યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 3.2

દ્વિતીયઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ઇદમાકાશજાખ્યાનં શ્રૃણુ શ્રવણભૂષણમ્ ।
ઉત્પત્ત્યાખ્યં પ્રકરણં યેન રાઘવ બુધ્યસે

અસ્તિ હ્યાકાશજો નામ દ્વિજઃ પરમધાર્મિકઃ ।
ધ્યાનૈકનિષ્ઠઃ સતતં પ્રજાનાં ચ હિતે રતઃ

સ ચિરં જીવતિ યદા તદા મૃત્યુરચિન્તયત્ ।
સર્વાણ્યેવ ક્રમેણાહ ભૂતાન્યદ્મિ કિલાક્ષયઃ

એનમાકાશજં વિપ્રં ન કસ્માદ્ભક્ષયામ્યહમ્ ।
અત્ર મે કુણ્ઠિતા શક્તિઃ ખઙ્ગધારા ઇવોપલે

ઇતિ સંચિન્ત્ય તં હન્તુમગચ્છત્તત્પુરં તદા ।
ત્યજન્ત્યુદ્યમમુદ્યુક્તા ન સ્વકર્માણિ કેચન

તતસ્તત્સદનં યાવન્મૃત્યુઃ પ્રવિશતિ સ્વયમ્ ।
તાવદેનં દહત્યગ્નિઃ કલ્પાન્તજ્વલનોપમઃ

અગ્નિજ્વાલામહામાલાં વિદાર્યાન્તર્ગતો હ્યસૌ ।
દ્વિજં દૃષ્ટ્વા સમાદાતું હસ્તેનૈચ્છત્પ્રયત્નતઃ

નચાશકત્પુરો દૃષ્ટમપિ હસ્તશતૈર્દ્વિજમ્ ।
બલવાનપ્યવષ્ટબ્ધું સંકલ્પપુરુષં યથા

અથાગત્ય યમં મૃત્યુરપૃચ્છત્સંશયચ્છિદમ્ ।
કિમિત્યહં ન શક્નોમિ ભોક્તુમાકાશજં વિભો

યમ ઉવાચ ।
મૃત્યો ન કિંચિચ્છક્તસ્ત્વમેકો મારયિતું બલાત્ ।
મારણીયસ્ય કર્માણિ તત્કર્તૃણીતિ નેતરત્

તસ્માદેતસ્ય વિપ્રસ્ય મારણીયસ્ય યત્નતઃ ।
કર્માણ્યન્વિષ્ય તેષાં ત્વં સાહાય્યેનૈનમત્સ્યસિ

તતઃ સ મૃત્યુર્બભ્રામ તત્કર્માન્વેષણાદૃતઃ ।
મણ્ડલાનિ દિગન્તાંશ્ચ સરાંસિ સરિતો દિશઃ

વનજઙ્ગલજાલાનિ શૈલાનબ્ધિતટાનિ ચ ।
દ્વીપાન્તરાણ્યરણ્યાનિ નગરાણિ પુરાણિ ચ

ગ્રામાણ્યખિલરાષ્ટ્રાણિ દેશાન્તર્ગહનાનિ ચ ।
એવં ભૂમણ્ડલં ભ્રાન્ત્વા ન કુતશ્ચિત્સ કાનિચિત્

તાન્યાકાશજકર્માણિ લબ્ધવાન્મૃત્યુરુદ્યતઃ ।
વન્ધ્યાપુત્રમિવ પ્રાજ્ઞઃ સંકલ્પાદ્રિમિવાપરઃ

સમપૃચ્છદથાગત્ય યમં સર્વાર્થકોવિદમ્ ।
પરાયણં હિ પ્રભવઃ સંદેહેષ્વનુજીવિનામ્

મૃત્યુરુવાચ ।
આકાશજસ્ય કર્માણિ ક્વ સ્થિતાનિ વદ પ્રભો ।
ધર્મરાજોઽથ સંચિન્ત્ય સુચિરં પ્રોક્તવાનિદમ્

ધર્મરાજ ઉવાચ ।
આકાશજસ્ય કર્માણિ મૃત્યો સન્તિ ન કાનિચિત્ ।
એષ આકાશજો વિપ્રો જાતઃ ખાદેવ કેવલાત્

આકાશાદેવ યો જાતઃ સ વ્યોમૈવામલં ભવેત્ ।
સહકારીણિ નો સન્તિ ન કર્માણ્યસ્ય કાનિચિત્

સંબન્ધઃ પ્રાક્તનેનાસ્ય ન મનાગપિ કર્મણા ।
અસ્તિ વન્ધ્યાસુતસ્યેવ તથાઽજાતાકૃતેરિવ

કારણાનામભાવેન તસ્માદાકાશમેવ સઃ ।
નૈતસ્ય પૂર્વકર્માસ્તિ નભસીવ મહાદ્રુમઃ

નૈતદસ્યાવશં ચિત્તમભાવાત્પૂર્વકર્મણામ્ ।
અદ્ય તાવદનેનાદ્યં ન કિંચિત્કર્મ સંચિતમ્

એવમાકાશકોશાત્મા વિશદાકાશરૂપિણિ ।
સ્વકારણે સ્થિતો નિત્યઃ કારણાનિ ન કાનિચિત્

પ્રાક્તનાનિ ન સન્ત્યસ્ય કર્માણ્યદ્ય કરોતિ નો ।
કિંચિદપ્યેવમેષોઽત્ર વિજ્ઞાનાકાશમાત્રકઃ

પ્રાણસ્પન્દોઽસ્ય યત્કર્મ લક્ષ્યતે ચાસ્મદાદિભિઃ ।
દૃશ્યતેઽસ્માભિરેવ તન્ન ત્વસ્યાસ્ત્યત્ર કર્મધીઃ

સંસ્થિતા ભાવયન્તીવ ચિદ્રૂપૈવ પરાત્પદાત્ ।
ભિન્નમાકારમાત્મીયં ચિત્સ્તમ્ભે શાલભઞ્જિકા

તથૈવ પરમાર્થાત્સખાત્મભૂતઃ સ્થિતો દ્વિજઃ ।
યથા દ્રવત્વં પયસિ શૂન્યત્વં ચ યથામ્બરે

સ્પન્દત્વં ચ યથા વાયોસ્તથૈષ પરમે પદે ।
કર્માણ્યદ્યતનાન્યસ્ય સંચિતાનિ ન સન્તિ હિ

ન પૂર્વાણ્યેષ તેનેહ ન સંસારવશં ગતઃ ।
સહકારિકારણાનામભાવે યઃ પ્રજાયતે

નાસૌ સ્વકારણાદ્ભિન્નો ભવતીત્યનુભૂયતે ।
કારણાનામભાવેન તસ્માદેષ સ્વયંભવઃ

કર્તા ન પૂર્વં નાપ્યદ્ય કથમાક્રમ્યતે વદ ।
યદૈષ કલ્પનાં બુદ્ધ્યા મૃતિનામ્નીં કરિષ્યતિ

પૃથ્વ્યાદિમાનયમહમિતિ યસ્ય ચ નિશ્ચયઃ ।
સ પાર્થિવો ભવત્યાશુ ગ્રહીતું સ ચ શક્યતે

પૃથ્વ્યાદિકલનાભાવાદેષ વિપ્રો ન રૂપવાન્ ।
દૃઢરજ્જ્વેવ ગગનં ગ્રહીતું નૈવ યુજ્યતે

મૃત્યુરુવાચ ।
ભગવઞ્જાયતે શૂન્યાત્કથં નામ વદેતિ મે ।
પૃથ્વ્યાદયઃ કથં સન્તિ ન સન્તિ વદ વા કથમ્

યમ ઉવાચ ।
ન કદાચન જાતોઽસૌ ન ચ નાસ્તિ કદાચન ।
દ્વિજઃ કેવલવિજ્ઞાનભામાત્રં તત્તથા સ્થિતઃ

મહાપ્રલયસંપત્તૌ ન કિંચિદવશિષ્યતે ।
બ્રહ્માસ્તે શાન્તમજરમનન્તાત્મૈવ કેવલમ્

શૂન્યં નિત્યોદિતં સૂક્ષ્મં નિરુપાધિ પરં સ્થિતમ્ ।
તદા તદનુ યેનાસ્ય નિકટેઽદ્રિનિભં મહઃ

સંવિન્માત્રસ્વભાવત્વાદ્દેહોઽહમિતિ ચેતતિ ।
કાકતાલીયવદ્ભ્રાન્તમાકારં તેન પશ્યતિ

સ એષ બ્રાહ્મણસ્તસ્મિન્સર્ગાદાવમ્બરોદરે ।
નિર્વિકલ્પશ્ચિદાકાશરૂપમાસ્થાય સંસ્થિતઃ

નાસ્ય દેહો ન કર્માણિ ન કર્તૃત્વં ન વાસના ।
એષ શુદ્ધચિદાકાશો વિજ્ઞાનઘન આતતઃ

પ્રાક્તનં વાસનાજાલં કિંચિદસ્ય ન વિદ્યતે ।
કેવલં વ્યોમરૂપસ્ય ભારૂપસ્યેવ તેજસઃ

વેદનામાત્રસંશાન્તાવીદૃશોઽપિ ન દૃશ્યતે ।
તસ્માદ્યથા ચિદાકાશસ્તથા તત્પ્રતિપત્તયઃ

કુતઃ કિલાત્ર પૃથ્વ્યાદેઃ કીદૃશઃ સંભવઃ કથમ્ ।
એતદાક્રમણે મૃત્યો તસ્માન્મા યત્નવાન્ભવ

ગ્રહીતું યુજ્યતે વ્યોમ ન કદાચન કેનચિત્ ।
શ્રુત્વૈતદ્વિસ્મિતો મૃત્યુર્જગામ નિજમન્દિરમ્

શ્રીરામ ઉવાચ ।
બ્રહ્મૈષ કથિતો દેવસ્ત્વયા મે પ્રપિતામહઃ ।
સ્વયંભૂરજ એકાત્મા વિજ્ઞાનાત્મેતિ મે મતિઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
એવમેતન્મયા રામ બ્રહ્મૈષ કથિતસ્તવ ।
વિવાદમકરોન્મૃત્યુર્યમેનૈતત્કૃતે પુરા

મન્વન્તરે સર્વભક્ષો યદા મૃત્યુર્હરન્પ્રજાઃ ।
બલમેત્યબ્જજાક્રાન્તાવારમ્ભમકરોત્સ્વયમ્

તદૈવ ધર્મરાજેન યમેનાશ્વનુશાસિતઃ ।
યદેવ ક્રિયતે નિત્યં રતિસ્તત્રૈવ જાયતે

બ્રહ્મા કિલ પરાકાશવપુરાક્રમ્યતે કથમ્ ।
મનોમાત્રં ચ સંકલ્પઃ પૃથ્વ્યાદિરહિતાકૃતિઃ

યશ્ચિદ્વ્યોમચમત્કારઃ કિલાકારાનુભૂતિમાન્ ।
સ ચિદ્વ્યોમૈવ નો તસ્ય કારણત્વં ન કાર્યતા

આકાશસ્ફુરદાકારઃ સંકલ્પપુરુષો યથા ।
પૃથ્વ્યાદિરહિતો ભાતિ સ્વયંભૂર્ભાસતે તથા

નિર્મલે વ્યોમ્નિ મુક્તાલીસંકલ્પસ્વપ્નયોઃ પુરમ્ ।
અપૃથ્વ્યાદિ યથા ભાતિ સ્વયંભૂર્ભાસતે તથા

ન દૃશ્યમસ્તિ ન દ્રષ્ટા પરમાત્મનિ કેવલે ।
સ્વયંચિત્તા તથાપ્યેષ સ્વયંભૂરિતિ ભાસતે।

સંકલ્પમાત્રમેવૈતન્મનો બ્રહ્મેતિ કથ્યતે ।
સંકલ્પાકાશપુરુષો નાસ્ય પૃથ્વ્યાદિ વિદ્યતે

યથા ચિત્રકૃદન્તઃસ્થા નિર્દેહા ભાતિ પુત્રિકા ।
તથૈવ ભાસતે બ્રહ્મા ચિદાકાશાચ્છરઞ્જનમ્

ચિદ્વ્યોમકેવલમનન્તમનાદિમધ્યં
બ્રહ્મેતિ ભાતિ નિજચિત્તવશાત્સ્વયંભૂઃ ।
આકારવાનિવ પુમાનિવ વસ્તુતસ્તુ
વન્ધ્યાતનૂજ ઇવ તસ્ય તુ નાસ્તિ દેહઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે ઉત્પત્તિપ્રકરણે આદ્યસૃષ્ટિકર્તૃવર્ણનં નામ દ્વિતીયઃ સર્ગઃ