṃ brahma satyamityādikā budhaiḥ /
kalpitā vyavahārārthaṃ tasya saṃjñā mahātmanaḥ
sa tathābhūta evātmā svayamanya ivollasan /
jīvatāmupayātīva bhāvināmnā kadarthitām
tataḥ sa jīvaśabdārthakalanākulatāṃ gataḥ /
mano bhavati bhūtātmā mananānmantharībhavan
manaḥ saṃpadyate tena mahataḥ paramātmanaḥ /
susthirādasthirākārastaraṅga iva vāridheḥ
tatsvayaṃ svairamevāśu saṃkalpayati nityaśaḥ /
tenetthamindrajālaśrīrvitateyaṃ vitanyate
yathā kaṭakaśabdārthaḥ pṛthaktvārho na kāñcanāt /
na hema kaṭakāttadvajjagacchabdārthatā pare
brahmaṇyevāstyanantātma yathāsthitamidaṃ jagat /
na jagacchabdakārthe'sti hemnīva kaṭakātmatā
satī vāpyasatī tāpanadyeva laharī calā /
manasehendrajālaśrīrjāgatī pravitanyate
avidyā saṃsṛtirbandho māyā moho mahattamaḥ /
kalpitānīti nāmāni yasyāḥ sakalavedibhiḥ
bandhasya tāvadrūpaṃ tvaṃ kathyamānamidaṃ śrṛṇu /
tataḥ svarūpaṃ mokṣasya jñāsyasīndunibhānana
draṣṭurdṛśyasya sattāṅga bandha ityabhidhīyate /
draṣṭā dṛśyabalādbaddho dṛśyābhāve vimucyate
jagattvamahamityādirmithyātmā dṛśyamucyate /
yāvadetatsaṃbhavati tāvanmokṣo na vidyate
nedaṃ nedamiti vyarthapralāpairnopaśāmyati /
saṃkalpajanakairdṛśyavyādhiḥ pratyuta vardhate
na ca tarkabharakṣodairna tīrthaniyamādibhiḥ /
sato dṛśyasya jagato yasmādeti vicārakāḥ
jagaddṛśyaṃ tu yadyasti na śāmyatyeva kasyacit /
nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ
acetyacitsvarūpātmā yatra yatraiva tiṣṭhati /
draṣṭā tatrāsya dṛśyaśrīḥ samudetyapyaṇūdare
tasmādasti jagaddṛśyaṃ tatpramṛṣṭamidaṃ mayā /
tyaktaṃ tapodhyānajapairiti kāñjikatṛptivat
yadi rāma jagaddṛśyamasti tatpratibimbati /
paramāṇūdare'pyasmiṃścidādarśe tathaiva hi
yatra tatra sthite yadvaddarpaṇe pratibimbati /
adyabdhyurvīnadīvāri cidādarśe tathaiva hi
tatastatra punarduḥkhaṃ jarā maraṇajanmanī /
bhāvābhāvagrahotsargaḥ sthūlasūkṣmacalācalaḥ
idaṃ pramārjitaṃ dṛśyaṃ mayā cātrāhamāsthitaḥ /
etadevākṣayaṃ bījaṃ samādhau saṃsṛtismṛteḥ
sati tvasminkuto dṛśye nirvikalpasamādhitā /
samādhau cetanatvaṃ tu turyaṃ cāpyupapadyate
vyutthāne hi samādhānātsuṣuptānta ivākhilam /
jagadduḥkhamidaṃ bhāti yathāsthitamakhaṇḍitam
prāptaṃ bhavati he rāma tatkiṃ nāma samādhibhiḥ /
bhūyo'narthanipāte hi kṣaṇasāmye hi kiṃ sukham
yadi vāpi samādhāne nirvikalpe sthitiṃ vrajet /
tadakṣayasuṣuptābhaṃ tanmanyetāmalaṃ padam
prāpyate sati dṛśye'sminna ca kiṃnāma kenacit /
yatra yatra kilāyāti cittatāsya jagadbhramaḥ
draṣṭātha yadi pāṣāṇarūpatāṃ bhāvayanbalāt /
kilāste tattadante'pi bhūyo'syodeti dṛśyatā
na ca pāṣāṇatātulyā nirvikalpasamādhayaḥ /
keṣāṃcitsthitimāyānti sarvairityanubhūyate
na ca pāṣāṇatātulyā rūḍhiṃ yātāḥ samādhayaḥ /
bhavantyagrapadaṃ śāntaṃ cidrūpamajamakṣayam
tasmādyadīdaṃ saddṛśyaṃ tanna śāmyetkadācana /
śāmyettapojapadhyānairdṛśyamityajñakalpanā
ālīnavallarīrūpaṃ yathā padmākṣakoṭare /
āste kamalinībījaṃ tathā draṣṭari dṛśyadhīḥ
yathā rasaḥ padārtheṣu yathā tailaṃ tilādiṣu /
kusumeṣu yathā''modastathā draṣṭari dṛśyadhīḥ
yatra tatra sthitasyāpi karpūrādeḥ sugandhitā /
yathodeti tathā dṛśyaṃ ciddhātorudare jagat
yathā cātra tava svapnaḥ saṃkalpaścittarājyadhīḥ /
svānubhūtyaiva dṛṣṭāntastathā hṛdyasti dṛśyabhūḥ
tasmāccittavikalpasthapiśāco bālakaṃ yathā /
vinihantyevamapyetaṃ draṣṭāraṃ dṛśyarūpikā
yathāṅkuro'ntarbījasya saṃsthito deśakālataḥ /
karoti bhāsuraṃ dehaṃ tanotyevaṃ hi dṛśyadhīḥ
dravyasya hṛdyeva camatkṛtiryathā
sadoditāstyastamitojjhitodare /
dravyasya cinmātraśarīriṇastathā
svabhāvabhūtāstyudare jagatsthitiḥ
ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe bandhahetuvarṇanaṃ nāma prathamaḥ sargaḥ
Original text: yogavāsiṣṭhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0