Yoga Vasistha · Chapter 3.14

śrīvasiṣṭha uvāca /
itthaṃ jagadahaṃtādidṛśyajātaṃ na kiṃcana /
ajātatvācca nāstveva yaccāsti parameva tat

paramākāśamevādau jīvatāṃ cetati svayam /
niḥspandāmbhodhikuhare salilaṃ spandatāmiva

ākāśarūpamajahadevaṃ vettīva hṛdyatām /
svapnasaṃkalpaśailādāviva cidvṛttirāntarī

pṛthvyādirahito deho yo viṃrāḍātmako mahān /
ātivāhika evāsau cinmātrācchanabhomayaḥ

akṣayaḥ svapnaśailābhaḥ sthirasvapnapuropamaḥ /
citrakṛtsthiracittasthacitrasainyasamākṛtiḥ

anikhātamahāstambhaputrikaughasamopamaḥ /
brahmākāśe'nikhātātmā sustambhe śālabhañjikā

ādyaḥ prajāpatiḥ evaṃ svayaṃbhūriti viśrutaḥ /
prāktanānāṃ svakāryāṇāmabhāvādapyakāraṇaḥ

mahāpralayaparyanteṣvādyakālapitāmahāḥ /
mucyante sarva evātaḥ prāktanaṃ karma teṣu kim

so'kuḍya eva kuḍyātmā dṛśyādṛśyaḥ svayaṃsthitaḥ /
na ca dṛśyaṃ na ca draṣṭā na sraṣṭā sarvameva ca

pratiśabdapadārthānāṃ sarveṣāmeṣa eva saḥ /
tasmādudeti jīvālī dīpālī dīpakādiva

saṃkalpa eva saṃkalpātkilaiti kṣmādivarjitaḥ /
ādimādiva niḥśūnyaḥ svapnātsvapnāntaraṃ yathā

asmādekapratispandājjīvāḥ saṃprasaranti ye /
sahakārikāraṇānāmabhāvācca sa eva te

sahakārikāraṇānāmabhāve kāryakāraṇam /
ekametadato nānyaḥ parasmātsargavibhramaḥ

brahmavādyo virāḍātmā virāḍātmeva sargatā /
jīvākāśaḥ sa evetthaṃ sthitaḥ pṛthvyādyasadyataḥ

śrīrāma uvāca /
kiṃ syātparimito jīvo rāśirāho anantakaḥ /
āhosvidastyanantātmā jīvapiṇḍo'calopamaḥ

dhārāḥ payomuca iva śīkarā iva vāridheḥ /
kaṇāstaptāyasa iva kasmānniryānti jīvakāḥ

iti me bhagavanbrūhi jīvajālavinirṇayam /
jñātametanmayā prāyastadeva prakaṭīkuru

śrīvasiṣṭha uvāca /
eka eva na jīvo'sti rāśīnāṃ saṃbhavaḥ kutaḥ /
śaśaśṛṅgaṃ samuḍḍīya prayātīva hi te vacaḥ

na jīvo'sti na jīvānāṃ rāśayaḥ santi rāghava /
na caikaḥ parvataprakhyo jīvapiṇḍo'sti kaścana

jīvaśabdārthakalanāḥ samastakalanānvitāḥ /
neha kāścana santīti niścayo'stu tavācalaḥ

śuddhacinmātramamalaṃ brahmāstīha hi sarvagam /
tadyathā sarvaśaktitvādvindate yāḥ svayaṃ kalāḥ

cinmātrānukrameṇaiva saṃpraphullalatāmiva /
nanu mūrtāmamūrtā vā tāmevāśu prapaśyati

jīvo buddhiḥ kriyāspando manodvitvaikyamityapi /
svasattāṃ prakacantīṃ tāṃ niyojayati vedane

sā'buddhaiva bhavatyevaṃ bhavedbrahmaiva bodhataḥ /
abodhaḥ prekṣayā yāti nāśaṃ na tu prabudhyate

yathāndhakāro dīpena prekṣyamāṇaḥ praṇaśyati /
na cāsya jñāyate tattvamabodhasyaivameva hi

evaṃ brahmaiva jīvātmā nirvibhāgo nirantaraḥ /
sarvaśaktiranādyanto mahācitsārarūpavān

sarvānaṇutayā tvasya na kvacidbhedakalpanā /
vidyate yā hi kalanā sā tadevānubhūtitaḥ

śrīrāma uvāca /
evametatkathaṃ brahmannekajīvecchayākhilāḥ /
jagajjīvā na yujyante mahājīvaikatāvaśāt

śrīvasiṣṭha uvāca /
mahājīvātma tadbrahma sarvaśaktimayātmakam /
sthitaṃ tathecchameveha nirvibhāgaṃ nirantaram

yadevecchati tattasya bhavatyāśu mahātmanaḥ /
pūrvaṃ teneṣṭamicchādi tato dvitvamudeti yat

paścāddvitvavibhaktānāṃ svaśaktīnāṃ prakalpitaḥ /
anenetthaṃ hi bhavatītyevaṃ tena kriyākramaḥ

taṃ vinānudaye tvāsāṃ pradhānecchaiva rohati /
śaktyā hyajātayā brāhmyā niyamo'yaṃ prakalpitaḥ

yasyā jīvābhidhānāyāḥ śaktyapekṣā phalatyasau /
pradhānaśaktiniyamānuṣṭhānena vinā na tu

pradhānaśaktiniyamaḥ supratiṣṭho na cedbhavet /
tatphalaṃ śaktyadhīnatvānnehitānāṃ kvacidbhavet

evaṃ brahma mahājīvo vidyate'ntādivarjitaḥ /
jīvakoṭi mahākoṭi bhavatyatha na kiṃcana

cetyasaṃvedanājjīvo bhavatyāyāti saṃsṛtim /
tadasaṃvedanādrūpaṃ samāyāti samaṃ punaḥ

evaṃ kaniṣṭhajīvānāṃ jyeṣṭhajīvakramākramaiḥ /
samudetyātmajīvatvaṃ tāmrāṇāmiva hematā

atrāntare mahākāśa itthameṣa gaṇo'pyasan /
svātmaiva sadivodeti ciccamatkaraṇātmakaḥ

svayameva camatkāro yaḥ samāpadyate citaḥ /
bhaviṣyannāmadehādi tadahaṃbhāvanaṃ viduḥ

cito yasmāccidālehastanmayatvādanantakaḥ /
sa eṣa bhuvanābhoga iti tasyāṃ prabimbati

pariṇāmavikārādiśabdaiḥ saiva cidavyayā /
tādṛgrūpādabhedyāpi svaśaktyaiva vibudhyate

avicchinnavilāsātma svato yatsvadanaṃ citaḥ /
cetyasya ca prakāśasya jagadityeva tatsthitam

ākāśādapi sūkṣmaiṣā yā śaktirvitatā citaḥ /
sā svabhāvata evaitāmahaṃtāṃ paripaśyati

ātmanyātmātmanaivāsyā yatprasphurati vārivat /
jagadantamahaṃtāṇuṃ tadaiṣā saṃprapaśyati

camatkārakarī cāru yaccamatkurute citiḥ /
svayaṃ svātmani tasyaiva jagannāma kṛtaṃ tataḥ

citaścetyamahaṃkāraḥ saiva rāghava kalpanā /
tanmātrādi cidevāto dvitvaikatve kva saṃsthite

jīvahetvādisaṃtyāge tvaṃ cāhaṃ ceti saṃtyaja /
śeṣaḥ sadasatormadhye bhavatyarthātmako bhavet

citā yathādau kalitā svasattā sā tathoditā /
abhinnā dṛśyate vyomnaḥ sattāsatte na vidmahe

viśvaṃ khaṃ jagadīhākhyaṃ khamasti vibudhālayaḥ /
sākāraściccamatkārarūpatvānnānyadasti hi

yo yadvilāsastasmātsa na kadācana bhidyate /
api sāvayavaṃ tasmātkaivānavayave kathā

citernityamacetyāyā nirnāmnyā vitatākṛteḥ /
yadrūpaṃ jagato rūpaṃ tattatsphuraṇarūpiṇaḥ

mano buddhirahaṃkāro bhūtāni girayo diśaḥ /
iti yā yāstu racanāścitastattvājjagatsthiteḥ

citeścittvaṃ jagadviddhi nājagaccittvamasti hi /
ajagattvādaciccitsyādbhānādbhedo jagatkutaḥ

citermarīcibījasya nijā yāntaścamatkṛtiḥ /
sā caiṣā jīvatanmātramātraṃ jagaditi sthitā

cittātsvaśaktikacanaṃ yadahaṃbhāvanaṃ citaḥ /
jīvaḥ spandanakarmātmā bhaviṣyadabhidho hyasau

yacciccittvena kacanaṃ svasaṃpādyābhidhātmakam /
svavikārairvyavacchedyaṃ bhidyate no na vidyate

citspandarūpiṇorasti na bhedaḥ kartṛkarmaṇoḥ /
spandamātraṃ bhavetkarma sa eva puruṣaḥ smṛtaḥ

jīvaścittaparispandaḥ puṃsāṃ cittaṃ sa eva ca /
manastvindriyarūpaṃ satsattāṃ nāneva gacchati

śāntāśeṣaviśeṣaṃ hi citprakāśacchaṭā jagat /
kāryakāraṇakāditvaṃ tasmādanyanna vidyate

acchedyo'hamadāhyo'hamakledyo'śoṣya eva ca /
nityaḥ sarvagataḥ sthāṇuracalo'hamiti sthitam

vivadante tathā hyatra vivadanto yathā bhramaiḥ /
bhramayanto vayaṃ tvete jātā vigatavibhramāḥ

dṛśye mūrte jñasaṃrūḍhe vikārādi pṛthagbhavet /
nāmūrte tajjñakacite citkhe sadasadātmani

cittarau cetyarasataḥ śaktiḥ kālādināmikām /
tanotyākāśaviśadāṃ cinmadhuśrīḥ svamañjarīm

svayaṃ vicitraṃ sphurati cidaṇḍakamanāhatam /
svayaṃ vilakṣaṇaspandaṃ cidvāyuraṇḍajātmakaḥ

svayaṃ vicitraṃ kacanaṃ cidvāri na nikhātagam /
svayaṃ vicitradhātutvaṃ śreṣṭhāṅgamapi nirmitam

svavicitrarasollāsā cijjyotsnā satatoditā /
svayaṃ cideva prakaṭaścidāloko mahātmakaḥ

svayamastaṃ gate bāhye svajñānāduditā citiḥ /
svayaṃ jaḍeṣu jāḍyena padaṃ sauṣuptamāgatā

svayaṃ spanditayāspandicittvācciti mahānabha /
citprakāśaprakāśo hi jagadasti ca nāsti ca

cidākāśaikaśūnyatvaṃ jagadasti ca nāsti ca /
cidālokamahārūpaṃ jagadasti ca nāsti ca

cinmārutaparispando jagadasti ca nāsti ca /
ciddhanadhvāntakṛṣṇatvaṃ jagadasti ca nāsti ca

cidarkālokadivaso jagadasti ca nāsti ca /
citkajjalarajastailaparamāṇurjagatkramaḥ

cidagnyauṣṇyaṃ jagallekhā jagaccicchaṅkhaśuklatā /
jagaccicchailajaṭharaṃ cijjaladravatā jagat

jagaccidikṣumādhuryaṃ citkṣīrasnigdhatā jagat /
jagacciddhimaśītatvaṃ cijjvālājvalanaṃ jagat

jagaccitsarṣapasneho vīciścitsarito jagat /
jagaccitkṣaudramādhuryaṃ jagaccitkanakāṅgadam

jagaccitpuṣpasaugandhyaṃ cillatāgraphalaṃ jagat/ /
citsattaiva jagatsattā jagatsattaiva cidvapuḥ

atra bhedavikārādi nakhe malamiva sthitam /
itīdaṃ sanmayatvena sadasadbhuvanatrayam

avikalpatadātmatvātsattāsattaikataiva ca /
avayavāvayavitā śabdārthau śaśaśṛṅgavat

anubhūtyapalāpāya kalpito yairdhigastu tān /
na vidyate jagadyatra sādryabdhyurvīnadīśvaram

cidekatvātprasaṅgaḥ syātkastatretaravibhramaḥ /
śilāhṛdayapīnāpi svākāśe viśadaiva cit

dhatte'ntarakhilaṃ śāntaṃ saṃniveśaṃ yathā śilā /
padārthanikarākāśe tvayamākāśajo malaḥ

sattāsattātmatātvattāmattāśleṣā na santi te /
pallavāntaralekhaughasaṃniveśavadātatam

anyānanyātmakamidaṃ dhatte'ntaścitsvabhāvataḥ /
samastakāraṇaughānāṃ kāraṇādi pitāmahaḥ

svabhāvato kāraṇātma cittaṃ ciddhyanubhūtitaḥ /
na cāsattvamacetyāyāścito vācāpi siddhyati

yadasti tadudetīti dṛṣṭaṃ bījādivāṅkuraḥ

gagana iva suśūnyabhedamasti
tribhuvanamaṅga mahācito'ntarasyāḥ /
paramapadamayaṃ samastadṛśyaṃ
tvidamiti niścayavānbhavānubhūteḥ

ityuktavatyatha munau divaso jagāma
sāyatanāya vidhaye'stamino jagāma /
snātuṃ sabhā kṛtanamaskaraṇā jagāma
śyāmākṣaye ravikaraiśca sahājagāma

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe brahmapratipādanaṃ nāma caturdaśaḥ sargaḥ