Language

ENहिગુ
Scripture Library

Yoga Vasistha · Chapter 3.1

3.1.1

utpattiprakaraṇaṃ tṛtīyam
prathamaḥ sargaḥ

3.1.1

vāgbhābhirbrahmavidbrahma bhāti svapna ivātmani /
yadidaṃtatsvaśabdotthairyo yadvetti sa vetti tat

3.1.2

nyāyenānena loke'sminsarge brahmāmbare sati /
kimidaṃ kasya kutreti codyamūce nirākṛtam

3.1.3

ahaṃ tāvadyathājñānaṃ yathāvastu yathākramam /
yathāsvabhāvaṃ tatsarvaṃ vacmīdaṃ śrūyatāṃ budha

3.1.4

svapnavatpaśyati jagaccinnabhodehavitsvayam /
svapnasaṃsāradṛṣṭānta evāhaṃ tvaṃ samanvitam

3.1.5

mumukṣuvyavahāroktimayātprakaraṇātparam /
athotpattiprakaraṇaṃ mayedaṃ parikathyate

3.1.6

bandho'yaṃ dṛśyasadbhāvāddṛśyābhāvena bandhanam /
na saṃbhavati dṛśyaṃ tu yathedaṃ tacchraṇu kramāt

3.1.7

utpadyate yo jagati sa eva kila vardhate /
sa eva mokṣamāpnoti svargaṃ vā narakaṃ ca vā

3.1.8

ataste svāvabodhārthaṃ tattāvatkathayāmyaham /
utpattiḥ saṃsṛtāveti pūrvameva hi yo yathā

3.1.9

idaṃ prakaraṇārthaṃ tvaṃ saṃkṣepācchṛṇu rāghava /
tataḥ saṃkathayiṣyāmi vistaraṃ te yathepsitam

3.1.10

yadidaṃ dṛśyate sarvaṃ jagatsthāvarajaṃgamam /
tatsuṣuptāviva svapnaḥ kalpānte pravinaśyati

3.1.11

tataḥ stimitagambhīraṃ na tejo na tamastatam /
anākhyamanabhivyaktaṃ satkiṃcidavaśiṣyate

3.1.12

ṛtamātmā paraṃ brahma satyamityādikā budhaiḥ /
kalpitā vyavahārārthaṃ tasya saṃjñā mahātmanaḥ

3.1.13

sa tathābhūta evātmā svayamanya ivollasan /
jīvatāmupayātīva bhāvināmnā kadarthitām

3.1.14

tataḥ sa jīvaśabdārthakalanākulatāṃ gataḥ /
mano bhavati bhūtātmā mananānmantharībhavan

3.1.15

manaḥ saṃpadyate tena mahataḥ paramātmanaḥ /
susthirādasthirākārastaraṅga iva vāridheḥ

3.1.16

tatsvayaṃ svairamevāśu saṃkalpayati nityaśaḥ /
tenetthamindrajālaśrīrvitateyaṃ vitanyate

3.1.17

yathā kaṭakaśabdārthaḥ pṛthaktvārho na kāñcanāt /
na hema kaṭakāttadvajjagacchabdārthatā pare

3.1.18

brahmaṇyevāstyanantātma yathāsthitamidaṃ jagat /
na jagacchabdakārthe'sti hemnīva kaṭakātmatā

3.1.19

satī vāpyasatī tāpanadyeva laharī calā /
manasehendrajālaśrīrjāgatī pravitanyate

3.1.20

avidyā saṃsṛtirbandho māyā moho mahattamaḥ /
kalpitānīti nāmāni yasyāḥ sakalavedibhiḥ

3.1.21

bandhasya tāvadrūpaṃ tvaṃ kathyamānamidaṃ śrṛṇu /
tataḥ svarūpaṃ mokṣasya jñāsyasīndunibhānana

3.1.22

draṣṭurdṛśyasya sattāṅga bandha ityabhidhīyate /
draṣṭā dṛśyabalādbaddho dṛśyābhāve vimucyate

3.1.23

jagattvamahamityādirmithyātmā dṛśyamucyate /
yāvadetatsaṃbhavati tāvanmokṣo na vidyate

3.1.24

nedaṃ nedamiti vyarthapralāpairnopaśāmyati /
saṃkalpajanakairdṛśyavyādhiḥ pratyuta vardhate

3.1.25

na ca tarkabharakṣodairna tīrthaniyamādibhiḥ /
sato dṛśyasya jagato yasmādeti vicārakāḥ

3.1.26

jagaddṛśyaṃ tu yadyasti na śāmyatyeva kasyacit /
nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ

3.1.27

acetyacitsvarūpātmā yatra yatraiva tiṣṭhati /
draṣṭā tatrāsya dṛśyaśrīḥ samudetyapyaṇūdare

3.1.28

tasmādasti jagaddṛśyaṃ tatpramṛṣṭamidaṃ mayā /
tyaktaṃ tapodhyānajapairiti kāñjikatṛptivat

3.1.29

yadi rāma jagaddṛśyamasti tatpratibimbati /
paramāṇūdare'pyasmiṃścidādarśe tathaiva hi

3.1.30

yatra tatra sthite yadvaddarpaṇe pratibimbati /
adyabdhyurvīnadīvāri cidādarśe tathaiva hi

3.1.31

tatastatra punarduḥkhaṃ jarā maraṇajanmanī /
bhāvābhāvagrahotsargaḥ sthūlasūkṣmacalācalaḥ

3.1.32

idaṃ pramārjitaṃ dṛśyaṃ mayā cātrāhamāsthitaḥ /
etadevākṣayaṃ bījaṃ samādhau saṃsṛtismṛteḥ

3.1.33

sati tvasminkuto dṛśye nirvikalpasamādhitā /
samādhau cetanatvaṃ tu turyaṃ cāpyupapadyate

3.1.34

vyutthāne hi samādhānātsuṣuptānta ivākhilam /
jagadduḥkhamidaṃ bhāti yathāsthitamakhaṇḍitam

3.1.35

prāptaṃ bhavati he rāma tatkiṃ nāma samādhibhiḥ /
bhūyo'narthanipāte hi kṣaṇasāmye hi kiṃ sukham

3.1.36

yadi vāpi samādhāne nirvikalpe sthitiṃ vrajet /
tadakṣayasuṣuptābhaṃ tanmanyetāmalaṃ padam

3.1.37

prāpyate sati dṛśye'sminna ca kiṃnāma kenacit /
yatra yatra kilāyāti cittatāsya jagadbhramaḥ

3.1.38

draṣṭātha yadi pāṣāṇarūpatāṃ bhāvayanbalāt /
kilāste tattadante'pi bhūyo'syodeti dṛśyatā

3.1.39

na ca pāṣāṇatātulyā nirvikalpasamādhayaḥ /
keṣāṃcitsthitimāyānti sarvairityanubhūyate

3.1.40

na ca pāṣāṇatātulyā rūḍhiṃ yātāḥ samādhayaḥ /
bhavantyagrapadaṃ śāntaṃ cidrūpamajamakṣayam

3.1.41

tasmādyadīdaṃ saddṛśyaṃ tanna śāmyetkadācana /
śāmyettapojapadhyānairdṛśyamityajñakalpanā

3.1.42

ālīnavallarīrūpaṃ yathā padmākṣakoṭare /
āste kamalinībījaṃ tathā draṣṭari dṛśyadhīḥ

3.1.43

yathā rasaḥ padārtheṣu yathā tailaṃ tilādiṣu /
kusumeṣu yathā''modastathā draṣṭari dṛśyadhīḥ

3.1.44

yatra tatra sthitasyāpi karpūrādeḥ sugandhitā /
yathodeti tathā dṛśyaṃ ciddhātorudare jagat

3.1.45

yathā cātra tava svapnaḥ saṃkalpaścittarājyadhīḥ /
svānubhūtyaiva dṛṣṭāntastathā hṛdyasti dṛśyabhūḥ

3.1.46

tasmāccittavikalpasthapiśāco bālakaṃ yathā /
vinihantyevamapyetaṃ draṣṭāraṃ dṛśyarūpikā

3.1.47

yathāṅkuro'ntarbījasya saṃsthito deśakālataḥ /
karoti bhāsuraṃ dehaṃ tanotyevaṃ hi dṛśyadhīḥ

3.1.48

dravyasya hṛdyeva camatkṛtiryathā
sadoditāstyastamitojjhitodare /
dravyasya cinmātraśarīriṇastathā
svabhāvabhūtāstyudare jagatsthitiḥ

3.1.1

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe bandhahetuvarṇanaṃ nāma prathamaḥ sargaḥ

Original text: yogavāsiṣṭhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc